Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của ma văn kháng qua đám cưới không có giấy giá thú ngược dòng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bích Thu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nghệ Thuật Tự Sự Trong Tiểu Thuyết Của Ma Văn Kháng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• A.1. Lí do chọn đề tài
• A.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• A.3. Giới thuyết về khái niệm tự sự
• A.4. Về nghệ thuật tự sự trong ba tiểu thuyết của Ma Văn Kháng
• A.5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• A.5.1. Đối tượng nghiên cứu
• A.5.2. Phạm vi nghiên cứu
• A.6. Phương pháp nghiên cứu
• A.7. Mục đích, ý nghĩa của luận văn
• A.7.1. Mục đích nghiên cứu
• A.7.2. Ý nghĩa của luận văn
• A.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT
• 1.1. Các kiểu nhân vật
• 1.1.1. Nhân vật trí thức nhà văn - nhà giáo
• 1.1.2. Nhân vật nữ
• 1.1.3. Nhân vật đám đông
• 1.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 1.2.1. Miêu tả ngoại hình
• 1.2.2. Miêu tả tâm lý
• 1.2.3. Ngôn ngữ nhân vật
• 2. CHƯƠNG 2: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN
• 2.1. Người kể chuyện
• 2.2. Trần thuật khách quan
• 2.3. Trần thuật chủ quan
• 2.4. Điểm nhìn bên trong
• 2.5. Điểm nhìn bên ngoài
• 2.6. Sự di chuyển điểm nhìn
• 3. CHƯƠNG 3: GIỌNG ĐIỆU
• 3.1. Giọng điệu triết lí
• 3.2. Giọng điệu mỉa mai, suồng sã
• 3.3. Giọng điệu trữ tình
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là một chủ đề phong phú và đa dạng. Ông đã khéo léo kết hợp giữa hiện thực và hư cấu, tạo nên những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân. Các tiểu thuyết như 'Đám cưới không có giấy giá thú', 'Ngược dòng nước lũ', và 'Một mình một ngựa' không chỉ phản ánh cuộc sống mà còn thể hiện những suy tư sâu sắc về con người và xã hội. Nghệ thuật tự sự của ông không chỉ dừng lại ở việc kể chuyện mà còn là một phương tiện để khám phá tâm lý nhân vật và những mâu thuẫn trong xã hội.

1.1. Khái niệm nghệ thuật tự sự trong văn học

Nghệ thuật tự sự là cách mà tác giả sử dụng ngôn ngữ và hình thức để kể lại câu chuyện. Trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, nghệ thuật tự sự không chỉ đơn thuần là việc trình bày sự kiện mà còn là cách thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân vật. Ông đã sử dụng nhiều kỹ thuật như điểm nhìn, giọng điệu và cấu trúc để tạo nên những tác phẩm sâu sắc.

1.2. Đặc điểm nổi bật của nghệ thuật tự sự Ma Văn Kháng

Một trong những đặc điểm nổi bật của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng là sự kết hợp giữa hiện thực và hư cấu. Ông thường xây dựng nhân vật với những tâm tư phức tạp, phản ánh những mâu thuẫn trong xã hội. Điều này giúp độc giả không chỉ hiểu rõ hơn về nhân vật mà còn cảm nhận được những vấn đề xã hội mà tác phẩm đề cập.

II. Vấn đề và thách thức trong nghệ thuật tự sự của Ma Văn Kháng

Trong quá trình sáng tác, Ma Văn Kháng đã phải đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc thể hiện những vấn đề xã hội phức tạp. Ông không ngại đề cập đến những khía cạnh tối tăm của cuộc sống, từ những mâu thuẫn gia đình đến những vấn đề xã hội lớn hơn. Điều này không chỉ tạo ra sự hấp dẫn cho tác phẩm mà còn khiến độc giả phải suy ngẫm.

2.1. Những thách thức trong việc xây dựng nhân vật

Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không hề đơn giản. Ông phải làm sao để nhân vật không chỉ sống động mà còn phản ánh được những vấn đề xã hội. Những nhân vật như nhà văn, nhà giáo trong tác phẩm của ông thường mang trong mình những nỗi niềm sâu sắc, thể hiện sự đấu tranh giữa lý tưởng và thực tế.

