Đặt vấn đề Kỷ tử hay câu kỷ tử là một loai cây bụi có qua mau đỏ cam rực rỡ thuộc họ Ca (Solanaceae), là một trong những loại cây dược liệu truyền thống được sử dụng rộng rãi ở Trung Quốc trong hơn 2000 năm. Hầu hết các bộ phận thân, lá, rễ, quả của cây kỷ tử đều có thé sử dụng chế biến thuốc và được dùng nhiều nhất là quả. Trong quả có chứa nhiều polysaccharides, một loại dược chất đã được chứng minh về khả năng chống oxy hóa, điều chỉnh miễn dịch, chống viêm, chống độc và nhiều thành phần dinh dưỡng, hóa dược khác. Chính vì thế mà từ xưa đến nay, kỷ tử luôn là một loại quả được sử dụng rộng rãi trên thị trường thế giới đặc biệt là châu A.
Được ví như là “tinh hoa của đất trời”, chúng được sử dụng như là một loại thực phẩm và là một vị thuốc Đông y giúp nâng cao sức khỏe con người và đặc biệt đối với phái nữ, kỷ tử càng được ưa chuộng hơn bởi những ảnh hưởng tích cực mà chúng mang lại đối với làn đa của phái đẹp (Zeng va ctv, 2019). Việt Nam là một trong những nước tiêu thụ lượng lớn ky tử, trước đây chủ yếu phải nhập hoàn toàn kỷ tử từ nước ngoài về dé chế biến sử dụng. Là một loài cây thân gỗ dé trồng, không kén đất, có khả năng tái sinh cao mà do đó những năm gần đây, cây kỷ tử đã được du nhập về và trồng nhiều ở nước ta đặc biệt là các tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái. Tuy nhiên kỷ tử được trồng ở các khu vực trên chủ yếu thu lấy ngọn và lá dé làm rau ăn thay vì mục dich lay qua, đặc biệt với loài cây này nếu muốn dùng dé thu hoạch qua thì không hái ngọn va lá của chúng.
Đứng trước nhu cau sử dung quả của cây kỷ tử hiện nay thì việc phát triển trồng cây kỷ tử lấy quả với quy mô lớn là rất có tiềm năng, mang lại giá tri kinh tế cao (Kim Long, 2020). Tính tới thời điểm hiện tại ở nước ta, kỷ tử chỉ mới được nhân giống bằng cách phương pháp nhân giống hữu tính và vô tính như gieo hạt hay giâm, chiết cành và chưa có nghiên cứu nào trong nước thực hiện nhân giống chúng trong điều kiện in vitro. Các nghiên cứu nước ngoài chủ yếu nghiên cứu về các hoạt chất trong cây dé tìm hiểu hoạt động dược lý của cây kỷ tử. Chính vì những lý do trên cùng với những ưu điểm phương pháp nhân giống in vitro, đề tài “khảo sát sự ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng trong nhân giống in vitro cây kỷ tử” được thực hiện dé góp phan vao quy trình sản xuất giống cây kỷ tử để phục vụ với nhu cau thực tiễn sản xuất.
Yêu cau của dé tai Xác định nồng độ các chất điều hòa sinh trưởng ảnh hưởng tới quá trình nhân giống in vitro dé tạo được cây kỷ tử khỏe mạnh, phát triển tốt với hệ số nhân chéi cao và có thé áp dụng vào sản xuất điện rộng. Nội dung nghiên cứu Thí nghiệm 1: Khao sát ảnh hưởng của thời gian khử trùng trong quá trình vô mẫu đốt thân trong điều kiện in vitro Thí nghiệm 2: Khảo sát ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng thực vật BA lên sự tạo chéi trong điều kiện in vitro Thí nghiệm 3: Khảo sát ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng thực vật NAA đến sự tạo rễ trong điều kiện in vitro Chương 2: TONG QUAN TÀI LIEU 2. Téng quan về cây kỷ tử 2. Nguồn gốc và phân loại 2.
