MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nâng cao năng suất của rừng trồng là một trong những mục tiêu cần đạt được trong sản xuất lâm nghiệp hiện nay. Để nâng cao năng suất rừng trồng một trong những khâu mang tính quyết định đó là sử dụng giống tốt để trồng rừng. Nhờ có giống được cải thiện và áp dụng các biện pháp kỹ thuật như thâm canh mà năng suất các loài cây trồng nông nghiệp trong những năm qua đã tăng rất nhiều.
Trong Lâm nghiệp, cây rừng có đời sống ngày dài ngày, khó áp dụng các biện phát kỹ thuật thâm canh khác nên công tác giống lại càng quan trọng. Dù trồng rừng kinh tế hay trồng rừng phòng hộ đều phải có giống tốt theo mục tiêu đặt ra. Trong các năm gần đây, các trung tâm nghiên cứu giống cây rừng trong cả nước tiến hành nghiên cứu về chọn giống, khảo nghiệm và nhân giống cho nhiều loại cây rừng đã đạt dược một số kết quả bước đầu, mở ra một triển vọng lớn cho trồng rừng nguyên liệu ở nước ta. Nhân giống là khâu cuối cùng trong công tác cải thiện giống.
Để giữ được đặc tính tốt của cây giống người ta thường dung phương pháp nhân giống sinh dưỡng. Trong phương phát nhân giống sinh dưỡng, phương pháp ghép kết hợp được sức sống trẻ của gốc ghép với đặc tính di truyền tốt của cành ghép, tạo được cây ghép vừa sống lâu, vừa mau ra quả và giữ được đặc tính di truyền tốt cần chọn lọc, đồng thời cây có chiều cao thấp hơn, vì vậy phương pháp này đã và đang được áp dụng rộng rãi trong việc tạo cây giống trồng với mục đích lấy quả. Trám đen (Canarium nigrum Engler) là cây gỗ bản địa có chiều cao từ 20- 30 m, đường kính ngang ngực có thể đạt 50 - 70 cm, thân tròn thẳng, tán lá rộng và xanh quanh năm, có tác dụng chống xói mòn bảo vệ đất, cải thiện khí hậu tốt. e 2 Ngoài ra cây Trám đen còn cung cấp một số sản phẩm phụ có giá trị và rất gần gũi với nhân dân.
Quả trám đen đã được dùng làm thực phẩm rất lâu đời ở Việt Nam. Quả trám “ỏm” là món ăn quen thuộc trong các bữa cơm của các gia đình ở miền Bắc trước kia. Từ quả trám có thể chế biến thành nhiều món ăn ngon như: trám kho cá, trám nhồi thịt. Quả trám còn được dùng để làm ô mai mặn, ngọt được nhiều người ưa thích.
Nhân hạt trám chứa nhiều dầu béo, có vị bùi, có thể ăn sống, ép dầu hoặc làm nhân bánh. Quả trám còn được dùng làm thuốc vì có tác dụng giải khát, sinh tân dịch, thanh lọc, giải độc rượu. Lá có vị hơi đắng, hơi chát, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu thũng, chỉ thống. Vì vậy quả trám dùng giải độc rượu, cá nóc hoặc chữa hóc xương cá.
Rễ cây trám dùng chữa phong thấp, đau lưng, gối tê liệt cử động. Lá trị cảm mạo, viêm đường hô hấp trên, viêm phổi, phù thũng, ghẻ lở. Ở Trung Quốc (tỉnh Vân Nam) dùng rễ trám trị đau dạ dày, bỏng lửa; lá dùng trị xuất huyết tử cung, ban độc; quả trị nội thương xuất huyết, ho; vỏ rễ dùng trị nội thương thổ huyết. Nhựa trám đen có thể dùng thắp sáng hoặc dùng trong công nghệ véc ni sơn.