2.2. Vấn đề thể hiện hiện thực xã hội

Ma Văn Kháng đã dũng cảm thể hiện những mặt trái của xã hội trong tác phẩm của mình. Ông không ngại chỉ ra những bất công, những mâu thuẫn trong cuộc sống, từ đó tạo ra một bức tranh chân thực về xã hội Việt Nam sau năm 1975. Điều này không chỉ giúp tác phẩm của ông trở nên sống động mà còn mang lại giá trị nhân văn sâu sắc.

III. Phương pháp nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Ma Văn Kháng đã sử dụng nhiều phương pháp nghệ thuật khác nhau để tạo nên những tác phẩm độc đáo. Từ việc xây dựng cấu trúc tiểu thuyết đến việc sử dụng ngôn ngữ, ông đã khéo léo kết hợp các yếu tố này để tạo ra một không gian nghệ thuật phong phú.

3.1. Cấu trúc tiểu thuyết và nghệ thuật kể chuyện

Cấu trúc tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thường không theo lối mòn truyền thống. Ông thường sử dụng các kỹ thuật như hồi tưởng, xen kẽ thời gian để tạo ra sự hấp dẫn cho câu chuyện. Điều này giúp độc giả không chỉ theo dõi câu chuyện mà còn cảm nhận được chiều sâu của nhân vật.

3.2. Ngôn ngữ và giọng điệu trong tác phẩm

Ngôn ngữ trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng rất phong phú và đa dạng. Ông sử dụng nhiều hình ảnh, phép tu từ để tạo ra những câu văn giàu sức gợi. Giọng điệu của ông cũng rất linh hoạt, từ trữ tình đến châm biếm, giúp thể hiện rõ nét tâm tư của nhân vật.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu nghệ thuật tự sự

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang lại nhiều bài học thực tiễn. Các tác phẩm của ông đã góp phần làm phong phú thêm văn học Việt Nam, đồng thời phản ánh những vấn đề xã hội một cách sâu sắc.

4.1. Giá trị văn học của tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng đã được đánh giá cao về mặt nghệ thuật và nội dung. Ông đã tạo ra những tác phẩm không chỉ để giải trí mà còn để suy ngẫm về cuộc sống. Điều này giúp các tác phẩm của ông có sức sống lâu bền trong lòng độc giả.

4.2. Tác động của nghệ thuật tự sự đến độc giả

Nghệ thuật tự sự của Ma Văn Kháng đã tạo ra những tác động mạnh mẽ đến độc giả. Các nhân vật và câu chuyện của ông không chỉ đơn thuần là những hình ảnh trên trang giấy mà còn là những phản ánh chân thực về cuộc sống, khiến độc giả phải suy nghĩ và cảm nhận.

V. Kết luận và tương lai của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả. Ông không chỉ là một nhà văn tài năng mà còn là một người có tầm nhìn xa về văn học. Tương lai của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết sẽ tiếp tục phát triển, và Ma Văn Kháng sẽ luôn là một trong những cái tên được nhắc đến.

5.1. Tương lai của nghệ thuật tự sự trong văn học Việt Nam

Nghệ thuật tự sự sẽ tiếp tục là một lĩnh vực quan trọng trong văn học Việt Nam. Các nhà văn trẻ sẽ tiếp nối và phát triển những giá trị mà Ma Văn Kháng đã để lại, từ đó tạo ra những tác phẩm mới mẻ và sáng tạo.

