Chương 1 TONG QUAN VE VAN ĐÈ NGHIÊN COU 1. Công dụng và một số đặc điểm sinh trưởng phát trién của cây sở Cây sở có tên khoa học Camellia sasangwa Thunb (huộc họ Chè (Theaceae), chỉ Trà (Camellia). Là loại cây gỗ nhỏ, cao 5-7m, tần tròn, cành phân đều theo tán. Lá hình bầu dục hay hình trứng thuôn dài, iu nhọn, phía cuống hơi hẹp lại, phiến lá dai, mép lá có răng cưa, dài 3-6cm, rộng 2-3em.
Hoa mọc ở nách lá hay ở ngọn, tụ từng 1-4 cái, màu trắng, đường kính 3-Sem, nhị vàng. Quả nang, hơi có lông, đính tròn hay hơi nhọn, thành dày, có 3 ngăn, quả mở đọc theo ngăn, mỗi ngăn có 1-3 hạt, khi chín quả tự tách. Hạt có vỏ ngoài cứng, lá mam dày, chứa nhiều dầu. Cay có phân bé tập trung tại các tỉnh vùng Đông Bắc và Tây Bắc (Quang Ninh, Lang Son, Lai Châu, Hà Giang, Lào Cai, Cao Bằng); Vùng khu 4 cũ (Thanh Hoá, Nghệ An, Ha Tĩnh, Quảng Bình)! Hiện nay, các giống sở đang được gây trồng chủ yếu là các giống sở địa.
Có các loại như sở chè và sở và (sở cam, sở quýt, sở lê, sở lựu). Về cơ bản, các giống sở này có một số đặc điểm hình thái bên ngoài như cấu tạo. thân cây, cách thức phân cảnh và lá cây tương tự nhau. Tuy nhiên, cũng có.
một số đặc điểm khác nhau vẻ kích thước lá, hoa và hình thái quả. thấy nhất là kích thước quả các giống sở do có sự khác nhau đáng kể. Quả sở chè có kích thước nhổ nhất (đường ính 1,5-4,2cm; chiều cao 1,5-5,2cm), trong khi đó các loại sở vả như quả sở cam, sở quýt có kích thước lớn hơn (đường kính 2,]“6,7em: chiều cao 2,1-6,lem) nhưng nhỏ hơn quả sở lê, sở lựu (đường kính 3,7-7.9; chiều cao 3,0-7,0em)2 “haps: quangnih sot.vMSaononenshiepptaTrangjCH(TiefTiaTue apxhid=6460, 2hdpe(fvaiqhangninh got.VVSaoaongnghippia/TrangjChiTieŒTiuTue spxnid=6461 Sản lượng của quả sở thay đổi phụ thuộc vào giống sở, cách chăm sóc và tùy theo từng năm. Nếu chăm sóc tốt, một héc-ta cây sở đến kỳ thu hoạch sẽ.
cho sản lượng đạt 7 tấn quả tươi (tương đương 3 tắn/ha hạt khô). Công dụng chính của cây sở được trồng để lá/HẾỂ ạt của quả sở có nhiều công dụng trong đó công dụng chính là cung cấp dầu thực vật để chế. biến các món ăn hàng ngày. Dau sở được đánh giá có nhiều tác dụng tốt cho.
sức khỏe, các chỉ tiêu phân tích cho thấy hàm lượng các chất có trong dầu sở tương đương với dầu ô lưu.1: Sản phẩm dau sở của HTX Văn Quan Xanh, Lạng Sơn Ngoài ra, bã của hạt sở có chứa chất saponin nên còn được ding pho biến để chế biến ra các chế phẩm diệt tap chất cho đầm tôm, diệt các loại ốc. hại đồng ruộng, sin vườn.2: Chế phẩm diệt tạp được chế biến từ bã của hạt sở: Là một trong những cây lâm nghiệp chủ lực của nhiều huyện ở huyện ‘Van Quan, được quy hoạch vùng sản xuất tập trung, những năm gần đây, cây sở không chỉ được biết đến như một nét riêng thu hút khách du lịch mà còn là một loài cây mang lại lợi ích kinh. hho người dân. 1 “Tổng quan về thu hoạch và sơ chế hạt sở: Như đã phân tích ở trên, sản phẩm chính của cây sở là hạt sở dùng để ép lấy dầu và bã còn lại dùng làm chế phẩm diệt các loài tạp trong nuôi trồng thủy sin và hoa mau, Hang năm vào thing 11, 12 dương lịch quả sở chín và bắt đầu tiễn hành thu hoạch.
