Luận văn thạc sĩ về ứng dụng phim nhân học tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Khám phá luận văn thạc sĩ về ứng dụng phim nhân học tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, phân tích vai trò và ảnh hưởng của phim trong nghiên cứu nhân học.

• Tác giả: Nguyễn Tài Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trường Giang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Ứng Dụng Phim Nhân Học Tại Bảo Tàng Dân Tộc Học Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ, CƠ SỞ LÝ LUẬN, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Khái quát về Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH RA ĐỜI CỦA PHIM NHÂN HỌC Ở BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM TRONG MỐI TƯƠNG QUAN VỚI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÀ VIỆN NGHIÊN CỨU Ở VIỆT NAM
• 2.1. Bối cảnh hình thành dòng phim nhân học tại bảo tàng
• 2.2. Từ dòng phim tài liệu đến bộ phim nhân học đầu tiên
• 2.3. Tiếp nhận phong cách làm phim nhân học mới tại Việt Nam: Phim tài liệu trực tiếp
• 2.4. Sự lan tỏa phong cách làm phim nhân học đến các bảo tàng và cơ quan nghiên cứu
• 2.5. Đào tạo làm phim nhân học tại các trường đại học
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỪ LÝ THUYẾT ĐẾN ỨNG DỤNG PHIM NHÂN HỌC TRONG NGHIÊN CỨU, TRÌNH CHIẾU VÀ TRƯNG BÀY BẢO TÀNG
• 3.1. Hội thảo phim dân tộc học/nhân học
• 3.2. Sự thay đổi phong cách làm phim
• 3.3. Ứng dụng của phim nhân học trong trình chiếu và trưng bày
• 3.4. Phim nhân học trong nghiên cứu
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN VỀ PHIM NHÂN HỌC TRONG LĨNH VỰC NHÂN HỌC VÀ BẢO TÀNG
• 4.1. Định hình phong cách làm phim nhân học mới
• 4.2. Hiện trạng phim nhân học tại BTDTHVN
• 4.3. Những thách thức của phim nhân học trong lĩnh vực bảo tàng và nhân học
• 4.4. Hướng phát triển phim nhân học tại BTDTHVN
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phim nhân học

Phim nhân học là một thể loại phim tài liệu, tập trung vào việc ghi lại và phản ánh văn hóa, phong tục tập quán của các cộng đồng dân tộc. Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, phim nhân học không chỉ là công cụ lưu giữ di sản văn hóa mà còn là phương tiện giáo dục hiệu quả. Theo PGS. Nguyễn Trường Giang, phim nhân học giúp khán giả tiếp cận những câu chuyện văn hóa một cách trực tiếp và sinh động. Việc ứng dụng phim nhân học tại bảo tàng đã mở ra một hướng đi mới trong việc trưng bày và giáo dục văn hóa dân tộc, giúp công chúng hiểu rõ hơn về di sản văn hóa của các dân tộc Việt Nam.

1.1. Định nghĩa và vai trò của phim nhân học

Phim nhân học được định nghĩa là một loại hình nghệ thuật ghi lại các hoạt động văn hóa, xã hội của con người. Vai trò của phim nhân học tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ hình ảnh mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Phim nhân học giúp khán giả cảm nhận được sự sống động của văn hóa dân tộc, từ đó nâng cao nhận thức và lòng tự hào về di sản văn hóa của đất nước. Việc sử dụng phim nhân học trong giáo dục cũng giúp sinh viên và học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về các vấn đề xã hội và văn hóa hiện nay.

II. Lịch sử hình thành phim nhân học tại BTDTHVN

Lịch sử hình thành phim nhân học tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam bắt đầu từ những năm 1990, khi các dự án nghiên cứu và làm phim được triển khai. Sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế đã giúp BTDTHVN có những bước tiến quan trọng trong việc sản xuất phim nhân học. Bộ phim đầu tiên về múa rối que của người Tày đã đánh dấu sự ra đời của dòng phim này tại bảo tàng. Qua đó, phim nhân học không chỉ ghi lại những nét văn hóa đặc sắc mà còn phản ánh những vấn đề xã hội mà các cộng đồng đang đối mặt.