5.2. Di sản văn học của Ma Văn Kháng

Di sản văn học của Ma Văn Kháng không chỉ nằm ở những tác phẩm cụ thể mà còn ở những tư tưởng và triết lý mà ông đã truyền tải. Những giá trị này sẽ tiếp tục sống mãi trong lòng độc giả và các thế hệ sau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sau năm 1975, văn học Việt Nam bước vào giai đoạn đổi mới sâu sắc, phản ánh sinh động hiện thực xã hội với nhiều mâu thuẫn nội bộ và những biến động của thời kỳ đổi mới đất nước. Tiểu thuyết giai đoạn này không chỉ gia tăng về số lượng mà còn có sự đổi mới về nội dung và nghệ thuật, đặc biệt là trong việc xây dựng nhân vật và cấu trúc tự sự. Ma Văn Kháng, một cây bút tiêu biểu của thời kỳ này, được xem là “tiền trạm” của văn học đổi mới với 13 tiểu thuyết, 25 tập truyện ngắn và một hồi ký, trong đó nhiều tác phẩm được đánh giá cao về giá trị nội dung và nghệ thuật.

Luận văn tập trung nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong ba tiểu thuyết tiêu biểu của Ma Văn Kháng: Đám cưới không có giấy giá thú (1988), Ngược dòng nước lũ (1999) và Một mình một ngựa (2009). Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ những đổi mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, người kể chuyện, điểm nhìn và giọng điệu, qua đó góp phần làm sáng tỏ phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn trong bối cảnh văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba tác phẩm trên, phản ánh đời sống xã hội Việt Nam từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, với trọng tâm là thế giới nhân vật trí thức, phụ nữ và đám đông quan chức.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung, làm rõ các thành tựu tự sự học trong văn học Việt Nam hiện đại, đồng thời cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách Ma Văn Kháng thể hiện quan niệm nhân sinh và giá trị đạo đức qua nghệ thuật tự sự. Kết quả nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của tiểu thuyết trong phản ánh và phê phán xã hội đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng chủ yếu lý thuyết tự sự học, bao gồm cả tự sự học kinh điển và hậu kinh điển, làm nền tảng phân tích cấu trúc tự sự trong ba tiểu thuyết của Ma Văn Kháng. Các lý thuyết trọng tâm gồm:

• Tự sự học cấu trúc chủ nghĩa của V. Propp và G. Genette, tập trung vào cấu trúc truyện, diễn ngôn tự sự, các phạm trù như thời thái (tense), ngữ thức (mood), ngữ thái (voice), điểm nhìn và giọng điệu.
• Tự sự học hậu kinh điển với quan điểm mở rộng nghiên cứu tự sự trong mối quan hệ với người đọc, ngữ cảnh xã hội và các lĩnh vực ngoài văn học, nhấn mạnh vai trò của hành vi trần thuật và ký hiệu học trong biểu hiện tư tưởng, tình cảm.
• Các khái niệm chính được sử dụng gồm: nhân vật, người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu, và cấu trúc tự sự.

Lý thuyết tự sự học được kết hợp với các phương pháp phân tích văn học truyền thống nhằm làm rõ nghệ thuật xây dựng nhân vật và cách kể chuyện trong tác phẩm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học sau:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích chi tiết các yếu tố tự sự trong ba tiểu thuyết, tổng hợp các đặc điểm chung và khác biệt.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh nghệ thuật tự sự giữa ba tác phẩm để nhận diện sự phát triển và đổi mới trong phong cách của Ma Văn Kháng.
• Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê các kiểu nhân vật, các hình thức điểm nhìn và giọng điệu, phân loại theo đặc điểm nghệ thuật.
• Nguồn dữ liệu: Ba tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa; các công trình nghiên cứu, phê bình văn học liên quan; lý thuyết tự sự học hiện đại.
• Cỡ mẫu: Ba tác phẩm tiêu biểu đại diện cho giai đoạn sáng tác sau năm 1980 của Ma Văn Kháng.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn ba tiểu thuyết có giá trị nghệ thuật và nội dung tiêu biểu, phản ánh rõ nét phong cách tự sự của nhà văn.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến 2012, tập trung phân tích sâu từng tác phẩm và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng và đặc sắc trong xây dựng nhân vật
   Ba tiểu thuyết thể hiện ba kiểu nhân vật chủ đạo: nhân vật trí thức nhà văn - nhà giáo, nhân vật nữ với hai nhóm chính diện và tiêu cực, và nhân vật đám đông quan chức trí thức “rởm”.

