Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm khu hệ ếch nhái tại khu bảo tồn thiên nhiên đồng sơn kỳ thượng tỉnh quảng ninh và đề xuất biện pháp bảo tồn

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu đặc điểm khu hệ ếch nhái tại khu bảo tồn thiên nhiên đồng sơn kỳ thượng tỉnh quảng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Văn Khôi
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ ếch nhái tại khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, tỉnh Quảng Ninh và đề xuất biện pháp bảo tồn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát tình hình nghiên cứu Ếch nhái
• 1.1.1. Khái quát tình hình nghiên cứu Ếch nhái ở Việt Nam
• 1.1.2. Thời kỳ trước năm 1954
• 1.1.3. Thời kỳ từ năm 1954 đến năm 1975
• 1.1.4. Thời kỳ 1975 - 1986
• 1.1.5. Thời kỳ từ năm 1987 đến nay
• 1.2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2.3. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 1.2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.3.2. Địa điểm nghiên cứu
• 1.2.3.3. Thời gian nghiên cứu
• 1.2.4. Nội dung nghiên cứu
• 1.2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 1.2.5.2. Phỏng vấn bán định hướng
• 1.2.5.3. Điều tra thực địa
• 1.2.5.4. Xử lý số liệu
• 1.3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN SINH, KINH TẾ XÃ HỘI
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.1.1. Vị trí địa lý và phạm vi ranh giới
• 1.3.1.2. Địa hình địa thế
• 1.3.1.3. Địa chất và thổ nhưỡng
• 1.3.1.4. Hiện trạng rừng, thực vật và trữ lượng rừng
• 1.3.1.5. Hệ động vật, thực vật và phân bố của các loài quý hiếm
• 1.3.2. Đặc điểm kinh tế, xã hội
• 1.3.2.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 1.3.2.2. Tình hình phát triển kinh tế
• 1.3.2.3. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 1.3.2.4. Đánh giá chung về kinh tế xã hội trong khu vực
• 1.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Thành phần loài Ếch nhái tại KBTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 1.4.2. Sự đa dạng các taxon Ếch nhái tại khu vực nghiên cứu
• 1.4.3. Tình trạng và phân bố của một số loài Ếch nhái ưu tiên bảo tồn trong khu vực nghiên cứu
• 1.4.4. Xác định các mối đe dọa tới tài nguyên Ếch nhái tại khu vực nghiên cứu
• 1.4.4.1. Nhóm nguyên nhân trực tiếp
• 1.4.4.1.1. Săn bắt động vật hoang dã
• 1.4.4.1.2. Sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu
• 1.4.4.2. Nhóm nguyên nhân gián tiếp
• 1.4.4.2.1. Khai thác gỗ trái phép
• 1.4.4.2.2. Đốt nương làm rẫy
• 1.4.4.2.3. Khai thác lâm sản ngoài gỗ quá mức
• 1.4.5. Hiện trạng công tác quản lý bảo tồn tại KBTTN ĐSKT
• 1.4.5.1. Hiện trạng công tác quản lý
• 1.4.5.2. Đánh giá về công tác bảo tồn tại KVNC
• 1.4.5.3. Khó khăn và thách thức
• 1.4.6. Đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn tại khu vực nghiên cứu
• 1.4.6.1. Giải pháp về mặt chính sách
• 1.4.6.1.1. Quản lý đất đai
• 1.4.6.1.2. Chính sách đầu tư và tín dụng
• 1.4.6.1.3. Chính sách hỗ trợ phát triển vùng đệm
• 1.4.6.2. Giải pháp cho công tác bảo tồn
• 1.4.6.2.1. Nâng cao nhận thức về công tác bảo tồn
• 1.4.6.2.2. Tăng cường phổ biến thể chế pháp luật cho cộng đồng
• 1.4.6.2.3. Nâng cao đời sống cộng đồng và chia sẻ lợi ích
• 1.4.6.2.4. Xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ công tác bảo tồn
• 1.4.6.3. Giải pháp về mặt khoa học và công nghệ
• 2. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về khu hệ ếch nhái tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào công tác bảo tồn các loài động vật quý hiếm. Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Khôi (2016), khu vực này đã ghi nhận nhiều loài ếch nhái có giá trị sinh thái cao, đồng thời cũng là nơi sinh sống của nhiều loài động vật khác. Việc bảo tồn khu hệ ếch nhái tại đây là cần thiết để duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng có sự đa dạng về loài và sinh cảnh. Nghiên cứu cho thấy khu vực này có nhiều loại môi trường sống khác nhau, từ rừng tự nhiên đến các vùng đất ngập nước, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài ếch nhái. Sự đa dạng này không chỉ thể hiện qua số lượng loài mà còn qua các đặc điểm sinh học và hành vi của chúng.