2.1. Các giai đoạn phát triển

Quá trình phát triển của phim nhân học tại BTDTHVN có thể chia thành ba giai đoạn chính. Giai đoạn đầu tiên là giai đoạn khởi đầu, khi các cán bộ bảo tàng được đào tạo về kỹ thuật làm phim. Giai đoạn thứ hai là giai đoạn sản xuất phim, với sự ra đời của nhiều bộ phim tài liệu phản ánh văn hóa dân tộc. Cuối cùng, giai đoạn hiện tại là giai đoạn phim nhân học được ứng dụng rộng rãi trong giáo dục và nghiên cứu, góp phần nâng cao nhận thức về văn hóa dân tộc trong cộng đồng.

III. Ứng dụng phim nhân học trong nghiên cứu và giáo dục

Phim nhân học tại BTDTHVN đã được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ nghiên cứu đến giáo dục. Trong nghiên cứu, phim nhân học cung cấp tư liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu về văn hóa và xã hội. Đối với giáo dục, phim nhân học trở thành công cụ giảng dạy hiệu quả, giúp sinh viên và học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và trực quan. Việc trình chiếu phim nhân học tại các lớp học đã tạo ra không gian học tập thú vị, khuyến khích sự tham gia và thảo luận của học sinh.

3.1. Tác động đến nhận thức văn hóa

Phim nhân học không chỉ đơn thuần là hình ảnh mà còn là cầu nối giữa các thế hệ. Những bộ phim này giúp khán giả hiểu rõ hơn về văn hóa và phong tục tập quán của các dân tộc, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn di sản văn hóa. Theo nghiên cứu, việc xem phim nhân học đã làm tăng sự quan tâm của công chúng đối với các vấn đề văn hóa và xã hội, đồng thời khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo tồn văn hóa.

IV. Thách thức và triển vọng của phim nhân học tại BTDTHVN

Mặc dù phim nhân học đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những thách thức lớn nhất là việc duy trì chất lượng và tính chính xác của nội dung phim. Ngoài ra, việc tiếp cận công nghệ mới và xu hướng tiêu dùng phim hiện đại cũng là vấn đề cần được quan tâm. Tuy nhiên, với sự phát triển của công nghệ và sự quan tâm ngày càng tăng của công chúng đối với văn hóa dân tộc, phim nhân học tại BTDTHVN có triển vọng phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

4.1. Hướng phát triển tương lai

Để phát triển phim nhân học tại BTDTHVN, cần có sự đầu tư vào công nghệ sản xuất phim và đào tạo nhân lực. Việc hợp tác với các trường đại học và tổ chức nghiên cứu sẽ giúp nâng cao chất lượng phim và mở rộng đối tượng khán giả. Đồng thời, việc ứng dụng phim nhân học trong các hoạt động giáo dục và truyền thông sẽ góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa dân tộc trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phim nhân học là một lĩnh vực nghiên cứu và ứng dụng mới mẻ trong ngành nhân học, đặc biệt tại Việt Nam, nơi phim nhân học được phát triển và ứng dụng rộng rãi tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (BTDTHVN). Từ năm 1995 đến nay, BTDTHVN đã trở thành trung tâm hàng đầu trong việc lưu trữ, nghiên cứu và trình chiếu phim nhân học, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam. Với hơn 30.000 hiện vật và gần 2.500 băng đĩa ghi hình, bảo tàng không chỉ là kho tư liệu quý giá mà còn là nơi ứng dụng phim nhân học trong trưng bày và giáo dục công chúng.