   • Nhân vật trí thức như Toàn (Một mình một ngựa), Tự (Đám cưới không có giấy giá thú), Khiêm (Ngược dòng nước lũ) đều mang bi kịch sâu sắc, thể hiện sự cô đơn, thụ động và tinh thần suy tư.
   • Nhân vật nữ được phân thành nhóm chính diện (Phong, Phượng, Hoan) với nét đẹp cá tính, thủy chung và nhóm tiêu cực (Xuyến, Thoa, Tý Hợi) với tính cách phức tạp, tha hóa.
   • Nhân vật đám đông là những cán bộ, trí thức thiếu đạo đức, cơ hội, ganh ghét, gây ra nhiều bất công cho nhân vật chính.
     Ví dụ, trong Một mình một ngựa, nhân vật Hiến là điển hình của cán bộ thiếu năng lực và đạo đức, trong khi Toàn là người trí thức có tâm nhưng bất lực trước thực tại.

2. Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật chi tiết và có chủ đích
   Ma Văn Kháng chú trọng miêu tả ngoại hình để phản ánh tính cách và phẩm chất nhân vật. Đôi mắt được đặc biệt nhấn mạnh như “cửa sổ tâm hồn”.

   • Ví dụ, Yên được miêu tả với “đôi mắt ướt rờ rỡ với hàng mi rợp dầy”, thể hiện nét đẹp mặn mà, sức sống.
   • Ngược lại, nhân vật phản diện như Hiến có “mắt trái có lẹo lại hơi ngưỡng thiên”, gương mặt khó coi, phản ánh tính cách xấu xa.

3. Miêu tả tâm lý nhân vật sâu sắc, phức tạp
   Các nhân vật trí thức có đời sống nội tâm phong phú, thể hiện qua các biến cố và diễn biến tâm trạng đa chiều.

   • Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú trải qua nhiều biến cố đau đớn, từ sự phản bội của vợ đến sự bất công trong nghề nghiệp, dẫn đến trạng thái bế tắc và cô đơn.
   • Khiêm trong Ngược dòng nước lũ bị cô lập, phản bội nhưng vẫn giữ được tâm hồn thanh cao và ý chí đương đầu.
   • Toàn trong Một mình một ngựa nhận thức rõ sự cô lập và định kiến xã hội, thể hiện sự đấu tranh nội tâm gay gắt.

4. Ngôn ngữ nhân vật mang tính triết lý, chính luận và giàu tính học thuật
   Ngôn ngữ của các nhân vật trí thức thường trang nhã, sử dụng thành ngữ, tục ngữ, mang đậm tính tư duy sâu sắc.

   • Khiêm có nhiều đoạn “tuyên ngôn” về văn chương và xã hội, thể hiện quan điểm của tác giả.
   • Ngôn ngữ này giúp làm nổi bật tính cách và quan niệm nhân sinh của nhân vật, đồng thời tạo nên giọng điệu đặc trưng cho tác phẩm.

Thảo luận kết quả

Nghệ thuật tự sự của Ma Văn Kháng trong ba tiểu thuyết thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và đổi mới. Việc xây dựng nhân vật loại hình với tính cách rõ nét giúp nhà văn phản ánh chân thực các tầng lớp xã hội và những mâu thuẫn nội tâm của con người trong bối cảnh đổi mới. Sự chú trọng vào miêu tả ngoại hình và tâm lý nhân vật tạo nên chiều sâu nhân vật, giúp người đọc đồng cảm và suy ngẫm.

So với các nghiên cứu trước, luận văn làm rõ hơn vai trò của ngôn ngữ nhân vật trong việc thể hiện quan điểm triết lý và giọng điệu tự sự, đồng thời nhấn mạnh tính đa dạng trong cách tiếp cận nhân vật nữ, từ đó phản ánh sự biến đổi xã hội và văn hóa. Các biểu đồ hoặc bảng thống kê về kiểu nhân vật, tần suất miêu tả ngoại hình và các trạng thái tâm lý có thể minh họa rõ nét hơn sự phân bố và đặc điểm nhân vật trong từng tác phẩm.

Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ phong cách tự sự đặc trưng của Ma Văn Kháng, đồng thời khẳng định vị trí của ông trong dòng văn học đổi mới Việt Nam. Qua đó, luận văn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc vận dụng lý thuyết tự sự học trong nghiên cứu văn học hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu sâu về tự sự học trong văn học Việt Nam hiện đại
   Khuyến khích các nhà nghiên cứu áp dụng lý thuyết tự sự học hậu kinh điển để phân tích các tác phẩm đương đại, nhằm làm rõ hơn các yếu tố cấu trúc và diễn ngôn tự sự, đặc biệt là trong tiểu thuyết đổi mới.

2. Phát triển các công trình nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ đa chiều
   Đề xuất tập trung khai thác sự biến đổi và đa dạng trong hình tượng nhân vật nữ, phản ánh sự thay đổi xã hội và văn hóa, nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của phụ nữ trong văn học và đời sống.

3. Khuyến khích sử dụng phương pháp phân tích kết hợp giữa tự sự học và ký hiệu học
   Động viên các nghiên cứu kết hợp phân tích ngôn ngữ, ký hiệu và biểu tượng trong tự sự để làm nổi bật chiều sâu tư tưởng và cảm xúc trong tác phẩm, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu văn học.

4. Tăng cường đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn cho giảng viên, nghiên cứu sinh về lý thuyết tự sự học
   Đề xuất các trường đại học và viện nghiên cứu tổ chức các khóa học, hội thảo chuyên sâu về tự sự học, giúp nâng cao năng lực nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực văn học hiện đại.

Mỗi giải pháp nên được thực hiện trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp của các cơ quan nghiên cứu, trường đại học và các nhà văn học, nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của nghiên cứu văn học tự sự tại Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam
   Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về nghệ thuật tự sự và phong cách của Ma Văn Kháng, giúp nâng cao kỹ năng phân tích văn học và hiểu biết về văn học đổi mới.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học
   Tài liệu tham khảo quý giá cho việc giảng dạy và nghiên cứu về tự sự học, nghệ thuật xây dựng nhân vật và phân tích tiểu thuyết hiện đại Việt Nam.

3. Nhà văn và biên kịch
   Cung cấp góc nhìn về cách xây dựng nhân vật đa chiều, sử dụng điểm nhìn và giọng điệu trong sáng tác, góp phần nâng cao chất lượng tác phẩm sáng tạo.

4. Độc giả yêu thích văn học hiện đại Việt Nam
   Giúp độc giả hiểu sâu sắc hơn về các tác phẩm của Ma Văn Kháng, cũng như những giá trị nhân văn và xã hội được phản ánh qua nghệ thuật tự sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng có điểm gì đặc biệt?
   Ma Văn Kháng chú trọng xây dựng nhân vật loại hình với tính cách rõ nét, kết hợp miêu tả ngoại hình và tâm lý sâu sắc, sử dụng ngôn ngữ triết lý và chính luận, tạo nên phong cách tự sự độc đáo, phản ánh chân thực xã hội và con người thời đổi mới.

2. Ba tiểu thuyết được nghiên cứu có điểm chung gì về nhân vật?
   Cả ba tác phẩm đều tập trung vào nhân vật trí thức nhà văn - nhà giáo mang bi kịch cô đơn, nhân vật nữ đa dạng với hai nhóm chính diện và tiêu cực, cùng nhóm nhân vật đám đông quan chức trí thức thiếu đạo đức, phản ánh các mâu thuẫn xã hội.

3. Lý thuyết tự sự học được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   Luận văn vận dụng lý thuyết tự sự học kinh điển và hậu kinh điển để phân tích cấu trúc truyện, người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu và các yếu tố diễn ngôn, giúp làm rõ cách thức kể chuyện và xây dựng nhân vật trong tác phẩm.