1.2. Vai trò của ếch nhái trong hệ sinh thái

Ếch nhái đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng là một phần của chuỗi thức ăn, giúp kiểm soát số lượng côn trùng và các loài động vật nhỏ khác. Hơn nữa, ếch nhái cũng là chỉ số sinh thái, phản ánh tình trạng môi trường sống. Việc bảo tồn chúng không chỉ bảo vệ các loài này mà còn bảo vệ cả hệ sinh thái mà chúng sống.

II. Thách thức trong việc bảo tồn khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Mặc dù khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng có nhiều tiềm năng, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác tài nguyên, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của các loài ếch nhái. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, tình trạng săn bắt trái phép và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cũng là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng ếch nhái.

2.1. Nguyên nhân gây suy giảm số lượng ếch nhái

Các nguyên nhân chính gây suy giảm số lượng ếch nhái bao gồm khai thác gỗ trái phép, sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu. Những hoạt động này không chỉ làm giảm môi trường sống của chúng mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe của các loài ếch nhái. Việc nhận thức rõ về các nguyên nhân này là rất quan trọng để có biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến khu hệ ếch nhái

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của ếch nhái. Sự thay đổi nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi chu kỳ sinh sản và phân bố của các loài. Nghiên cứu cho thấy rằng, nếu không có biện pháp ứng phó kịp thời, nhiều loài ếch nhái có thể bị đe dọa đến sự tồn tại.

III. Phương pháp nghiên cứu bảo tồn khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Để bảo tồn khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc khảo sát thực địa, thu thập dữ liệu về số lượng và phân bố các loài ếch nhái là rất cần thiết. Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ sinh học trong nghiên cứu cũng có thể giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng để đánh giá tình trạng khu hệ ếch nhái. Việc thu thập dữ liệu về số lượng, phân bố và đặc điểm sinh học của các loài ếch nhái sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn. Các nghiên cứu này cần được thực hiện định kỳ để theo dõi sự thay đổi của khu hệ.

3.2. Ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn

Công nghệ sinh học có thể được áp dụng để nghiên cứu di truyền và sinh sản của các loài ếch nhái. Việc này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học mà còn hỗ trợ trong việc nhân giống và tái thả các loài vào môi trường tự nhiên. Đây là một trong những biện pháp hiệu quả để bảo tồn các loài ếch nhái quý hiếm.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu bảo tồn khu hệ ếch nhái

Kết quả nghiên cứu về khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng có thể được ứng dụng vào thực tiễn bảo tồn. Các biện pháp bảo tồn được đề xuất không chỉ giúp bảo vệ các loài ếch nhái mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường sống. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn cũng là một yếu tố quan trọng.

4.1. Đề xuất biện pháp bảo tồn hiệu quả

Các biện pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu. Việc tạo ra các khu vực bảo tồn riêng biệt cho các loài ếch nhái quý hiếm sẽ giúp bảo vệ chúng khỏi các tác động tiêu cực từ môi trường. Hơn nữa, việc phối hợp với các tổ chức bảo tồn quốc tế cũng có thể mang lại nhiều lợi ích.

4.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn khu hệ ếch nhái là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của các loài ếch nhái và vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Điều này sẽ tạo ra sự hỗ trợ từ cộng đồng trong công tác bảo tồn.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bảo tồn khu hệ ếch nhái

Nghiên cứu bảo tồn khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin quý giá về sự đa dạng sinh học mà còn đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Tương lai của khu hệ ếch nhái tại đây phụ thuộc vào sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường sống.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn khu hệ ếch nhái

Bảo tồn khu hệ ếch nhái không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên. Các loài ếch nhái có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh cân bằng sinh thái, do đó việc bảo tồn chúng là cần thiết cho sự phát triển bền vững.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn khu hệ ếch nhái cần tập trung vào việc phát triển các chương trình bảo tồn bền vững. Việc áp dụng công nghệ mới và tăng cường hợp tác quốc tế sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn. Đồng thời, việc giáo dục cộng đồng cũng cần được chú trọng để tạo ra sự đồng thuận trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng thuộc địa bàn tỉnh Quảng Ninh sở hữu diện tích tự nhiên rộng hơn 16.000 ha, được đánh giá là một trong những khu vực rừng kín thường xanh núi thấp tập trung có quy mô lớn nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Mặc dù đóng vai trò là kho tàng lưu trữ nguồn gen động thực vật phong phú với độ che phủ rừng tự nhiên đạt trên 80%, hệ sinh thái nơi đây đang phải đối mặt với nhiều áp lực nhân sinh nghiêm trọng. Các hoạt động khai thác lâm sản, săn bắt động vật hoang dã và chuyển đổi đất canh tác đã gây suy giảm nghiêm trọng các sinh cảnh sống đặc hữu. Trong quần xã động vật rừng, lớp lưỡng cư giữ vị trí chỉ thị sinh học vô cùng nhạy cảm đối với các biến động môi trường và biến đổi khí hậu toàn cầu.

Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mục tiêu đánh giá toàn diện thành phần loài, cấu trúc phân loại học và đặc điểm phân bố không gian của khu hệ ếch nhái tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng. Trên cơ sở xác định hiện trạng các loài ưu tiên bảo tồn và nhận diện 5 nhóm nguyên nhân đe dọa chính, đề tài xây dựng hệ thống giải pháp quản lý bền vững gắn liền với phát triển sinh kế địa phương. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 5 xã vùng đệm và vùng lõi gồm Đồng Sơn, Đồng Lâm, Kỳ Thượng, Vũ Oai và Hòa Bình, được triển khai thực địa từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2016. Kết quả nghiên cứu đã ghi nhận 28 loài ếch nhái thuộc 8 họ, 2 bộ, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng giúp ban quản lý khu bảo tồn nâng cao hiệu quả giám sát tài nguyên sinh vật và giảm thiểu trên 30% các tác động xâm hại đến môi trường sống tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã động vật rừng và lý thuyết sinh học bảo tồn hiện đại. Mô hình đánh giá tính dễ bị tổn thương của loài được tích hợp nhằm phân tích mối quan hệ tương tác giữa đặc điểm sinh học của lớp lưỡng cư với các điều kiện môi trường sống tự nhiên và tác động nhân sinh. Khung nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm khoa học cốt lõi: khu hệ ếch nhái, tính đa dạng sinh học loài, cấu trúc sinh cảnh đặc trưng và bậc bảo tồn nguy cấp. Thước đo đánh giá mức độ nguy cấp của các loài được căn cứ theo các tiêu chuẩn phân hạng quốc tế của Danh lục Đỏ IUCN kết hợp với Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và các quy định pháp luật hiện hành về quản lý động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Về nguồn dữ liệu, nghiên cứu tích hợp giữa số liệu thứ cấp từ các báo cáo kiểm kê tài nguyên rừng của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh và số liệu sơ cấp thu thập trực tiếp tại thực địa. Cỡ mẫu điều tra bao gồm 4 tuyến khảo sát cố định được thiết lập phân tầng theo các dạng sinh cảnh chính với tổng chiều dài 15,5 km (Tuyến 1 dài 4 km tại xã Đồng Sơn; Tuyến 2 dài 4 km tại xã Đồng Sơn; Tuyến 3 dài 4 km tại xã Vũ Oai; Tuyến 4 dài 3,5 km tại xã Kỳ Thượng) dọc theo các hệ thống khe suối ở các đai độ cao từ dưới 200 m đến trên 1000 m. Đồng thời, tác giả đã tiến hành 50 cuộc phỏng vấn bán định hướng đối với cán bộ kiểm lâm và người dân địa phương thường xuyên đi rừng tại 5 xã trong khu vực.

Phương pháp chọn mẫu theo tuyến khảo sát cố định kết hợp phân tầng sinh cảnh được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc bao quát tối đa các vi khí hậu, thủy vực và thảm thực vật đặc thưng cho lớp lưỡng cư. Mẫu vật được thu thập trực tiếp bằng tay và kẹp bắt chuyên dụng vào ban đêm (từ 19h00 đến 23h00), chụp ảnh ghi nhận hình thái sinh học ngoài tự nhiên, định hình bằng dung dịch Formol 4% trong 24 giờ và bảo quản lâu dài trong cồn 70% tại phòng tiêu bản động vật. Phương pháp phân tích định danh hình thái so sánh theo khóa phân loại chuẩn của Smith, Bourret và Nguyen et al. (2009) được áp dụng nhằm đảm bảo độ chính xác tuyệt đối về mặt phân loại học. Dữ liệu khảo sát được xử lý thống kê trên phần mềm Excel và số hóa bản đồ phân bố bằng phần mềm MapInfo 10.0. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2016, chia thành 3 giai đoạn khảo sát, phân tích mẫu và hoàn thiện báo cáo khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và tổng hợp tư liệu đã ghi nhận được 28 loài ếch nhái thuộc 8 họ, 2 bộ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng. Trong đó, Bộ Không đuôi (Anura) chiếm ưu thế tuyệt đối với 7 họ (chiếm 87,5% tổng số họ) và 26 loài (chiếm 92,86% tổng số loài); Bộ Có đuôi (Caudata) ghi nhận 1 họ duy nhất là họ Cá cóc Salamandridae (chiếm 12,5% tổng số họ) với 2 loài (chiếm 7,14% tổng số loài). Cấu trúc các họ thuộc Bộ Không đuôi bao gồm họ Cóc tía Bombinatoridae, họ Cóc Bufonidae, họ Cóc bùn Megophryidae, họ Nhái bầu Microhylidae, họ Ếch nhái Ranidae và họ Ếch cây Rhacophoridae.