Nghiên cứu tập trung vào quá trình hình thành, phát triển và ứng dụng phim nhân học tại BTDTHVN trong giai đoạn từ 1995 đến 2021, đồng thời khảo sát sự lan tỏa của dòng phim này đến các viện nghiên cứu, trường đại học và các cơ quan truyền thông trong cả nước. Mục tiêu chính là làm rõ vai trò của phim nhân học trong nghiên cứu dân tộc học, trưng bày bảo tàng và giáo dục, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả ứng dụng trong tương lai.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc hệ thống hóa kiến thức về phim nhân học mà còn góp phần nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị văn hóa đa dạng của các dân tộc thiểu số, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của ngành nhân học hình ảnh trong bối cảnh công nghệ số và toàn cầu hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn áp dụng chủ nghĩa hậu hiện đại làm khung lý thuyết chính để phân tích phim nhân học, nhấn mạnh tính đa thanh và sự tham gia của nhiều chủ thể trong quá trình sản xuất phim. Theo đó, phim nhân học không chỉ là sản phẩm của nhà nghiên cứu mà còn là tiếng nói của cộng đồng được phản ánh một cách chân thực và đa chiều. Lý thuyết này giúp giải thích sự chuyển đổi từ mô hình nghiên cứu độc thoại sang đối thoại, trong đó quyền lực và tiếng nói của chủ thể được tôn trọng và phát huy.

Bên cạnh đó, luận văn sử dụng các khái niệm chuyên ngành như nhân học hình ảnh, phim dân tộc học, phim dựa vào cộng đồng để làm rõ phạm vi và đặc điểm của phim nhân học. Mô hình làm phim dựa vào cộng đồng được xem là phương pháp thực hành tiêu biểu, trong đó cộng đồng tham gia từ khâu xây dựng ý tưởng, quay phim đến biên tập và phản hồi sản phẩm cuối cùng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điền dã dân tộc học kết hợp quan sát tham gia và phỏng vấn sâu. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hơn 20 cán bộ, nhà nghiên cứu, giảng viên, sinh viên và khán giả tại BTDTHVN và các cơ quan nghiên cứu, đào tạo liên quan. Phương pháp chọn mẫu theo kiểu phi xác suất, tập trung vào những người có kinh nghiệm và liên quan trực tiếp đến phim nhân học.

Thời gian nghiên cứu thực địa kéo dài từ năm 2018 đến 2021, với 6 tháng thực tập tại phòng Phim - Âm nhạc Dân tộc học của BTDTHVN và các chuyến khảo sát tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, Viện Âm nhạc Việt Nam, Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường, cùng các trường đại học đào tạo nhân học. Dữ liệu thu thập bao gồm phim nhân học, tài liệu lưu trữ, báo cáo dự án, phỏng vấn sâu và bảng hỏi khán giả.

Phân tích dữ liệu được thực hiện theo phương pháp phân tích nội dung và so sánh, đối chiếu các phong cách làm phim, ứng dụng và hiệu quả của phim nhân học trong các lĩnh vực nghiên cứu, trưng bày và giáo dục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quá trình hình thành và phát triển phim nhân học tại BTDTHVN: Từ năm 1999, dưới sự tài trợ của Quỹ Ford, BTDTHVN đã thực hiện dự án làm phim nhân học đầu tiên về múa rối que của người Tay tại Thái Nguyên. Từ đó đến nay, bảo tàng đã sản xuất và lưu trữ hơn 2.500 băng đĩa phim nhân học, phục vụ nghiên cứu và trưng bày. Số lượng phim trưng bày thường xuyên tại bảo tàng đạt khoảng 30 bộ phim, với mức đánh giá trung bình của khách tham quan đạt trên 8/10 điểm.

2. Ứng dụng phim nhân học trong trưng bày và nghiên cứu: Phim nhân học được sử dụng như một phần không thể thiếu trong các khu trưng bày của BTDTHVN, giúp công chúng hiểu sâu sắc hơn về văn hóa các dân tộc qua hình ảnh sống động. Ví dụ, phim về lễ hội đâm trâu của người Bana được trình chiếu song song với hiện vật cột đâm trâu, giúp tăng cường trải nghiệm và nhận thức của người xem. Ngoài ra, phim còn được dùng làm tư liệu nghiên cứu, minh họa cho các đề tài nhân học và giáo dục tại các trường đại học.

