Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên vô cùng quý giá của con người,nếu chúng ta biết khai thác và sử dụng, bảo vệ một cách hợp lý.Rừng không chỉ cung cấp những vật dụng thực phẩm lâm đặc sản như: thuốc men, gỗ củi, tre, nứa… mà rừng còn là lá phổi xanh của nhân loại,điều hòa khí quyển,hấp thụ chất độc hại như CO2,SO2 và làm cân bằng môi trường sinh thái đem lại cuộc sống trong lành cho con người và mọi sinh vật. Loài Sa mộc dầu (Cunninghamia konishii Hayata) là một trong số 33 loài cây lá kim bản địa ở Việt Nam, có phân bố tự nhiên hiện còn sót lại ở vùng núi cao thuộc các tỉnh phía bắc Việt Nam. Đây là loại cây gỗ lớn, gỗ lá kim, thớ gỗ đẹp và đặc biệt là có chứa tinh dầu trong các thành phần của cây, thường mọc trên các đỉnh núi đá có độ cao từ 500 – 1500m so với mặt nước biển như Hà Giang, Sơn La, Nghệ An, Thanh Hóa. Loài này mang nhiều ý nghĩa về sinh thái, giá trị thương mại, giá trị sử dụng, giá trị văn hóa cảnh quan.
Hiện nay vùng phân bố tự nhiên bị thu hẹp nhanh chóng và một số cá thể trưởng thành của loài bị giảm sút nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu là do khai thác gỗ vì mục đích thương mại và xây dựng, làm hàng mỹ nghệ, điều kiện hoàn cảnh sống thay đổi, quần thể bị chia cắt, khả năng tái sinh kém. Vì vậy, loài này đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Cần phải có ngay biện pháp kịp thời để bảo tồn và hướng tới phát triển nhân rộng loài cây gỗ quý, hiếm ở vùng núi đá vôi. Để bảo tồn loài quý hiếm này cần thiết phải có những nghiên cứu sâu về khả năng sinh trưởng của cây con trong giai đoạn vườn ươm.Vì cây sa mộc dầu là loài cây tái sinh bình thường nhưng sức sống của cây con và mầm cây là rất yếu nên không đáp ứng được khâu gây trồng trong công tác 2 trồng rừng cần phải được đây mạnh tốc độ sinh trưởng giảm chi phí sản xuất và rút ngắn được thời gian gieo ươm.
Trong sản xuất cây con từ hạt có nhiều yếu tố ảnh hưởng điến sinh trưởng và phát triển của cây con trong giai đoạn vườn ươm,trong đó có hỗn hợp ruột bầu.Ruột bầu là nơi cung cấp chủ yếu chất dinh dưỡng cho cây trong giai đoạn nuôi dưỡng ở vườn ươm tuy nhiên mỗi loài cây phù hơp với thành phần ruột bầu khác nhau,thực tế đã có những kết quả nghiên cứu đầy đủ về tạo hỗn hợp ruột bầu và được áp dụng vào sản xuất cây con cho nhiều loài cây sử dụng để trồng rừng trong cả nước nhưng cây Sa Mộc Dầu chưa được nghiên cứu đầy đủ trong gieo ươm nhất là ở Thái Nguyên. Xuất phát từ những nhu cầu thực tế nói trên tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của hỗn hợp ruột bầu đến sinh trưởng của cây Sa mộc dầu (Cunninghamia konishii Hayata)tại vườn ươm Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên ’’. Từ đó tìm ra công thức hỗn hợp ruột bầu có tỉ lệ thích hợp nhất cho sinh trưởng và phát triển của cây Sa mộc dầu trong giai đoạn vườn ươm đáp ứng nhu cầu cung cấp giống cây con trong công tác trồng rừng hiện nay. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá ảnh hưởng của hỗn hợp ruột bầu đến sinh trưởng về chiều cao (Hvn), đường kính cổ rễ (D00), của loài cây Sa mộc dầu tại vườn ươm Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.Ý nghĩa nghiên cứu - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học + Các kết quả nghiên cứu là cơ sở nghiên cứu khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo và xây dựng quy trình kỹ thuật gieo ươm cây Sa Mộc Dầu.