Phan loại Giới: Plantae Ngành: Angiospermae Lớp: Eudicots Bộ: Solanales Họ: Solanaceae Chi: Lycium Loai: Lycium barbarum ; 3 Hình 2. Lycium barbarum với quả chín. Nguồn: https://en.org/wiki/Lycium_barbarum. Nguồn gốc Kỷ tử Ninh Hạ được mô tả lần đầu tiên vào năm 1753, là một trong hai loài cây bụi hai lá mầm thuộc ho Solanaceae (loài còn lại là Lycium chinense) có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Chúng phân bố chủ yêu ở Đông Nam châu Âu và trải rộng tới Tây Nam châu Á. Với những ưu điểm mà chúng mang lại thì hiện nay, kỷ tử phân bố rộng ở khắp khu vực châu A, đặc biệt tìm thấy chủ yếu trong khu vực Đông A ở các nước như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc. Trong đó, được trồng nhiều nhất tại Trung Quốc ở các tỉnh như Quảng Đông, Quảng Tây, Cam Túc, Vân Nam, Ninh Hạ, Thanh Hải. Ở Việt Nam, cây được trồng ở nhiều ở các tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái và một số khu vực khác như Đà Lạt, Lâm Đồng.
Đối với SaPa thuộc tỉnh Lào Cai thì câu kỷ tử là một trong những đặc sản ở nơi đây. Chúng có nhiều tên gọi khác nhau như củ khởi, câu khởi, kỷ tử, khởi tử, địa cốt tử. Goji là tên gọi của loài cây nay ở Trung Quốc, ở Hàn Quốc được gọi là gugija và được gọi là kuko ở Nhật Bản (Đào Văn Quang, 2021). Đặc điểm hình thái Thân: Kỷ tử là một loại cây bụi thân gỗ rụng lá, cây của chúng mọc đứng, cao từ 0,5 - 1,5 m.
Cành phân nhiều nhánh nhỏ và cong, có cái gai ngắn ở kẻ lá. Lá: Màu xanh lục, có hình mũi mác hoặc có khi là đầu tròn, mọc ở trên chồi hoặc xếp xen kẽ dài khoảng 55 mm, một số tạo thành cụm tối đa ba lá có chiều dài khoảng 25 mm. Hoa: Có màu tím, thường mọc theo nhóm từ 1 - 3 bông ở nách lá. Cuống của hoa thường dài từ 6 - 15 mm.
Mỗi bông hoa có khoảng 5 - 6 cánh hoa, có chiều dài mỗi cánh là 10 - 12 mm, chiều rộng là 3 - 4 mm, cánh hoa có hình tam giác xuyên tâm với màu tím ở mặt trên và màu trắng ở mặt dưới của các cánh hoa. Mỗi bông hoa thường sẽ có 5 nhị và 1 bầu nhụy đài từ 3 - 8 mm, vòi nhụy đài từ 8 - 11,5 mm, các cuống sẽ dai hon so với bao phân. Hoa thường ra vào tháng 6 đến tháng 9. Quả và hat: Là quả mong có màu cam hoặc đỏ sam, có hình dạng như quả trứng thuôn dài, hay hình elip khoảng 6 - 20 mm, đường kính 3 - 10 mm.
Bên trong có cái hạt màu vảng, thân det dai khoảng 2 mm, rộng 1 cm nén với | phôi cong. Tùy vào kích thước hay giống cây mà số lượng hạt có sự khác nhau và nằm trong khoảng 10 - 60 hạt. Quả mềm có vị bùi, ngọt và đắng. Quả thường được thu hoạch vào khoảng tháng 8 đến tháng 10 hằng năm (Hương Giang, 2019).
Điều kiện sinh thái Ánh sáng: Là loài cây sống lâu năm, khi còn là cây con thì cây kỷ tử chịu bóng, nhưng từ năm thứ 3 trở đi thì cây cần được chiếu sáng đầy đủ để đảm bảo cho sự sinh trưởng và phát triển của cây. Nhiệt độ: Là cây có khả năng thích ứng tốt, cây có thể sống trong điều kiện nhiệt độ từ 15°C - 35°C, nhiệt độ tối ưu cho cây sinh trưởng và phát triển là 20°C - 27°C. Đối với cây dùng với mục đích lấy rau thì yêu cầu nhiệt độ thấp, đối với cây lấy quả thì yêu cầu về biên độ nhiệt độ ngày đêm cao và đất đai phù hợp. Tại SaPa cây phát triển tốt trong mùa Đông và mùa Xuân.