3. Phong cách làm phim nhân học tại BTDTHVN: Phim nhân học tại bảo tàng chủ yếu theo phong cách “nói cùng” chủ thể, tôn trọng tiếng nói và cảm nhận của cộng đồng, không sử dụng lời bình truyền thống mà để nhân vật tự bộc lộ câu chuyện. So với các đơn vị khác trong nước, BTDTHVN có đội ngũ cán bộ vừa là nhà nghiên cứu vừa là nhà làm phim, được đào tạo bài bản về lý thuyết và kỹ thuật, tạo nên sự khác biệt về chất lượng và chiều sâu nội dung phim.

4. Sự lan tỏa và ứng dụng phim nhân học trong các cơ quan nghiên cứu và đào tạo: Phim nhân học đã được áp dụng rộng rãi tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, Viện Âm nhạc Việt Nam, Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường, cũng như các trường đại học như Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, Đại học Văn hóa TP.HCM. Các đơn vị này không chỉ sử dụng phim nhân học trong nghiên cứu mà còn trong giảng dạy và truyền thông, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về văn hóa dân tộc.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy phim nhân học tại BTDTHVN đã phát triển mạnh mẽ, trở thành công cụ hiệu quả trong việc bảo tồn và truyền tải giá trị văn hóa đa dạng của các dân tộc thiểu số. Việc sử dụng phương pháp làm phim “nói cùng” giúp tăng tính chân thực và đa thanh của phim, phù hợp với xu hướng nhân học hậu hiện đại, đồng thời tạo sự đồng cảm và kết nối giữa cộng đồng và công chúng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, phim nhân học tại Việt Nam có sự đặc thù trong việc kết hợp giữa nghiên cứu và trưng bày bảo tàng, tạo nên một mô hình ứng dụng đa dạng và thực tiễn. Tuy nhiên, vẫn còn những thách thức như hạn chế về nguồn lực kỹ thuật, sự phân bố không đồng đều của phim nhân học trong hệ thống bảo tàng và cơ quan nghiên cứu, cũng như mức độ tiếp nhận của công chúng còn hạn chế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện số lượng phim nhân học được sản xuất và trưng bày qua các năm, bảng so sánh phong cách làm phim giữa BTDTHVN và các đơn vị khác, cũng như biểu đồ đánh giá mức độ hài lòng của khách tham quan đối với phim trưng bày.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và phát triển nguồn nhân lực làm phim nhân học: Đào tạo chuyên sâu về lý thuyết và kỹ thuật làm phim nhân học cho cán bộ bảo tàng, viện nghiên cứu và giảng viên đại học nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm phim. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, chủ thể thực hiện là BTDTHVN phối hợp với các trường đại học.

2. Mở rộng ứng dụng phim nhân học trong hệ thống bảo tàng và giáo dục: Khuyến khích các bảo tàng địa phương và cơ sở giáo dục sử dụng phim nhân học trong trưng bày và giảng dạy để tăng cường nhận thức văn hóa. Thời gian triển khai 3 năm, chủ thể là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các sở văn hóa địa phương.

3. Phát triển nền tảng số hóa và truyền thông đa phương tiện cho phim nhân học: Xây dựng kho dữ liệu số hóa phim nhân học, phát triển các ứng dụng trực tuyến để công chúng dễ dàng tiếp cận và tương tác. Thời gian thực hiện 2 năm, chủ thể là Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam và BTDTHVN.

4. Tổ chức các liên hoan phim nhân học và hội thảo chuyên đề định kỳ: Tạo diễn đàn trao đổi kinh nghiệm, cập nhật xu hướng làm phim nhân học trong và ngoài nước, thúc đẩy hợp tác quốc tế. Thời gian tổ chức hàng năm, chủ thể là BTDTHVN phối hợp với các viện nghiên cứu và trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và giảng viên nhân học, dân tộc học: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn về phim nhân học, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu về nhân học hình ảnh.