Đề tài đã phát hiện sự phân bố của nhiều loài có giá trị bảo tồn nguồn gen đặc biệt quý hiếm ở cấp quốc gia và toàn cầu. Tiêu biểu là hai đại diện của Bộ Có đuôi gồm Cá cóc Việt Nam (Tylototriton vietnamensis) và Cá cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali), cùng các loài ếch cây, cóc mày đặc trưng như Cóc mày Phê (Brachytarsophrys feae), Cóc mày Sa Pa (Leptobrachium chapaense) và Cóc rừng (Ingerophrynus galeatus). Sự phân bố của các loài có sự phân hóa sinh cảnh rõ rệt: trên 65% số lượng cá thể quan sát được tập trung dọc theo các khe suối trong rừng thường xanh phục hồi và rừng thứ sinh ở đai độ cao từ 300 m đến 600 m, trong khi các khu vực đất nương rẫy và rừng sản xuất ven làng bản chỉ ghi nhận mật độ gặp khoảng 15%. Dữ liệu cấu trúc thành phần loài và mật độ bắt gặp theo sinh cảnh được trực quan hóa chi tiết thông qua các biểu đồ tròn cơ cấu taxon và bảng tổng hợp danh mục phân loại học trong hồ sơ nghiên cứu.

Nghiên cứu cũng định lượng được 5 nhóm nhân tố đe dọa chính đến tài nguyên ếch nhái, bao gồm: săn bắt trực tiếp phục vụ ẩm thực và buôn bán thương phẩm; ô nhiễm nguồn nước do sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên 342,66 ha đất lúa nước; chuyển đổi rừng làm nương rẫy; khai thác gỗ trái phép và thu hái lâm sản ngoài gỗ quá mức.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú về thành phần loài tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng bắt nguồn từ điều kiện tự nhiên đặc thù với tính phân hóa địa hình sâu sắc. Khu bảo tồn nằm ở sườn Nam dãy cánh cung Đông Triều với các đỉnh núi cao như Am Váp (1051 m) và Thiên Sơn (1090 m), chia cắt thành hai lưu vực thoát nước chính đổ về sông Ba Chẽ và sông Man. Lượng mưa trung bình năm lớn đạt 2.400 mm, tập trung 80% vào các tháng mùa hè, kết hợp độ ẩm bình quân 80% đã tạo nên những hành lang thủy vực ẩm ướt lý tưởng cho vòng đời phát triển của các loài lưỡng cư.

So sánh với các khu bảo tồn lân cận và trên toàn quốc, khu hệ ếch nhái tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng sở hữu mức độ đa dạng cao hơn so với Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống (25 loài) và Vườn Quốc gia Côn Đảo (11 loài), tương đương với Khu Bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên (32 loài). Việc ghi nhận cả hai loài Cá cóc thuộc họ Salamandridae khẳng định đây là một trong những vùng sinh cảnh quan trọng bậc nhất của khu hệ động vật Đông Bắc Việt Nam. Kết quả này cung cấp luận cứ thực tiễn để định vị các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, ngăn chặn sự suy thoái đa dạng sinh học trước áp lực phát triển kinh tế vùng ven biển Quảng Ninh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả khu hệ ếch nhái và duy trì cân bằng sinh thái tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập hệ thống kiểm soát và tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh thành lập 6 tổ tuần tra cơ động tại các khu vực trọng điểm (tiểu khu 60, 61 xã Kỳ Thượng và tiểu khu 52, 56 xã Đồng Sơn). Mục tiêu đặt ra là kiểm soát 100% các tuyến suối huyết mạch, giảm thiểu trên 80% tình trạng săn bắt và buôn bán lưỡng cư thương phẩm trong giai đoạn 2017-2020.

2. Quy hoạch bảo vệ sinh cảnh thủy vực và giảm thiểu hóa chất nông nghiệp: Ủy ban nhân dân 5 xã vùng đệm phối hợp với Phòng Nông nghiệp huyện Hoành Bồ hướng dẫn người dân chuyển đổi phương thức canh tác trên toàn bộ 342,66 ha đất trồng lúa nước. Đẩy mạnh áp dụng chế phẩm sinh học thay thế thuốc trừ sâu hóa học, phấn đấu giảm 70% dư lượng hóa chất xả thải ra các hệ thống suối tự nhiên trước năm 2022.

3. Thực thi chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm: Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh và Ban Quản lý Khu bảo tồn triển khai các chương trình giao khoán bảo vệ rừng gắn liền chi trả dịch vụ môi trường rừng cho 1.930 hộ dân (với 79,5% là đồng bào dân tộc Dao). Tạo sinh kế thay thế ổn định cho 5.790 người trong độ tuổi lao động, nhằm từng bước hạ tỷ lệ hộ đói nghèo từ mức trên 18% xuống dưới 8% vào năm 2025, giải quyết triệt để tình trạng người dân vào rừng khai thác lâm sản tự nhiên trái phép.

4. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và nâng cao nhận thức cộng đồng: Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với Ban Quản lý tổ chức định kỳ các đợt quan trắc chuyên sâu về biến động quần thể loài Cá cóc Việt Nam. Đồng thời tổ chức 20 lớp truyền thông giáo dục môi trường cho trên 1.500 lượt người dân địa phương và học sinh tại các trường trung học cơ sở trong khu vực nhằm lan tỏa thông điệp bảo vệ động vật hoang dã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp tài liệu hướng dẫn kỹ thuật trong việc phân vùng quản lý sinh cảnh sống của các loài lưỡng cư nhạy cảm, đồng thời làm tài liệu mẫu để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững trên quy mô diện tích từ 10.000 ha đến 20.000 ha.
• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương: Giúp các nhà hoạch định chính sách tại tỉnh Quảng Ninh và huyện Hoành Bồ nắm bắt mối quan hệ tương tác giữa 8.504 nhân khẩu vùng đệm với tài nguyên rừng, từ đó xây dựng các chương trình phát triển nông thôn mới gắn liền bảo vệ thiên nhiên.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phân loại học, phương pháp khảo sát thực địa lớp lưỡng cư và kỹ thuật xử lý dữ liệu không gian sinh học bằng phần mềm chuyên dụng.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn đa dạng sinh học: Cung cấp hệ thống số liệu định lượng về các loài có nguy cơ tuyệt chủng cao như Cá cóc Tam Đảo để làm căn cứ phê duyệt tài trợ cho các dự án bảo tồn nguồn gen quý hiếm tại miền Bắc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng có những loài ếch nhái quý hiếm nào có tên trong Sách Đỏ?
Nghiên cứu đã ghi nhận sự xuất hiện của 2 loài thuộc Bộ Có đuôi rất quý hiếm là Cá cóc Việt Nam (Tylototriton vietnamensis) và Cá cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali), cùng các loài cóc mày như Cóc mày Phê (Brachytarsophrys feae) và Cóc mày Sa Pa (Leptobrachium chapaense). Đây đều là những loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN cần được ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt.

Những hoạt động nhân sinh nào đang đe dọa trực tiếp nhất đến khu hệ ếch nhái?
Hai mối đe dọa trực tiếp hàng đầu là tình trạng săn bắt lưỡng cư thương phẩm để cung cấp cho các nhà hàng đặc sản và việc lạm dụng phân bón, thuốc trừ sâu hóa học trên 342,66 ha đất lúa nước. Nguồn nước nhiễm độc chảy trực tiếp vào các khe suối tự nhiên gây suy giảm quần thể con non và ấu trùng ếch nhái.

Quy mô và phương pháp điều tra thực địa của luận văn được tiến hành như thế nào?
Tác giả đã thiết lập 4 tuyến khảo sát cố định với tổng chiều dài 15,5 km bao quát các dạng sinh cảnh từ rừng phục hồi, rừng trồng đến rừng tự nhiên. Phương pháp bắt mẫu ban đêm, định danh hình thái so sánh và phỏng vấn 50 phiếu điều tra cộng đồng được kết hợp chặt chẽ để đảm bảo độ tin cậy của dữ liệu.

Đặc điểm vi khí hậu và thủy văn tại khu vực có vai trò gì đối với sự phân bố của ếch nhái?
Địa hình vùng núi cao với đỉnh Thiên Sơn cao 1090 m, lượng mưa bình quân đạt 2.400 mm/năm và độ ẩm trung bình 80% tạo điều kiện duy trì dòng chảy ổn định quanh năm tại hệ thống sông Ba Chẽ và sông Man. Môi trường ẩm ướt này giúp hơn 65% số lượng cá thể ếch nhái phân bố tập trung ở đai độ cao 300-600 m.

Luận văn đề xuất giải pháp gì để vừa bảo tồn động vật vừa nâng cao đời sống cho người dân địa phương?
Đề tài khuyến nghị thực hiện chính sách giao khoán quản lý rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng cho 1.930 hộ dân, chuyển đổi sản xuất nông nghiệp hữu cơ và hỗ trợ đào tạo nghề cho 5.790 lao động. Những giải pháp này giúp hạ tỷ lệ nghèo trên 18% của vùng đệm và hạn chế sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng.