+ Giúp cho sinh viên làm quen với thực tế sản xuất,biết áp dụng và kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. 3 + Tạo điều kiện cho sinh viên được tiếp xúc, làm quen với thực tế công tác nghiên cứu khoa học. + Tạo cho sinh viên một tác phong làm việc tự lập khi ra thực tế. - Nắm được các phương pháp nghiên cứu, bước đầu tiếp cận và áp dụng kiến thức đã được học trong trường vào công tác nghiên cứ khoa học, áp dụng tiến bộ khoa học vào nhân giống cây, bảo tồn loài.
Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần làm sáng tỏ về khả năng nhân giống của loài thực vật đang bị đe dọa tuyệt chủng trong tương lai gần là Sa mộc dầu, cung cấp thông tin phục vụ công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen thực vật rừng qúy hiếm của Việt Nam. - Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất + Kết quả nghiên cứu vận dụng vào sản xuất để tạo hỗn hợp ruột bầu với công khi gieo ươm cây Sa Mộc Dầu. + Đề xuất xây dựng những biện pháp chăm sóc tạo giống cây con ở giai đoạn vườn ươm. Tạo cây con đảm bảo chất lượng tốt.
4 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Phân bón có ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống của thực vật nói chung và Sa mộc dầu nói riêng. Nó không những có tác dụng làm cho cây sinh truởng nhanh mà còn là nhân tố ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành và phát triển của cơ thể thực vật. Các loại phân hóa học được sử dụng chăm sóc cây con trong thời gian ngắn.
Bón phân cần kết hợp với các biện pháp lâm sinh. Nhổ cỏ, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh, phải thường xuyên phát huy tối đa hiệu lực của phân bón. Phân bón là chất dùng để cung cấp một trong nhiều chất cần thiết cho cây. Phân bón có thể là một sản phẩm thiên nhiên hoặc được chế tạo trong công nghiệp, trong cả hai trường hợp các nguyên tố dinh dưỡng đều như nhau và tác động như nhau đối với sinh trưởng của cây.
Trong sản xuất nông lâm nghiệp: Đất là giá thể ,môi trường sinh sống trực tiếp của bộ rễ và là nguồn cung cấp nước, cất dinh dưỡng cho cây. Đất tốt cây da hoa kết quả sớm, sản lượng chất lượng quả, hạt cao, chu kỳ sai quả ngắn và ngược lại. Đất tốt là đất giàu dinh dưỡng chủ yếu là N- P-K và các nguyên tố vi lượng cần thiết đồng thời các thành phần đó có một tỉ lệ thích hợp. Trong gieo ươm: - Điều kiện đất đai: Đất là hoàn cảnh để cây con sinh trưởng, phất triển sau này, cây con sinh trưởng, phát triển tốt hay xấu là do đất cung cấp chất dinh dưỡng,nước và không khí cho cây.
5 Chất dinh dưỡng,nước và không khí trong đất có đầy đủ hay không chủ yếu là do: Thành phần cơ giới, độ phì, độ ẩm, đội PH… Của đất quyết định. +Thành phần cơ giới của đất: Đất vườn ươm cần nên chọn thành phần cơ giới cát pha có kết cấu tơi xốp, thoáng khí, khả năng thấm nước và giữ nước tốt, loại đất này thuận lợi cho hạt giống nãy mầm, sinh trưởng của cây con dễ làm đất và chăm sóc cây con hơn … Tuy nhiên chọn đất xây dựng vườn ươm cũng cần căn cứ vào đặc tinh sinh vật học loài cây. + Độ phì của đất: Đất có độ phì tốt là đất có hàm lượng cao các chất dinh dưỡng khoáng cho cây như:N, P, K, Mg, Ca và các chất vi lượng khác. Đồng thời tỷ lệ các chất phải cân đối và thích hợp.