Các bước thu hoạch vii sơ chế hạt sở được trình bảy như (hình 1.3) Qua sỡ đã chin | + Thu hoach — | Tich hat | Đóng bao và bảo quản «—| Phoi sấy hat Hình 1, 3: Các bước thu hoạch và sơ chế hạt sở: Thu hoạch quả sót Quả sở khi đã chin thường được thu hoạch kết hep hai phương pháp là khi quả còn trên cây sẽ trực tiếp thu hái thủ công và khi qua đã chín và rụng xuống sẽ tiển hành nhặt quả hoặc hat đã tách (hình 1. Her Sa Tach hạt từ qua: Sin phẩm chính của cây sở là hạt sở, do đó hat sở phải được tách ra từ quả sau khi thu hoạch. Dé ách hạt từ quả thường sử dụng phương pháp thi công là đợi hat tự tách tử quả sau khi đã rụng hoặc được hái xuống một thời gian, lúc này quả sẽ giảm độ ẩm và tự nút ra để hạt ách ra, Hạt sau đó được gom nhặt thủ công. Hình1 sin phẩm hạt sở tách ra từ quả sé Một phương pháp nữa là tách hạt từ qua bằng máy và cho năng suất cao.
‘Tuy nhiên, sản phẩm sau khi tách thường lẫn nhiều vỏ quả nên vẫn cần phải nhặt thú công để loại bỏ Võ quả để khổng làm ảnh hưởng đến chất lượng dẫu ép khi chế biến dầu sau này, Phơi sdy hạt: Hạt sau khi được tách thường có độ âm cao. Muốn bảo quan và dự trữ được thi cần phải đưa độ âm của hạt xuống dưới 13%. Do đó hạt sau. khi được tách ra khỏi quả can được làm khô đến độ am cân thiết dé đóng bao.
và bảo quản hoặc chế biến.6: Làm khô hat sở bằng phương pháp phơi tự nhiên Phương pháp làm khô hạt sở thường được áp dụng hiện nay là hong, phơi tự nhiên (hình 1. Mùa thu hoạch sở là mùa khô kết hợp với nắng nên chỉ cin hong phơi ngoài trời nắng từ 2+ 3 nắng sẽ làm cho hạt sở đạt được độ ấm dự trữ và bảo quản. Ngoài ra, có thể làm khô hạt sở bằng phương pháp sấy. nhưng phương pháp này thường có chỉ phí cao hơn nên thưởng được áp dụng trong một số trường hợp cần thiết.
Đóng bao và bảo quản: Do đến mùa thu hoạch, hạt sở thường có khối lượng lớn nên hạt sở sau khi được làm khô thường phải được dự trữ và bảo quản để chế biển sau này. Khi hạt sở khô được đồng trong bao tải, sau đó được xếp lên các gid bằng sắt hoặc được xếp lên các bạt lót dưới sản để cách ấm và chống mỗi mọt xâp nhập (hình 1. Khi hạt sở đạt độ âm cần thiết có. thể được bảo quản bằng phương pháp trên trong thời gian ít nhất một năm mà.
chat lượng hạt sở vẫn đảm bảo. Tổng quan về công nghệ và thiết bị sản xuất dầu sở và một số loại dầu thực vật Sản xuất dầu thực vật đã có từ lâu đời. Từ xưa con người đã biết sử ‘dung những hạt có chứa nhiễu đầu dé lấy dầu bằng phương pháp thô sơ. Khi trình độ kỹ thuật phát triển cùng với sự cải tiến kỹ thuật.
những rnáy ép dầu thô sơ được thay thế bằng những máy ép thủy lực: Để nâng cao hiệu quả ép. đầu, người ta biết làm sạch, tách tạp chất, bóc vÕ nghiÊt nhỏ và chưng hấp cách thủy hoặc chưng sấy. Ngoài ra, người ta cũng lấy được dầu từ những quả hạt và hạt có cấu trúc bên khác hoặc him lượng dau thấp bằng các máy ép hiện đại hoặc bằng phương pháp trích ly dung môi hữu cơ Hexan. Để chất lượng dầu tốt hơn và đưa vào sử dụng với mục đích thực phẩm, người ta loại các tạp chất có trong dầu bằng các phương pháp từ đơn giản đến.