2. Cán bộ bảo tàng và quản lý văn hóa: Giúp hiểu rõ vai trò và phương pháp ứng dụng phim nhân học trong trưng bày, bảo tồn và truyền thông văn hóa dân tộc.

3. Sinh viên ngành nhân học, văn hóa và truyền thông: Cung cấp kiến thức thực hành làm phim nhân học, phát triển kỹ năng nghiên cứu và sản xuất phim dựa vào cộng đồng.

4. Nhà làm phim tài liệu và phim nhân học: Tham khảo các phong cách làm phim, phương pháp tiếp cận “nói cùng” chủ thể, cũng như kinh nghiệm đào tạo và phát triển phim nhân học tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Phim nhân học khác gì so với phim dân tộc học?
   Phim nhân học nhấn mạnh tính đa thanh, tôn trọng tiếng nói của chủ thể và thường sử dụng phương pháp làm phim dựa vào cộng đồng, trong khi phim dân tộc học truyền thống tập trung mô tả sự kiện và ít đề cập đến xung đột văn hóa.

2. Vai trò của phim nhân học trong bảo tàng là gì?
   Phim nhân học giúp sinh động hóa trưng bày, cung cấp thông tin trực quan về văn hóa, đồng thời là tư liệu nghiên cứu và công cụ giáo dục cho công chúng.

3. Phương pháp làm phim “nói cùng” chủ thể có ưu điểm gì?
   Phương pháp này tạo sự đồng cảm, cho phép chủ thể tự bộc lộ câu chuyện, tăng tính chân thực và đa chiều của phim, đồng thời giảm thiểu sự áp đặt của nhà làm phim.

4. Phim nhân học được ứng dụng như thế nào trong giáo dục?
   Phim nhân học được sử dụng trong giảng dạy để minh họa các chủ đề nhân học, giúp sinh viên tiếp cận thực tế văn hóa và phát triển kỹ năng nghiên cứu điền dã.

5. Tương lai của phim nhân học tại Việt Nam sẽ phát triển ra sao?
   Phim nhân học sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ nhờ sự hỗ trợ của công nghệ số, mở rộng ứng dụng trong bảo tàng, giáo dục và truyền thông, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế và đào tạo chuyên môn.

Kết luận

• Phim nhân học tại BTDTHVN đã hình thành và phát triển mạnh mẽ từ năm 1995, trở thành công cụ quan trọng trong nghiên cứu và trưng bày văn hóa dân tộc.
• Phương pháp làm phim “nói cùng” chủ thể giúp tăng tính chân thực và đa thanh, phù hợp với xu hướng nhân học hậu hiện đại.
• Phim nhân học đã lan tỏa và được ứng dụng rộng rãi trong các viện nghiên cứu, trường đại học và bảo tàng khác tại Việt Nam.
• Cần tăng cường đào tạo, phát triển kỹ thuật và mở rộng ứng dụng phim nhân học trong bối cảnh công nghệ số và toàn cầu hóa.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả ứng dụng phim nhân học trong nghiên cứu, trưng bày và giáo dục trong 2-3 năm tới.

Luận văn kêu gọi các nhà nghiên cứu, cán bộ bảo tàng và nhà làm phim tiếp tục phát huy vai trò của phim nhân học, đồng thời thúc đẩy hợp tác và đổi mới sáng tạo để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đa dạng của các dân tộc Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu ở Mỹ như tại Đại học Nam California, Đại học Temple, Đại học New York (Ruby 2000: 23). Ở Nhật Bản, phim nhân hoc được giảng dạy thi điểm qua Đại học Hàng không và Viện Giáo dục đa phương tiện quốc gia (Sofue 1988: 158). Năm 1960 tại Úc, Viện Nghiên cứu thổ dân và dân cư quần đảo Torres Strait đã sử dụng phim và ảnh dé ghi hình lưu trữ lai văn hóa của các cư dân ban dia ở Úc. Đây là dau mốc hình thành và xây dựng phim nhân học tại Úc, các nhà làm phim ở viện này đã sản xuất nhiều bộ phim, hình ảnh có giá trị về cuộc sống của thổ dân châu Úc, mà đến nay những hình ảnh đó vẫn được sử dụng (Bryson: 2001).

