Chương 1 trình bày khái quát cơ sở lý luận về trang phục, trang phục truyền thống, sự biến đổi trong trang phục, đồng thời đưa ra những đặc điểm nổi 16 bật nhất về người H’mông ở Việt Nam nói chung và người H’mông đen ở thị xã Sa Pa tỉnh Lào Cai nói riêng. 17 CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG TRANG PHỤC CỦA NGƯỜI H’MÔNG ĐEN Ở THỊ XÃ SA PA TỈNH LÀO CAI 2. Trang phục truyền thống của người H’mông đen ở Sa Pa 2. Chất liệu trang phục truyền thống Cũng giống với người H’mông nói chung, người H’mông đen cũng dệt vải từ sợi cây lanh là chính chứ không phải từ sợi bông.
Gia đình nào cũng có một nương trồng lanh. Ngoài khâu cày xới cần tới bàn tay nam giới, còn việc gieo trồng, chăm bón hoàn toàn do phụ nữ đảm nhiệm. Lanh đã tới độ thu hoạch, người ta cắt buộc lại từng bó đem về phơi khô trong khoảng từ 10-15 ngày, sau đó tước lấy vỏ và trải qua nhiều bước khác nhau như se sợi, dệt, nấu rồi mới tạo ra một miếng vải hoàn chỉnh. Người H’mông đen cũng trồng chàm và chế biến thuốc nhuộm chàm (cao chàm).
Cách thức chế biến thuốc nhuộm của họ không khác mấy với các dân tộc láng giềng. Chàm cắt về đem ngâm cho mục rã, sau đó gạn lấy nước cốt đem hoà với nước tro bếp và nước vôi, khuấy đều, để lắng lấy cao chàm. Loại cao chàm này trữ lại dùng lâu dài trong cả năm, vừa để nhuộm vải mới, vừa nhuộm lại những váy áo đã bạc màu. Trước khi nhuộm vải, bao giờ cũng nhúng qua nước là cho vải ngâm đều, rồi mới nhúng vào vai nước chàm.
Vải nhúng nước chàm xong vớt ra đem ủ qua đêm, hôm sau giặt qua nước lã rồi mới đem phơi. Cứ thế, qua 10-18 lần thì vải có màu chàm đen ánh là được. Ở người H’mông đen hoa văn trên trang phục của họ được in bằng sáp ong sau đó mới được may vá vào bộ trang phục. Cũng cần nói thêm rằng, nghề trồng và dệt vải lanh đã gắn bó lâu đời với người H’mông, nó không chỉ là thứ vật liệu cơ bản để dệt vải may mặc, một nhu cầu quan trọng của đời sống vật chất của con người, mà cây lanh, sợi lanh đã đi vào thế giới tâm linh, tình cảm, trở thành một thứ biểu tượng cho sự bền chắc của đời người, của tuổi thọ, sự gắn bó của lứa đôi, là sợi chỉ dẫn đường cho linh hồn người chết về với tổ tiên, là cái cầu để linh hồn tổ tiên đầu thai trở lại với con cháu.
Quy trình sản xuất ra bộ trang phục truyền thống 2. Quy trình sản xuất vải lanh Trồng lanh: Lanh là loại cây ưa ánh sáng nên mảnh đất trồng lanh phải được phát quang làm cho xung quanh thoáng đãng, không có cây to che bóng. Đất trồng lanh phải là đất tốt, độ phì cao, thường ở ven chân núi hay trong các thung lũng nhỏ, được chiếu sáng cả ngày. Đất trồng lanh phải được cày ải, làm cỏ, bón phân trước khi gieo.
Để lợi dụng những yếu tố thuận lợi và tránh những yếu tố tiêu cực của tự nhiên, người H’mông đen ở Sa Pa đã căn cứ vào điều kiện địa hình thành các dạng đồi thoải lượn sóng hoặc phân bậc của địa hình mà lựa chọn địa điểm trồng lanh ở sát cạnh những sườn dốc chắn gió hướng Đông Bắc. Những mảnh đất ấy thường là tương đối bằng phẳng và không có đá nhô đầu, ít lẫn đá phong hoá. Cây lanh thường được trồng vào tháng tư âm lịch và thu hoạch trong vòng 3 - 4 tháng. Sơ chế vải: Nghề se lanh dệt vải đã hình thành từ xa xưa trong cộng đồng dân tộc H’mông, tỉnh Hà Giang.