Kết luận

• Luận văn đã xác định và công bố danh lục khoa học gồm 28 loài ếch nhái thuộc 8 họ, 2 bộ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, tỉnh Quảng Ninh.
• Ghi nhận sự tồn tại của các loài nguy cấp, đặc hữu có giá trị bảo tồn nguồn gen toàn cầu như Cá cóc Việt Nam và Cá cóc Tam Đảo.
• Phân tích rõ đặc tính phân bố sinh cảnh với trên 65% quần thể tập trung tại các sinh cảnh rừng thường xanh phục hồi ven thủy vực suối.
• Nhận diện toàn diện các nhân tố đe dọa chính từ hoạt động săn bắt, canh tác nông nghiệp và áp lực mưu sinh của 8.504 người dân tại 5 xã vùng đệm.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa kỹ thuật lâm sinh, bảo vệ sinh cảnh và phát triển sinh kế kinh tế hộ gia đình bền vững.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác và bản đồ phân bố sinh học phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch bảo tồn của ngành Lâm nghiệp tỉnh Quảng Ninh. Kế hoạch hành động giám sát đa dạng sinh học định kỳ cần được triển khai liên tục theo từng quý trong giai đoạn 2017-2022. Các cơ quan quản lý nhà nước, ban quản lý khu bảo tồn và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng ngay các khuyến nghị của đề tài vào thực tiễn, góp phần giữ gìn sự toàn vẹn của hệ sinh thái rừng Đông Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu thời kỳ này là chƣơng trình khảo sát do Viện Sinh vật học thuộc Viện Khoa học Việt Nam tổ chức từ ngày 5/3 đến ngày 12/5 năm 1977 ở miền Tây Nam bộ: Hà Tiên, Phú Quốc, Côn Đảo, Mũi Gót, rừng U Minh, Rạch Giá, Tây Ninh. Sau đó hàng loạt khảo sát của Viện Sinh vật học, Khoa Sinh vật của Trƣờng Đại học Tổng hợp Hà Nội, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, Trƣờng Đại học Huế, Viện Điều tra Quy hoạch rừng, Viện Nghiên cứu biển Nha Trang ở nhiều địa phƣơng khác nhau nhƣ: Xuân Sơn (Phú Thọ), Mƣờng Nhà và Mƣờng Lói (Điện Biên), vùng Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng). Trong giai đoạn này có 1 loài Ếch nhái và 5 loài thằn lằn mới đƣợc phát hiện ở Việt Nam trong đó có 3 loài do Darevsky và Nguyễn Văn Sáng mô tả (Nguyen et al. T ờ kỳ từ n m 1987 đến na Sau thời kỳ đổi mới, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, giao lƣu với các nƣớc thuận tiện hơn, sự bùng nổ thông tin đã giúp cho những cán bộ nghiên cứu về lƣỡng cƣ có cơ hội trao đổi kinh nghiệm và tham khảo các tài liệu.

Công tác nghiên cứu và bảo tồn, do vậy cũng phát triển mạnh mẽ đặc biệt là sau năm 1990. Các lĩnh vực nghiên cứu cũng hết sức đa dạng: phân loại học, hệ thống học, di truyền và tiến hoá, sinh học, sinh thái học, ký sinh trùng và bệnh học. Có thể nói đây là thời kỳ phát triển đáng khích lệ của các LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 nghiên cứu về lƣỡng cƣ ở Việt Nam, đóng góp đáng kể cho khoa học cũng nhƣ góp phần vào sự phát triển của đất nƣớc. Về thành phần loài, số lƣợng loài Ếch nhái và bò sát tăng lên nhanh chóng: năm 1996, Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc thống kê ở nƣớc ta có 340 loài (82 loài Ếch nhái, 258 loài bò sát[20], đến năm 2005 tổng số loài đã lên tới 458 loài (162 loài Ếch nhái, 296 loài bò sát (Nguyễn Văn Sáng và cs., 2005)[21], và cuốn danh lục xuất bản năm 2009 đã ghi nhận tổng số loài là 545 loài (177 loài Ếch nhái, 368 loài bò sát) (Nguyen et al.

Số loài mới cho khoa học đƣợc công bố hàng năm cũng tăng lên rõ rệt qua các thời kỳ. Nếu trong thời kỳ 1975 - 1986 phát hiện đƣợc 6 loài mới cho khoa học, trong đó chỉ có 3 loài có tác giả là ngƣời Việt Nam thì từ năm 1987 - 2009, số loài phát hiện mới cho khoa học đã tăng lên 108 loài, trong đó có 65 loài có nhà khoa học Việt Nam tham gia và có tới 11 loài có tác giả đứng đầu là ngƣời Việt Nam. Từ năm 2010 - 2013 có 49 loài mới cho khoa học đƣợc tiếp tục phát hiện ở Việt Nam. Điều đó chứng tỏ cán bộ Việt Nam đã có những bƣớc trƣởng thành đáng kể và tiềm năng nghiên cứu về khu hệ Ếch nhái và bò sát ở nƣớc ta còn rất lớn.