Nhưng nhựa trám đen thường ít và chóng khô đặc hơn trám trắng, nên ít khi khai thác nhựa từ cây trám đen. Trám đen là cây đa mục đích có thể làm nhà cửa, nguyên liệu gỗ dán, đóng đồ thông thường. Gỗ trám đen nhẹ, mềm, màu xám trắng, giác lõi không phân biệt, có thể dùng làm nhà, đóng đồ, làm gỗ dán lạng, bút chì, diêm, bột giấy. Cây Trám đen trồng từ hạt lâu cho quả, mặt khác không phải cây nào cũng cho quả.
Cây có nhiều hoa cái thì cho quả nhiều, còn những cây có hoa đực, hoa lưỡng tính không cho quả hoặc sản lượng quả rất thấp. Với mục đích trồng Trám đen lấy quả, nếu trồng cây từ hạt, để chọn được cây cho quả sai, chất lượng quả như mong muốn cần phải mất khoảng 8-10 năm mới tuyển e 3 chọn được. Để khắc phục đặc điểm trên, hiện nay trồng Trám Đen với mục đích chính là lấy quả, nên sử dụng cây ghép để trồng vừa nhanh ra quả đồng thời cây trồng đều cho quả đáp ứng được mục đích kinh doanh. Tuy nhiên khi nhân giống Trám Đen bằng phương pháp ghép, để cây ghép đạt được tỷ lệ sống cao và sinh trường tốt thì còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: phương pháp ghép, kỹ thuật ghép, tuổi cành ghép, cây mẹ lấy cành, công tác chăm sóc sau khi ghép,…Vì vậy tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố nội tại đến sự hình thành cây giốngTrám Đen (Canarium nigrum Engler) ghép tại trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên”.
Mục đích - mục tiêu của đề tài 1. Mục đích Góp phần tạo giống Trám đen ghép phục vụ cho mục đích trồng lấy quả. Mục tiêu Xác định được độ cao vị trí ghép, tuổi cành ghép, đường kính gốc và cành ghép phù hợp trong nhân giống cây Trám đen bằng phương pháp ghép. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Là tài liệu trong học tập cho những nghiên cứu tiếp theo và là cơ sở trong những đề tài nghiên cứu trong các lĩnh vực có liên quan. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ lựa chọn được kỹ thuật ghép, các chỉ tiêu ghép phù hợp để cây Trám đen ghép sinh trưởng, phát triển tốt. Bổ sung tư liệu cho công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học và chỉ đạo sản xuất. Ý nghĩa thực tiễn Sự thành công của đề tài này có ý nghĩa rất lớn trong thực tiễn sản xuất.
Góp phần hoàn chỉnh quy trình sản xuất cây trám đen ghép ở vườn ươm và cung cấp cây giống Trám đen ghép trồng lấy quả. e 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở nghiên cứu 2. Cơ sở khoa học tuyển chọn cây trội * Biến dị cá thể Trong lâm nghiệp, việc lựa chọn các tính trạng của cây làm mục tiêu của cải thiện giống cũng như việc lựa chọn các phương pháp chọn lọc thích hợp với tính trạng cần cải thiện sẽ được tiến hành một cách có hiệu quả khi đã hiểu được bản chất di truyền của tính trạng đó.
Biến dị cá thể là sự phân hóa về mặt di truyền giữa các cá thể trong cùng một quần thể và được thể hiện ra kiểu hình. Biến dị cá thể có thể do điều kiện sống gây nên thì biến dị này không có ý nghĩa về mặt di truyền. vì vậy, người ta chú ý đến biến dị cá thể sống trong cùng điều kiện hoàn cảnh mà nó được tạo bởi nhân tố di truyền và đây chính là cở sở cho việc chọn cây trội [8] Trong các loại biến dị đó, người ta thường chú ý trước tiên đến các biến dị có liên quan đến năng suất cây trồng như tốc độ sinh trưởng, dạng tán, thân cây, khả năng tỉa thưa tự nhiên. Những biến dị cá thể, nhất là những biến dị có liên quan đến sản lượng cây trồng là khó phát hiện, những biến dị này gây nên bởi những tính trạng số lượng do có sự tác động gen.