phức tạp như lắng, lọc, ly tâm, thủy hóa, trung hòa, tẩy màu, khử mùi. Hiện nay, công nghệ sản xuất dầu thực vật phd biến vin là ding phương pháp ép và lắng lọc để thu được dầu thành phẩm. Quy trình về công nghệ chế biến các loại dau thực vật nói chung được thể hiện như (hình 8) Các. công đoạn cụ thé của quy trình này như sau: Công đoạn bóc tách vỏ: Trước tiên, những nguyên liệu có vỏ cứng thường cin phải được tách vỏ để thuận tiện cho các công đoạn tiếp theo.
Công đoạn tách vỏ thường được thực hiện bằng các máy tách vỏ. Tuy nhiên, không phải nguyên liệu nào cũng cần phải tách vỏ, những nguyên liệu có vỏ mm thường không phải qua công đoạn này. Nguyên i Bóc tách vỏ | Nghiễn nhân ¬. ‘Chung sấy: —*\ ÉplầnI Đầu! Ba khô1 Nghiền Xử lý TT i Sản phẩm dau thực vật Sản phẩm phụ Tình 1 uy trình công nghệ sản xuất dầu thực vật Đối với hạt ,.
vỏ cứng của hạt thường được tách bằng thiết bị tách vỏ. chuyên dùng (Hình 1. Hạt sau khi đi qua thiết bị tách vỏ thường được loại bỏ trên 80% vỏ. Lượng vỏ còn lại với một tỷ lệ nhất định thường không ảnh hưởng đến quá trình ép.9: Thiết bj tách võ hạt sở.
Công đoạn nghiên: Hạt sau khi đã được tách vỏ có thể qua công đoạn nghiễn tạo kích thước nhỏ hơn trong trường hợp kích thước hạt lớn và cứng để dầu dé dang đi ra trong quá trình ép. Trong trường hợp hạt mềm thì có thể bỏ qua công đoạn nghiền mà tiến hành công đoạn chưng sấy hoặc ép luôn. Công đoạn nghiền thường áp dụng các thiết bị nghiền sử dụng phương pháp nghiền gồm nghiền va đập, nghiền ép, nghiền mài mòn, nghiền cắt. yêu cầu và tính chat cơ lý của vật liệu mà chọn phương pháp nghiễn thích hợp.
“Trong quá trình nghiễn, nguyên liệu chịu tác dụng lực sẽ bị biển dang đàn hồi, sau đó, khi vuợt quá biến dang đản hồi, nguyên liệu sẽ bị phá hủy thành nhiều thành phần mới có kích thước nhỏ hơn. Như vậy công cần thiết ‘cho quá trình nghiền bao gồm công làm biến dang vật liệu và công dé làm nhỏ kích thước vật liệu. Công biển dạng phụ thuộc vào tính chat cơ lý của vật liệu, còn công biển dạng phụ thuộc vào mức độ nghién, mức độ nghién càng lớn, công tiêu tốn càng nhiễu 10 Đối với hat sở, công đoạn này thường áp dung cho phương pháp ép nóng, trước khi đưa vào ép cần nghiền sau đó hắp sấy. Đối với phương pháp.
ép nguội thường bỏ qua công đoạn nghiễn. Công đoạn chưng sdy: Công đoạn chung sây là sử dung phương pháp chưng hoặc sấy để làm chín nguyên liệu và giảm độ nhớt của đầu.đoạn này sẽ giúp làm chín nguyên liệu, giảm độ ấm và giảm đổ nhớt của dầu. Do đó giúp dau có thé dé dàng đi ra ngoài trong quá trình ép. Một quy trình.
ép có sử dụng công đoạn chưng sấy gọi là phương pháp ép nóng. Nhược điểm của công đoạn chưng sấy là có thé làm một số tính chất của dau bị thay đổi din đến giảm chất lượng dầu và thời gian bảo quản dâu Tình 1.10: Máy rang sấy thùng quay cho nguyên liệu dang hạt Một số loại dầu có giá trị cao thường không áp dụng công đoạn nay ma thường áp dụng phương pháp ép nguội để giữ nguyên chất lượng của dầu và làm cho dầu có thời gian bảo quản kéo dài hơn.