Dân tộc học ở Liên xô có ảnh hưởng rõ nét đối với việc đào tạo và định hướng nghiên cứu dân tộc học ở các nước xã hội chủ nghĩa khác. Năm 1907, các hãng phim Drankov và Khanzhonkov ra đời, có chiều hướng sản xuất phim dân tộc học, là những thước phim mô tả các cuộc thám hiểm ở Sibera, vùng Viễn Đông và miền Bắc xa xôi của Đề quốc Nga. Lý thuyết làm phim của Dziga Vertov có ảnh hưởng nhiều đến các 14 nhà làm phim dân tộc học và nhân học trên thế giới, liên quan đến sự thật, kiếm chứng khách quan. Lý thuyết của Dziga Vertov đưa ra sáu giai đoạn: 1) Giai đoạn quan sát (Quan sát sự vật hiện tượng, tìm ý tưởng quay).

2) Giai đoạn sau quan sát (Sắp xếp khung hình, lên ý tưởng quay có định hướng trước sau). 3) Giai đoạn quay phim (Tiên hành quay phim đi theo logic sau khi quan sát, sắp xếp khung hình quay theo thứ tự trước sau). 4) Giai đoạn sau khi quay (Kiểm tra quay phim, định hướng kịch bản phù hợp với hình đã được quay và quay tiếp nếu bị bỏ sót). 5) Xem lại và đánh giá các đoạn phim đã quay (cẫu trúc nội dung phù hợp với các thước phim đã quay, ghép nháp các phim đã quay thành nội dung có ý nghĩa và hợp lý).

6) Giai đoạn kết thúc (Sắp xếp theo trật tự logic, đánh bật van dé trong tâm của phim, tận dụng các chi tiết nhỏ và tỉnh tế trong phim) (Brigard 1995: 29). Dau mốc nhân học hình ảnh ở Liên Xô phải kê đến năm 1987, nước Cộng hòa Enstonia và Châu Âu tổ chức liên hoan phim tài liệu có liên quan đến nhân học hình ảnh ở Parnu với sự quy tụ của nhiều nhà nhân học hình ảnh nồi tiếng thé giới đến từ châu Âu và Bắc Mỹ. Sau Liên hoan phim năm 1987, nhiều nhà nhân học Xô Viết bắt đầu đi theo xu hướng làm phim nhân học, Đại học Tổng hợp Lomonosov là nơi đầu tiên đưa nhân học hình ảnh vào trong giảng dạy bởi hai nhà nhân học hình ảnh Evgeny Alexandrov va Leonid Filimonov. Đây là thành quả của sự tiếp nhận kiến thức nhân học hình ảnh ở phương Tây, chuyền biến phù hợp với bối cảnh xã hội chủ nghĩa, nơi trường phái Xô — Viết có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhân học ở Việt Nam (Nguyễn Trường Giang 2019b: 123).

Tháng 3 năm 2005, tại Vân Nam — Trung Quốc đã diễn ra một Liên hoan hình ảnh đa văn hóa ở Vân Nam 2005. Tại Liên hoan phim có 15 cuốn phim tài liệu, trong đó có phim về nhân học được chính chiếu tại liên hoan phim. Điều này khang định chỗ đứng của phim nhân học tại trung tâm văn hóa của Châu Á. Như vậy, có thé nói rằng phim nhân học trên thé giới được các nhà làm phim nhân học phân chia sự quan tâm phát triển như sau: - Những năm 1960s: Khai thác công nghệ, hình thành phim nhân học 15 - Những nam 1970s: Lam phim dựa vào quan sát, phản ánh chân thực và không lời bình.