Đến độ tuổi trưởng thành, người phụ nữ H’mông ai cũng biết se lanh dệt vải để phục vụ cuộc sống gia đình. Để làm ra bộ quần áo theo đúng phương pháp truyền thống họ phải trải qua những công đoạn công phu, cầu kỳ. Cây lanh sau khi thu hoạch sẽ được phơi khô, tước vỏ rồi cho vào cối để giã cho mềm. Sau đó nối sợi, công đoạn tuy đơn giản này lại đòi hỏi sự bền bỉ, khéo léo, kỹ thuật chính xác nâng đến tầm nghệ thuật.
Để tạo một mối nối, họ phải tước vỏ lanh cùng một cỡ, trình tự hợp lý để nối vỏ lanh lại là nối ngọn với ngọn, gốc với gốc. Hai đầu đoạn vỏ lanh được xoắn vào nhau và se dọc theo chiều dài của vỏ về hai phía. Nối được bao nhiêu họ lại quấn vào lòng bàn tay tạo thành cuộn. Sau khi nối, cuộn vỏ lanh được ngâm trong nước rồi se thành sợi.
Khi đó chúng vẫn có màu nâu nhạt của vỏ, người ta sẽ luộc sợi cùng tro của cây gỗ trai để tẩy trắng. Người H’mông có kỹ thuật nhuộm và tạo hoa văn độc đáo. Để tạo độ bền, đẹp của sợi họ luộc sợi cùng với nước sôi pha sáp ong rồi đem đi ép hết nước. Sau khi sơ chế họ đem sợi ra phơi lên một chiếc dàn phơi, quay và gỡ những sợi 19 lanh để không bị rối.
Đến lúc này việc chế biến sợi nguyên liệu dệt được hoàn thành, sợi được đưa vào khung dệt thành vải, in hoa văn, nhuộm màu, để chế tác những bộ trang phục truyền thống. Kỹ thuật và các công đoạn sơ chế lanh thành sợi: Để có được một bộ y phục từ cây lanh, người H’mông đen phải trải qua một quá trình lâu dài với nhiều công đoạn sơ chế khác nhau. Trong toàn bộ quy trình dệt thì việc là sợi là mất thời gian nhất và tốn khá nhiều công sức. Việc phân công lao động trong quá trình tạo nguyên liệu cho nghề dệt của người H’mông đen ở đây diễn ra theo giới tính và lứa tuổi.
Thông thường, người đàn ông tham gia làm đất, giao trồng và thu hoạch lanh, còn tất cả quá trình tạo ra sợi đều do những người trong gia đình đảm nhiệm. Cây lanh sau thu hoạch xong sẽ được phơi khô và tước thành sợi. Sợi lanh sau đó sẽ được treo lên lên xà nhà và vuốt cho thẳng để hai đến ba ngày cho khô sau đó cuộn thành những cuộn to cất đi và xe dần. Sau đây là các công đoạn sơ chế: Tước vỏ lanh: Sau khi thân cây lanh được phơi nắng, phơi sương đủ độ, lanh được tước lấy vỏ tiếng H’mông đen gọi là “têz mangx”.
Vị trí tước vỏ đầu tiên được thực hiện bắt đầu từ giữ thân về phía ngọn. Sau đó, sợi lại tiếp tục được tước từ giữa thân cây về phía gốc. Theo công thức đó, người phụ nữ H’mông dùng hai đầu ngón tay trỏ và ngón tay cái của cả hai bàn tay vê và lắc nhẹ giữa đoạn thân cây cho dập rồi luồn móng tay cái của một bàn tay bất kỳ (Thường thì sẽ luồn bằng bàn tay thuận luồn vào giũa lớp vỏ thân cây để tách sợi). Nhuộm vải: Theo quan điểm của đồng bào thì nhuộm vải có tác dụng làm cho vải tăng độ bền, đẹp và làm nền để thêu được các hoa văn nổi bật, đồng thời khi mặc những vết bẩn khó phát hiện, tuy màu này rất cổ xưa nhưng nó rất phù hợp với điều kiện sống và lao động của người H’mông.