Từ năm 1990 đến nay cùng với việc thành lập các Vƣờn Quốc gia và các KBTTN, việc nghiên cứu càng đƣợc phát triển mạnh. Năm 1993, Hoàng Xuân Quang nghiên cứu lƣỡng cƣ, bò sát ở Bắc Trung bộ. Từ năm 1994, Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Lê Nguyên Ngật và nhiều tác giả khác đã nghiên cứu ở Vƣờn Quốc gia Tam Đảo và thị trấn Tam Đảo, đến nay đã phát hiện có 57 loài lƣỡng cƣ, 124 loài bò sát []. Năm 1996, Lê Nguyên Ngật, Nguyễn Văn Sáng ghi nhận 17 loài lƣỡng cƣ, 42 loài bò sát ở rừng Cúc Phƣơng và ở Ngọc Linh (Kontum, 1997)[9]; Năm 1998, Ngô Đắc Chứng nghiên cứu ở Nam Bình Trị Thiên có 28 loài lƣỡng cƣ, 147 loài bò sát (Ngô LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Đắc Chứng, 1998)[15]; Năm 1997, Hoàng Xuân Quang và cs.

nghiên cứu ở Tây Nam Nghệ An thống kê đƣợc 18 loài lƣỡng cƣ, 38 loài bò sát[10]; điều tra sự đa dạng và hiện trạng Ếch nhái, bò sát ở vùng núi Yên Tử trong thời gian 2004 đến năm 2008 (Trần Thanh Tùng, 2008);…. Năm 1996, Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc xuất bản cuốn Danh lục Ếch nhái, bò sát Việt Nam với 82 loài Ếch nhái, 258 loài bò sát[20]. Orlov et al. (2002) tổng hợp và công bố danh sách các loài Ếch nhái, bò sát của Việt Nam (phần I) ghi nhận 147 loài lƣỡng cƣ.

Năm 2005, Nguyễn Văn Sáng và cs. công bố cuốn Danh lục Ếch nhái và bò sát Việt Nam đã ghi nhận 116 loài bò sát thuộc 23 họ, 3 bộ và 135 loài lƣỡng cƣ thuộc 9 họ, 3 bộ. Năm 2009, Nguyen et al. đã thống kê đƣợc 186 loài Ếch nhái thuộc 10 họ, 3 bộ và 375 loài bò sát thuộc 24 họ ở Việt Nam[21,22].

Trong Hội thảo Quốc gia về Lƣỡng cƣ và Bò sát ở Việt Nam lần thứ nhất diễn ra năm 2009 tại Trƣờng Đại học Sƣ phạm Huế, tỉnh Thừa Thiên - Huế, các báo cáo khoa học về đánh giá khu hệ Ếch nhái nhƣ: Điều tra tại KBTTN Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai năm 2008 - 2009 (Hồ Thu Cúc và cs. 2009) có 31 loài lƣỡng cƣ thuộc 5 họ, 1 bộ và 61 loài bò sát thuộc 13 họ, 2 bộ; Đánh giá sự đa dạng Ếch nhái ở KBTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa năm 2008 (Lê Nguyên Ngật và cs. 2009) có 38 loài lƣỡng cƣ thuộc 6 họ, 1 bộ và 53 loài bò sát thuộc 14 họ, 2 bộ; Thống kê thành phần loài Ếch nhái của huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp từ năm 2008 đến 2009 (Hoàng Thị Nghiệp và cs. 2009) ghi nhận 49 loài, trong đó có 17 loài lƣỡng cƣ thuộc 5 họ và 32 loài bò sát thuộc 11 họ; Nghiên cứu tính chất địa động vật của khu hệ Ếch nhái và bò sát của tỉnh Phú Yên (Trần Duy Ngọc và cs.

2009); Ziegler et al. 2009 đã tổng kết 10 năm nghiên cứu đa dạng sinh học Ếch nhái, bò sát ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Vƣờn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng từ năm 2000 đến 2009 thống kê 45 loài lƣỡng cƣ và 33 loài bò sát,…. Trong báo cáo khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Hội nghị khoa học toàn quốc lần thứ III năm 2009, có một số kết quả nghiên cứu về đa dạng khu hệ Ếch nhái của một số vùng trên cả nƣớc: Điều tra đa dạng Ếch nhái bò sát tại VQG Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ (Nguyễn Văn Sáng và cs. 2009) ghi nhận 77 loài thuộc 22 họ, 5 bộ gồm 48 loài bò sát thuộc 14 họ, 2 bộ và 29 loài Ếch nhái thuộc 8 họ, 3 bộ; Điều tra tại VQG và Khu BTTN Lam Kinh tỉnh Thanh Hóa (Nguyễn Kim Tiến, 2009)[22] cho thấy có 49 loài Ếch nhái và 72 loài bò sát thuộc 22 họ, 73 giống,… Trong báo cáo khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, hội nghị khoa học toàn quốc lần thứ IV năm 2011, có một số báo cáo nghiên cứu về đa dạng khu hệ Ếch nhái: Điều tra tại KBTTN Pù Huống, tỉnh Nghệ An (Lê Vũ Khôi và cs., 2011)[10] ghi nhận 72 loài bò sát thuộc 15 họ, 2 bộ và lớp lƣỡng cƣ có 25 loài thuộc 7 họ, 1 bộ; Điều tra lƣỡng cƣ, bò sát tại vùng An Giang, Đồng Tháp (Hoàng Thị Nghiệp và cs., 2011) ghi nhận 24 loài lƣỡng cƣ thuộc 2 bộ, 6 họ ; Nghiên cứu khu hệ VQG Côn Đảo, Bà Rịa - Vũng Tàu (Poyarkov, 2011) chỉ ra 11 loài lƣỡng cƣ thuộc 2 bộ, 6 họ và 31 loài bò sát thuộc 16 họ, 3 bộ;….

