Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2. Bạo lực gia đình từ phía người trong cuộc Chương 3. Các can thiệp từ phía cộng đồng 18 z PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Các khái niệm công cụ 1. Bạo lực Bạo lực là việc đe dọa hay dùng sức mạnh thể chất hoặc quyền lực đối với bản thân, người khác hoặc đối với một nhóm người hay một cộng đồng người mà gây ra hay làm gia tăng khả năng gây ra tổn thương, tử vong, tổn hại về tâm lý, ảnh hưởng đến sự phát triển hay gây ra sự mất mát (WHO). Trong đề tài nghiên cứu của mình, tôi đi tìm hiểu những hành vi bạo lực theo khái niệm : Bạo lực là những hành vi cố ý tấn công bằng l i nói hoặc bằng vũ ực nhằm gây tổn thương cho ngư i khác. Bạo lực gia đình Theo định nghĩa của Đại hội đồng Liên hiệp quốc thì “ Bạo lực gia đình bao gồm bất kỳ một hành động bạo lực dựa trên cơ sở giới nào dẫn đến, hoặc có khả năng dẫn đến những tổn hại về thân thể, tình dục hay tâm lý, hay những đau khổ của phụ nữ, bao gồm cả sự đe dọa có những hành động như vậy, sự cưỡng bức hay tước đoạt một cách tùy tiện sự tự do, dù nó xảy ra nơi công cộng hay cuộc sống riêng tư.” Ở Việt Nam, Luật phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007 định nghĩa “Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với các thành viên khác trong gia đình”.
Hiện nay, trong gia đình có rất nhiều dạng bạo lực và đối tượng bạo lực, nạn nhân của BLGĐ là tất cả các thành viên trong gia đình, từ con cái, anh chị em, vợ chồng đến cha mẹ già… Hiện tại có rất nhiều cách chia các loại hình bạo lực. Dựa trên các cách thức tiến hành bạo lực, ta có các loại: 19 z + Bạo lực thể xác: Là những hành vi ngược đãi, đánh đập hoặc sỉ nhục của một hoặc nhiều thành viên trong gia đình làm tổn thương tới nhân phẩm , sức khỏe, tâm thần tính mạng của một hay nhiều thành viên khác. BLGĐ diễn ra giữa những người có quan hệ đặc biệt như với chồng, con dâu, con rể hoặc ruột thịt có thể trong cùng một mái nhà. + Bạo lực tinh thần ( tâm lý): Là những lời nói, thái độ hành ngược đãi hoặc sỉ nhục của một hoặc nhiều thành viên trong gia đình làm tổn thương tới nhân phẩm, sức khỏe, tâm thần của một hay nhiều thành viên khác.
BL tinh thần cũng còn là sự áp đặt, chỉ đạo hoặc xâm phạm tới nguyện vọng, ý thích thị hiếu riêng của mỗi người. + Bạo lực tình dục: Là những hành vi cưỡng ép hoặc dùng BL để thỏa mãn tình dục của một người hoặc một nhóm người đối với một người hay một nhóm người khác. Hành vi này có thể diễn ra một lần hay lặp đi lặp lại nhiều lần trong quan hệ vợ chồng. BL tình dục còn bao hàm cả việc ép vợ đẻ nhiều lần hay đẻ con trai.
BL tình dục là một dạng đặc biệt trong quan hệ giới của gia đình, nó vừa diễn ra kín đáo âm thầm vừa diễn ra công khai nhưng nhìn chung cả pháp luật lẫn đạo đức đều khó có thể can thiệp. + Bạo lực ao động hoặc kinh tế: là việc dùng sức mạnh để đe dọa, áp đặt hoặc lừa mị nhằm bóc lột lao động, chiếm giữ hoặc kiểm soát tài chính của một hoặc một nhóm người khác trong gia đình. Dạng BL này đưa đến sự phân công lao động và hưởng thụ bất hợp lý giữa các thành viên trong gia đình. + Bạo lực xã hội: Là hành động dùng sức mạnh của một cá nhân hay nhóm người này lên cá nhân hay nhóm người khác trong gia đình với mục đích nghiêm cấm các thành viên trong gia đình không được tham gia hay hoạt động vào trong bất kỳ một tổ chức xã hội nào của cơ sở, địa phương.
Dạng BL này làm cho cá nhân trong gia đình bị cô lập với thế giới bên ngoài xã hội, 20 z làm ức chế tâm lý, tinh thần của thành viên trong gia đình và dễ gây ra chứng bệnh trầm cảm cho người bị BL. Dựa trên đối tượng gây ra bạo lực, ta có các loại: Bạo lực c a vợ đối với chồng, chồng đối với vợ, cha mẹ với con cái, con cái với cha mẹ, ông bà đối với cháu, cháu với ông bà. Tuy nhiên trong nghiên cứu này chúng tôi quan tâm tới một dạng bạo lực đó là bạo lực của người chồng lên người vợ trong gia đình. Can thiệp Theo nghĩa rộng can thiệp là những tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của một đối tượng, nhóm đối tượng này lên một đối tượng hoặc một nhóm đối tượng khác nhằm mục đích thay đổi một yếu tố nào đó.