Vì vậy, phải có lượng quan sát đủ lớn, nên tìm ra những biến dị tốt thì sẽ có ý nghĩa lớn và đỡ tốn kém hơn con đường tạo ra biến dị. * Cơ sở di truyền của các tính trạng chủ yếu chọn cây trội Các yếu tố gây nên biến dị giữa các cá thể có thể tách làm 2 nguồn: nhân tố di truyền (G) và điều kiện hoàn cảnh (E). P=G+E Các nhân tố này có thể tự biến đổi gây nên sự khác biệt giữa các cá thể. Trong đó, khác nhau về môi trường có thể là tầng đất, độ ẩm và độ phì của e 5 lớp đất mặt giữa các vị trí trong khu rừng.
Sự khác nhau về nhân tố di truyền giữa các cá thể chủ yếu là do biến dị tổ hợp nhờ việc thu nhận các nhiễm sắc thể từ bố mẹ của chúng qua sinh sản hữu tính. Cây trội là vốn quý trong cải thiện giống cây rừng, những cây có phẩm chất tốt hơn được tuyển chọn với độ vượt lớn sẽ là đối tượng cung cấp nguồn hạt giống có phẩm chất di truyền được cải thiện ở mức độ thấp cho sản xuất trên quy mô lớn. Theo kết quả nghiên cứu một số nước thì sử dụng hạt giống được lấy trực tiếp từ cây trội cũng có thể góp phần làm tăng sản lượng của đời sau lên 10 - 20% so với giống đại trà [8]. Cây trội được chọn lọc mới được đánh giá qua kiểu hình, mà kiểu hình thể hiện sự tác động của kiểu gen với tuổi cây và điều kiện hoàn cảnh.
Trong trường hợp rừng trồng đồng tuổi thì một cây được chọn là cây trội có thể là do tác động của kiểu gen là chính, trong trường hợp này cây trội dễ dàng di truyền các đặc tính tốt cho đời sau, còn cây trội do điều kiện hoàn cảnh chi phối tạo nên thì các cây này khó có thể di truyền các đặc tính tốt cho đời sau. Sau khi chọn cây trội thì công việc tiếp theo của một chương trình cải thiện giống là phải đánh giá các tính trạng tốt của nó cho đời sau bằng khảo nghiệm hậu thế (cấy mô, cấy hom), được gọi là khảo nghiệm dòng vô tính, thông qua khảo nghiệm hậu thế để xác định những cây trội có khả năng di truyền các đặc tính tốt cho đời sau (cây ưu việt). Còn những cây nào không có khả năng di truyền các đặc tính tốt cho đời sau thì cần phải loại bỏ ngay khỏi chương trình cải thiện giống. Sau khi tiến hành khảo nghiệm và đánh giá là những cây trội có khả năng di truyền các đặc tính tốt cho đời sau, thì những cây đó sẽ là đối tượng cung cấp nguồn vật liệu dinh dưỡng cho các vườn giống hay cho các công nghệ mô hom, để tạo ra hàng loạt các bản sao giống nhau trên quy mô công nghiệp phục vụ cho trồng rừng dòng vô tính cao sản.
Cơ sở khoa học của phương pháp ghép Ghép là phương pháp nhân giống vô tính được thực hiện bằng sự kết hợp giữa một bộ phận của cây này với bộ phận của cây khác để tạo thành một tổ hợp ghép cùng sinh trưởng và phát triển như một thể thống nhất. Ghép cây là phương pháp nhân giống, theo đó, người ta lấy từ 1 hoặc nhiều cây mẹ, giống tốt, đang sinh trưởng, những phần đoạn cành, khúc rễ, mầm ngủ.