Hoàng Xuân Quang và cs., 2012[11] điều tra khu hệ Ếch nhái, bò sát ở VQG Bạch Mã, tỉnh Thừa Thiên Huế đã thống kê đƣợc 44 loài Ếch nhái thuộc 6 họ, 1 bộ và 64 loài bò sát thuộc 14 họ, 2 bộ. Trong báo cáo Hội thảo quốc gia về lƣỡng cƣ, bò sát ở Việt Nam lần thứ II tổ chức tại Đại học Vinh (Nghệ An, 2012), có một số báo cáo về đa dạng khu hệ Ếch nhái, bò sát : Nghiên cứu thành phần loài bò sát và Ếch nhái ở Khu BTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa (Phạm Thế Cƣờng và cs, 2012)[28] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 với 70 loài đƣợc ghi nhận trong đó có 38 loài bò sát và 32 loài Ếch nhái; Nghiên cứu sự đa dạng thành phần loài Ếch nhái, bò sát ở khu dự trữ sinh quyển Tây Nghệ An (Hoàng Ngọc Thảo và nnk, 2012)[11] ghi nhận 144 loài Ếch nhái, bò sát thuộc 24 họ, 5 bộ;…. Bên cạnh đó có rất nhiều loài mới đƣợc mô tả và nhiều loài mới đƣợc ghi nhận từ năm 2010 trở lại đây nhƣ loài Leptolalax bidoupensis (Rowley et al., 2011); Theloderma palliatum và T.nebulsum (Rowley et al.,2011); Gracixalus quangi (Rowley et al.,2011); Leptobrachium leucops (Stuart et al., 2011); Ichthyophis nguyenorum (Nishikawa, 2012); Leptolalax firthi (Rowley et al. Bên cạnh các nghiên cứu về phân loại học, nhiều công trình nghiên cứu đã đƣợc công bố về quan hệ di truyền tiến hóa cũng hỗ trợ cho việc sắp xếp và hệ thống lại các loài ếch nhái, bò sát ở Việt Nam.

Hàng loạt các loài thuộc một số giống nhƣ Philautus đƣợc chuyển sang giống Gracixalus và Theloderma (Rowley et al., 2011; Orlov et al. Về các loài quý hiếm: Năm 1992, Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trƣờng xuất bản Sách Đỏ Việt Nam (Phần Động vật) trong đó liệt kê 43 loài bò sát và 11 loài lƣỡng cƣ bị đe dọa. Năm 2000, Sách Đỏ Việt Nam đƣợc tái bản có chỉnh sửa và bổ sung đã thống kê 43 loài bò sát và 11 loài lƣỡng cƣ. Mới đây nhất, Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 đã ghi nhận 40 loài bò sát và 13 loài Ếch nhái bị đe dọa ở Việt Nam[1].

Cho đến nay đã có 9 chuyên khảo về Ếch nhái và bò sát việt Nam đƣợc xuất bản: Danh lục bò sát và Ếch nhái Việt Nam của Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc (1996)[25], Ếch nhái và bò sát ở một khu Bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam [Die Amphibien und Reptilien eines Tieflandfeuchtwald- Schutzgebietes in Vietnam] của Ziegler (2002), Bò sát và Ếch nhái Vƣờn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 Quốc gia Cúc Phƣơng của Nguyễn Văn Sáng và cs. (2003), Danh lục Ếch nhái và bò sát Việt Nam của Nguyễn Văn Sáng và cs. (2005) [26], Động vật chí Việt Nam - Phân bộ Rắn của Nguyễn Văn Sáng (2007)[], Thằn lằn Việt Nam của Bobrov và Semenov (2008)[], Ếch nhái, bò sát ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống của Hoàng Xuân Quang và cs. (2008)[11], Khu hệ bò sát và Ếch nhái Việt Nam [Herpetofauna of Vietnam] của Nguyen et al.