Ở những đối tượng và mục đích khác nhau thì có riêng ( Từ điển Tiếng Việt, trang 232, xuất bản 2006, Nhà xuất bản Th i Đại) Mặc dù đề tài này cũng hướng tới việc đề xuất các giải pháp từ góc độ CTXH nhằm hạn chế vấn đề BLGĐ, nhưng khái niệm „can thiệp‟ sử dụng trong đề tài không phải sự can thiệp chuyên môn của nhân viên CTXH. Khái niệm can thiệp ở đây được hiểu theo nghĩa rộng nhất của từ này – tức là các tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của tiểu hệ thống từ môi trường bên ngoài đối với vấn đề BLGĐ của người chồng đối với người vợ. Chủ thể của hành động can thiệp được nghiên cứu trong luận văn này là các tiểu hệ thống xã hội phi chính thức, bao gồm gia đình nội – ngoại của cặp đôi, bạn bè và hàng xóm; và cả các tiểu hệ thống xã hội chính thức, bao gồm chính quyền và các tổ chức xã hội tại địa phương. Hoạt động can thiệp từ các tiểu hệ thống này có thể theo hướng ngăn chặn bạo lực, tuy nhiên cũng có những can thiệp đi theo hướng thúc đẩy bạo lực.
Câu hỏi mà nghiên cứu đặt ra, do vậy, là tiểu hệ thống nào thì có xu 21 z hướng đi theo hướng can thiệp nhằm ngăn chặn BLGĐ, và hiệu quả can thiệp của họ có thực sự đạt mục tiêu như họ kỳ vọng hay không. Không chỉ dừng lại ở đó, qua việc phân tích những tác động tích cực và tiêu cực của cộng đồng lên người trong cuộc chúng tôi sẽ đề xuất với chính quyền địa phương những công việc cụ thể, có sự tham gia của Nhân viên CTXH và Nhân viên xã hội không chuyên nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi của người trong cuộc. Cộng đồng Hiện tại có rất nhiều khái niệm khác nhau về cộng đồng, với mỗi một đề tài nghiên cứu thì chúng ta có cách hiểu nhất định với cộng đồng. Theo nghiên cứu xã hội học cộng đồng có thể được hiểu theo là một nhóm người sống trong một khu vực địa lý nhất định, có chung tôn giáo, đặc điểm sắc tộc.
Và theo cách hiểu sinh thái thì cộng đồng là một nhóm các sinh vật sống ở cùng một nơi và tương tác với nhau. Các quan điểm này xem cộng đồng trên phạm vi vị trí địa lý và dân cư có những điểm tương đồng. Trong đề tài này, chúng tôi xem cộng đồng là toàn bộ những cá nhân, nhóm con người xã hội có những sự hỗ trợ can thiệp chính thức và phi chính thức lên những người trong cuộc của BLGD. Cộng động này tạo ra những ảnh hưởng nhất định lên nhận thức, hành vi của họ và góp phần điều chỉnh hành vi của cả nạn nhân và người gây ra BLGD.
Như vậy cộng đồng ở đây là chính quyền địa phương gồm các phòng ban của phường, khối xóm nơi xẩy ra BLGD, chính là làng xóm bạn bè đồng nghiệp của những người trong cuộc và cộng đồng còn chính là gia đình hai bên nội ngoại của họ. Cộng đồng đôi khi hiểu rộng ra cũng là hệ tư tưởng, quan điểm văn hóa, tôn giáo chính nơi BLGD xẩy ra. Những yếu tố này không nhiều thì ít đều có những tác động nhất định lên người trong cuộc và tìm hiểu xem, người trong cuộc bị chi phối và ảnh hưởng bởi yếu tố nào nhiều nhất, từ đó đề ra phương án hỗ trợ can 22 z thiệp đúng đắn dựa vào nguồn lực cộng đồng để giúp đỡ người trong cuộc thoát ra khỏi BLGD là nhiệm vụ của nghiên cứu đề tài. Các lý thuyết, quan điểm ứng dụng trong nghiên cứu 1.
Lý thuyết hệ thống Thuyết hệ thống là một trong nhiều lý thuyết quan trọng của ngành CTXH. Thuyết nêu lên mối quan hệ gắn kết của tất cả các yếu tố với nhau trong một hệ thống nhất định. Sự thay đổi của tiểu hệ thống sẽ kéo theo sự thay đổi của cả một hệ thống lớn. Hay nói cách khác lý thuyết của ông là một lý thuyết sinh học cho rằng “ Mọi tổ chức hữu cơ đều là những hệ thống được tạo nên từ các tiểu hệ thống và ngược lại cũng là một phần của hệ thống lớn hơn.
Do đó con người là một bộ phận của xã hội và được tạo nên từ các phân tử , mà được tạo dựng từ các nguyên tử nhỏ hơn”. Thuyết hệ thống coi trọng mối tương tác qua lại giữa các thành tố có sẵn trong hệ thống cũng như thuyết đi tìm hiểu sự tương tác này nó góp phần vào sự vận hành của một tổng thể ra sao. Cũng giống như trong xã hội, gia đình chúng ta là một tiểu hệ thống, xung quanh tiểu hệ thống này có những hệ thống lớn hơn như hàng xóm, khối xóm, chính quyền địa phương…, và những đối tượng này luôn luôn có những tác động ít nhiều lên những vấn đề của gia đình của chúng ta. Những sự tương tác này luôn qua lại với nhau.
Đơn giản như khi đi tìm hiểu hành vi BLGD của người chồng lên người vợ, chúng ta sẽ thấy rằng hành vi này nằm trong quá trình tương tác giữa các thành tổ của tiểu hệ thống gia đình, tuy nhiên đây lại không bao giờ là hành vi riêng từ phía người chồng mà tất cả những phản ứng của những người xung quanh có tác động trực tiếp lên hành vi ấy khiến nó tiếp diễn hoặc chỉ diễn ra một lần rồi dừng lại. Khi sử dụng thuyết hệ thống vào nghiên cứu vấn đề bạo lực, chúng ta sẽ thấy rất rõ những tác động của tổng thể, những can thiệp của “ hệ thống” lớn hơn gia đình lên vấn đề này rất rõ nét.