- Những năm 1980s: Khai thác giọng nói, chủ thé và khách thé. - Những năm 1990s trở lại đây, làm phim nhân học về kinh nghiệm, giới thiệu văn hóa, mơ ước và định hướng phát triển (Levinson 1996: 411). Nhân học hình ảnh luôn được ủng hộ ở những xã hội có nên phát triển mạnh. Ở Mỹ, người ta thành lập Hội Nhân học hình ảnh (SVA) thuộc Hội Nhân học Mỹ.

Ở các nước khác, festival phim nhân học luôn được công chúng đón nhận như: Liên hoan phim Jean Rouch (Pháp), liên hoan phim dân tộc hoc Gottingen (Duc), liên hoan phim dân tộc học Freiburg (Đức), liên hoan phim Yunfes tại Vân Nam, Trung Quốc (Tran Văn Anh 2010: 10). Lịch sử nghiên cứu và phát triển phim nhân học ở Việt Nam 1. Điện anh du nhập Việt Nam chính thức là thuộc địa của Pháp từ ngày 6 thang 6 năm 1884 sau khi đại diện triều đình nhà Nguyễn và đại diện nước Pháp ký kết Hòa ước Giáp Thân. Nước Pháp là cái nôi của điện ảnh thế giới, nên họ đã sớm du nhập điện ảnh vào nước thuộc địa của mình như một hình thức “khai phá văn minh” cho người bản xứ.

Ngày 28 tháng 4 năm 1899, Gabriel Veyre (là học viên lớp làm phim của hai anh nhà Lumiere) đã tô chức buổi chiếu phim đầu tiên miễn phí tại Hà Nội cho công chúng vào xem. Như vậy là chỉ 4 năm sau khi điện ảnh ra đời, người Việt Nam đã thưởng thức phát minh kỳ diệu này, bộ môn nghệ thuật thứ 7 đã được du nhập vào Việt Nam. Năm 1916, Toàn quyền Đông Dương là Albert Saraut đã yêu cầu Bộ Chiến tranh Pháp cử một đoàn điện ảnh quân đội sang Việt Nam dé quay phim giới thiệu về cuộc sống, phong tục văn hóa, phong cảnh Việt Nam. Trong 2 năm, đoàn đã quay được 20 phim phóng sự và tài liệu, những thước phim này chủ yếu giới thiệu cho công chúng Pháp hình ảnh về thuộc dia của mình dé kêu gọi các nhà đầu tư, kinh doanh Pháp quan tâm đến việc khai thác thuộc địa (Sâm Thương: 2012).

Năm 1939 Việt Nam đã có trên 60 rạp chiếu bóng. Đáng chú ý, vào năm 1936, nhà tư sản Vạn Xuân đã bỏ tiền xây dựng rạp chiếu bóng Olimpia (nay là nhà hát 16 Hồng Hà ở phố Hang Da, Hà Nội) phục vụ nhu cầu thưởng thức bộ môn nghệ thuật mới của nhân dân. Từ buổi chiếu phim đầu tiên năm 1899 đến năm 1939, người Việt Nam đã làm quen và trở nên yêu thích đối với môn nghệ thuật mới mẻ này. Điều đó đã kích thích sự ra đời những bộ phim mới, nhiều thé loại từ phim tài liệu, phim truyện do người Việt Nam làm với câu chuyện riêng Việt.

Phim nhân học bước đầu du nhập vào Việt Nam. Từ thập niên 1970s của thế kỷ XX, xu hướng sử dụng các thiết bị nghe nhìn và các phương tiện kỹ thuật số bắt đầu du nhập vào Việt Nam, đây cũng là khoảng thời gian chuyền đổi từ dân tộc học sang nhân học. Chính phủ và các ban ngành bắt đầu quan tâm đến việc lưu trữ các tư liệu bằng phương thức số hóa thông qua video, điển hình là việc đầu tư cơ sở vật chất và đào tạo chuyên môn cho cán bộ làm phim được chú trọng, phim nhân học tạo được bước tiễn mới với sự hội nhập vào môi trường khoa học, điện ảnh của Việt Nam. Tuy nhiên, thời điểm hình thành ban đầu gần như chưa có một diễn đàn khoa học nào thảo luận về phim nhân học ở nước ta.