Gieo ươm trên đất tốt cây con sinh trưởng càng nhanh, khỏe mập, các bộ phận rễ, thân, cành lá, phát triển cân đối. Mặt khác cây con đem trồng rừng có tỉ lệ sống và sức đề kháng cao với hoàn cảnh khắc nghiệt nơi trồng, giảm được công chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh hại … vì vậy chọn đất vườn ươm cần có độ phì cao. +Độ ẩm của đất: Có ảnh hưởng rất lướn đến sinh trưởng, phát triển cân đối giữa các bộ phận dưới mặt đất và trên mặt đất của cây con. Đất quá khô hoặc quá ẩm đều không tốt.
Mực nước ngầm trong đất cao hay thấp có liên quan đến độ ẩm của đất, mực nước nước ngầm thích hợp cho loại đất cát pha ở độ sâu là 1,5-2m; đất sét là trên 2,5m. Chọn đất vườn ươm không nên chỉ dựa vào độ ẩm của đất, mực nước ngầm cao hay thấp mà còn phải tùy thuộc vào đặc tính sinh vật học của từng loài cây ươm. +Độ pH của đất: Có ảnh hưởng tới tốc độ nảy mầm của hạt giống và sinh trưởng của cây con,đa số các loài cây thích hợp với độ pH trung tính cá biệt có loài ưa chua như cây Thông, ưa kiềm như Phi lao. 6 + Sâu bênh hại: Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều nên hầu hết các vườn ươm đều có nhiều sâu bênh hại, làm ảnh hưởng đến sản lượng và chất lượng cây con tăng giá thành sản xuất cây con, thậm chí có nơi còn dẫn tới thất bại hoàn toàn.
Cho nên trước khi xây dựng vườn ươm cần điều tra mức độ nhiễm sâu bệnh hại của đất để có biện pháp sử lý đất trước khi gieo ươm hoặc không xây dựng vườn ươm ở những nơi bị nhiễm sâu bệnh nặng. Một trong nhiều phương pháp đang được sử dụng nhiều hiện nay là nhân giống từ hạt. Để cây con phát triển tốt trong giai đoạn vườn ườm nhân tố rất quan trọng tới sinh trưởng của cây đó là hỗn hợp ruột bầu. - Ruột bầu: Là môi trường trực tiếpnuôi cây, thành phần ruột bầu gồm đất và phân bón.
Đất làm ruột bầu thường sử dụng loại đất có thành phần cơ giới nhẹ hoặc trung bình,phân bón là phân hữu cơ đã ủ hoai (phân chuồng,phân xanh) phân vi sinh và phân vi sinh và phân vô cơ. Tùy theo tính chất đất, đặc tính chất đất, đặc tính sinh thái học của cây con mà tỉ lệ pha trộn hỗn hợp ruột bầu cho phù hợp. Theo Nguyễn Văn Sở (2003), thành phần hỗn hợp ruột bầu là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng cây con trong vườn ươm. Hỗn hợp ruột bầu tốt phải đảm bảo những điều kiện lý tính và hóa tính giúp cây sinh trưởng khoẻ mạnh và nhanh.
Một hỗn hợp ruột bầu nhẹ, thoáng khí, khả năng giữ nước cao nhưng nghèo chất khoáng cũng không giúp cây phát triển tốt. Ngược lại, một hỗn hợp ruột bầu chứa nhiều chất khoáng, nhưng cấu trúc đất nặng, khó thấm nước và thoát nước cũng ảnh hưởng xấu đến cây con. Thành phần hỗn hợp ruột bầu bao gồm đất, phân bón (hữu cơ, vô cơ) và chất phụ gia để đảm bảo điều kiện lý hóa tính của ruột bầu.