Độ ẩm: Kỷ tử là một loại cây ưa âm, nhưng với tính thích nghi cao nên không cần tưới nước quá thường xuyên mà chi cần giữ cho đất luôn có đủ độ am dé cây sinh trưởng và phát triển, tránh tình trạng tưới quá nhiều nước làm ngập ing hoặc tưới quá ít ảnh hưởng xâu tới cây. Dat dai: Cây có khả năng thích ứng cao, có thé trồng được ở nhiều khu vực khác nhau như miền núi, trung du và đồng bằng. Cây thích ứng với đất pha cát, đất phải thoáng nước, không bị ngập úng và có tầng canh tác sâu. Đối với đất khi gieo trồng thì cần phải tơi xốp, giàu dinh dưỡng và thoáng nước tốt (Lê Văn Gidi, 2013).
Thành phần hóa học và công dụng của kỷ tử Các bộ phận của cây kỷ tử đều có chứa các hợp chất mang tính dược liệu. Vỏ rễ, quả và lá của cây kỷ tử chứa nhiều polysaccharid, flavonoid, carotenoid (zeaxanthin va B-carotene), alkaloid, amide, phenolics cerebroside, coumarin, anthraquinones, peptide, lignanoids, steroid, acid hữu co, tinh dau, anthocyanins, [-sitosterol, glycolipid, betaine (0,09%) và các vitamin như riboflavin, thiamine và axit ascorbic. Trong đó thành phan chức năng chính mang nhiều hoạt đông dược lý nhất trong cây kỷ tử là 7. Polysaccharide của cây kỷ tử đã được các nhà khoa học chứng minh là có đặc tính chống lại các tác động lão hóa và oxy hóa, chống apoptotic, giảm tôn thương DNA, điều chỉnh lại chức năng miễn dịch giúp chống viêm, chống độc và chống nhiễm độc, giúp bảo vệ chống lại các tổn thương gan và giám mức đường huyết.
Nhờ phân tích các thành phần bên trong quả cây kỷ tử, y học hiện đại đã nghiên cứu được các công dụng to lớn mà loại quả nay mang lại. Sử dụng qua của cây kỷ tử giúp điều chỉnh, hỗ trợ cho hệ thống miễn dịch của cơ thể, giúp tăng cường khả năng hoạt động của hệ thống nội tiết cơ thé, hỗ trợ điều chỉnh sự rối loan lipid trong máu, điều hòa lượng máu trong cơ thể và giãn mạch, giúp làm chậm hoặc làm giảm quá trình hình thành mảng xơ vữa trong huyết quản, đây nhanh sự tạo huyết bên trong tủy xương. Có công dụng mạnh mẽ trong việc bảo vệ gan hoạt động khỏe mạnh, đây mạnh kha năng tái sinh của các tế bào gan. Đặc biệt chúng đã được chứng minh về khả năng ức chế các tế bào ung thư cũng như ngăn ngừa phóng xa trong cơ thé, đối với phái đẹp nó còn có công dụng tuyệt vời hơn khi giúp làm chậm quá trình oxy hóa của cơ thé, giúp con người trẻ đẹp hơn (Zeng và ctv, 2019).
Giá trị kinh tế Ky tử là một loài cây có giá trị dinh dưỡng cao vừa có thé dùng làm thuốc vừa có thể đùng làm thực phẩm sử dụng hằng ngày hay thực phẩm bồ sung. Sử dụng loại quả nảy giúp nâng cao sức khỏe cũng như sắc đẹp của con người. Quả kỷ tử được sử dụng phô biến ở rất nhiều nơi trên thế giới nhờ công dụng tuyệt vời ma nó mang lại va ở Việt Nam, nhu cầu sử dụng loại quả này là rất lớn, lượng tiêu thụ quả kỷ tử hàng năm ở nước ta ngày cảng tăng cao, giá bán của loại quả nảy trên thị trường hiện nay cũng khá cao. Theo trang báo điện tử đài tiếng nói Việt Nam năm 2018, hạt kỷ tử của Việt Nam có giá bán đắt gấp 10 lần ở Đức.