Mặt khác, màu chàm đối với người miền núi nói chung với người H’mông đen nới riêng, là màu gắn với rừng núi rất có lợi cho đồng bào bởi nó dễ lẫn với lá cây rừng, các loại thú và khó phát hiện khi họ đi săn bắn, hái lượm, hoặc lao động nên họ thường mặc màu chàm. 20 Nguyên liệu nhuộm vải: Sau khi dệt thành vải, vải lanh vẫn có màu ngà ngà trắng. Để có một màu chàm truyền thống người H’mông đen ở Sa Pa dùng lá của cây chàm để nhuộm lên vải. Cùng là màu chàm như các dân tộc miền núi khác nhưng màu chàm của vải lanh có vẻ cứng cỏi, ánh sắc hơn so với màu chàm của vải bông.
Cây chàm, người H’mông đen ở Sa Pa gọi là “gangx”, là loại cây dùng để nhuộm vải của nhiều dân tộc ở các tỉnh miền núi phía bắc. Chàm là loại cây thuộc họ thân cỏ, dễ sống, mọc thành bụi, được nhân giống bằng cách dâm cảnh. Cây chàm dễ sống nên có thể trồng trên đất dốc, trồng trên nương gần nhà, một số gia đình còn tận dụng mảnh đất trồng gần nhà để trồng làm hàng rào xung quanh vườn. Đồng bào chọn giống bằng cách xem nhiều cây cao, mập mạp, những cây chàm tốt, đem chặt thành những đoạn dài từ 30 đến 50cm, trồng bằng cách cấm tháng xuống đất rồi lấp một lớp đất phủ kín lên nó.
Đồng bào thường trồng chim vào tháng tư, tháng năm âm lịch, có những nơi trồng sớm hơn một đến hai tháng. Khi cây chùm mọc được khoảng một tháng đồng bào bón phân cho nó, kết hợp với nhặt cỏ. Sau sáu tháng có thể thu hoạch được. Trồng chàm, theo quan niệm của đồng bào cũng phải chọn ngày tốt, đồng bào thường trồng vào đầu tháng, gốc nào có vì trồng vào đầu tháng sẽ tươi tốt, trồng vào cuối tháng thường bị sâu bệnh.
Thu hoạch chàm cũng phải đúng thời vụ, nếu thu hoạch muộn, lá chàm già quá sau khi pha chàm sẽ không được nhựa chàm như ý muốn. Để có thể nhuộm màu chàm đẹp, công đoạn đầu tiên người ta phải sơ chế cây nguyên liệu nhuộm, tạo ra cao chàm. Chế biến chàm thành thuốc nhuộm: Việc tạo ra cao chàm phải trải qua rất nhiều khâu, từ khi đề giống cây chàm, làm đất trồng chàm, làm cỏ, chăm sóc cây chàm, đến khi thu hoạch, cây được cho vào nước ngâm và tạo ra cao chàm. Bên cạnh đó, còn một công đoạn không thể thiếu chất phụ gia, đó là nghề đốt vội truyền thống, lấy vôi bột để hòa với nước ngâm cây chàm, dùng để lọc lấy nhựa chàm.
Công việc đốt vôi là một công việc rất nặng nhọc, tốn nhiều thời gian, kiêng kỵ nghiêm ngặt, thường người đàn ông trong gia đình đảm nhiệm, từ kinh 21 nghiệm chọn đá, đập đá, vận chuyển đá, chặt đốn củi, vận chuyển củi, công việc đào lò, đốt lò, khi vôi chín gỡ vôi trong lò ra, đều do đàn ông làm. Công việc nhuộm màu chàm cho vải và nhuộm màu của chỉ thêu hoàn toàn do phụ nữ đảm nhiệm. Do vậy, việc tạo ra màu chàm này, đòi hỏi khá công phu, cần sự giúp đỡ của các thành viên nam, nữ trong gia đình. Bên cạnh đó, đồng bào còn phải nhờ đến bàn tay khéo léo của người thợ mộc để làm ra những chiếc thùng đựng chàm, bằng cách ghép các mảnh gỗ pơ mu lại với nhau.