Tô Ngọc Thanh (nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu lý luận và lịch sử nghệ thuật) và các cộng sự đã sử dụng máy quay phim nhựa 16mm ghi hình và trình chiếu hàng loạt phim về văn hóa các dân tộc thiểu số tại Việt Nam cho giới nghiên cứu văn hóa xem. Đó là các phim “Lễ ăn trâu của người Bana”, “Lễ cúng cơm mới của người Bana”, “Người Giẻ - Triêng ở Kon Tum”, “Lễ Ka Tê của người Chăm”,. Những thước phim đầu tiên này do chính GS. Tô Ngọc Thanh đọc lời dẫn câu chuyện, phim không có phỏng van, tự bạch, phụ đề.

Do điều kiện kỹ thuật bảo quản phim lúc bấy giờ hạn chế cho nên những thước phim tư liệu quý đó đã bị hỏng (Bùi Quang Thắng 2010b: 30). Phim nhân học ở Việt Nam có bước phát triển cho đến ngày hôm nay phải kế đến vai trò kích thích, sự hỗ trợ cả về mặt lý thuyết và thực hành của các quỹ nghiên cứu quốc tế, nhất là Quỹ Ford. Nhiều dự án quan trọng trong việc đào tạo cán cán bộ làm phim nhân học đáng kề đến như dự án đào tao phim nhân học do Quỹ Ford, Đại học Temple và Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cùng tô chức. Tại lớp học của dự án này, nhiêu cán bộ từ các viện nghiên cứu, bảo tàng được học hỏi và 17 thực hành những kiến thức về phim nhân học bằng các phương thức cơ bản nhất như phỏng van, quay hình, kỹ xảo hay biên tập dựng phim.

Kết thúc khóa học, các nhóm được thực hành làm phim trên bối cảnh văn hóa Việt Nam và thu được nhiều sản phẩm đặc sắc, nhằm ứng dụng và lưu trữ phim nhân học tại Việt Nam. BTDTHVN từ khi thành lập năm 1995 đã chú trọng việc ghi hình, lưu trữ và dựng phim nhân học, sau đó phim được đưa trực tiếp đến công chúng thông qua không gian trưng bày của bảo tàng. Năm 2001, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, BTDTHVN và Viện Nghiên cứu Văn hóa đã tô chức một cuộc hội thảo có sự bình luận sôi nổi và tranh luận mạnh mẽ về phương pháp, cách thức làm phim dân tộc học, đồng thời đưa ra các vấn đề, hướng đi trong tương lai đối với phim dân tộc học tại Việt Nam thời gian này. Trong các năm 2003 — 2005, dưới sự khuyến khích và tài trợ của Quỹ Ford, BTDTHVN tổ chức hai sự kiện liên hoan phim dân tộc học/nhân học quốc tế.

Hai liên hoan phim cung cấp cơ sở lý luận, các van đề về mặt lý thuyết, phương pháp tiếp cận trong làm phim dân tộc học/nhân học, là một trong những diễn đàn thảo luận phim nhân học đầu tiên tại Việt Nam và có sự bàn luận sôi nổi từ các nhà làm phim nhân học quốc tế. Các báo cáo dé dẫn của liên hoan phim nhân học/dân tộc học lần thứ nhất 2003 và lần hai năm 2005 đã đúc kết lại các tham luận, chia sẻ, nội dung các phim được trình chiếu được đúc kết thông qua hai ban báo cáo van tắt. Đánh giá sự quan trọng và cấp thiết trong việc phát triển phim dân tộc học/nhân học tại Việt Nam, vào năm 2005, BTDTHVN đã xuất bản cuỗn Các công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, số V.