4. Tại sao ngôn ngữ nhân vật trong tác phẩm lại mang tính triết lý và chính luận?
   Ngôn ngữ này phản ánh quan điểm sâu sắc của tác giả về xã hội và văn học, đồng thời thể hiện tính cách và tư tưởng của nhân vật trí thức, góp phần tạo nên giọng điệu đặc trưng và chiều sâu tư tưởng cho tác phẩm.

5. Luận văn có thể áp dụng cho nghiên cứu văn học hiện đại khác không?
   Có, phương pháp và lý thuyết tự sự học được sử dụng trong luận văn có thể áp dụng rộng rãi để phân tích các tác phẩm văn học hiện đại khác, đặc biệt là trong việc nghiên cứu cấu trúc tự sự và nghệ thuật xây dựng nhân vật.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ nghệ thuật tự sự độc đáo trong ba tiểu thuyết tiêu biểu của Ma Văn Kháng, tập trung vào xây dựng nhân vật, người kể chuyện, điểm nhìn và giọng điệu.
• Phân tích chi tiết ba kiểu nhân vật chính: trí thức nhà văn - nhà giáo, nhân vật nữ đa dạng và nhân vật đám đông quan chức trí thức, phản ánh sâu sắc xã hội Việt Nam thời kỳ đổi mới.
• Khẳng định vai trò của ngôn ngữ nhân vật mang tính triết lý, chính luận trong việc thể hiện quan điểm và phong cách tự sự của nhà văn.
• Đề xuất các giải pháp phát triển nghiên cứu tự sự học và đào tạo chuyên môn nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu văn học hiện đại tại Việt Nam.
• Kêu gọi các nhà nghiên cứu, giảng viên, sinh viên và độc giả quan tâm tiếp tục khai thác và phát huy giá trị nghệ thuật tự sự trong văn học Việt Nam đương đại.

Hành trình nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Ma Văn Kháng mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu văn học hiện đại, đồng thời góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam. Độc giả và nhà nghiên cứu được mời gọi tiếp tục khám phá và phát triển lĩnh vực này trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận văn của chúng tôi gồm có ba chương: Chƣơng 1: Nghệ thuật xây dựng nhân vật. Chƣơng 2: Ngƣời kể chuyện và điểm nhìn. Chƣơng 3: Giọng điệu 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT Nhân vật là một trong những thành tố cơ bản của tiểu thuyết.

Bởi nhân vật là một thành tố vừa thuộc nội dung lại vừa thuộc hình thức của tiểu thuyết. Nghiên cứu về nhân vật thực chất là đang tìm hiểu xem tác giả nhìn nhận con người như thế nào và chuyển tải hình tượng đó trong tác phẩm của mình bằng cách nào? Đặc trưng của văn học là phản ánh thế giới khách quan, thế giới hiện thực bằng hình tượng nghệ thuật. Do đó, trong tác phẩm văn học, nhân vật luôn đóng một vai trò quan trọng. Nhân vật trở thành phương tiện chuyên chở thông điệp của nhà văn, của tác phẩm đến với người đọc.

Trong bất kỳ tác phẩm văn học thuộc thể loại nào cũng không thể thiếu đi bóng dáng nhân vật, đặc biệt với tác phẩm tự sự. Vậy nhân vật là gì? “Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định” [3, tr. Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì nhân vật (character) là: “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên riêng, cũng có thể không có tên riêng (…).

Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống (. Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người. Vì thế nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề của tác phẩm” [15, tr. Như vậy ta có thể hiểu nhân vật có thể là con người hoặc đồ vật, hay các sinh vật khác.

Tuy nhiên nó phải mang các bản tính của con người và nhằm mục đích phản ánh cuộc sống của con người. Trên thế giới nhìn lại các tiểu thuyết của các nhà văn đầu thế kỷ XX ta có thể thấy được khuynh hướng tấn công vào nhân vật.Kafka đã giản lược 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] dần tên của nhân vật đến khi chỉ còn kí hiệu nhân vật bằng một chữ cái… Thực chất nó không làm nhân vật biến mất trong tác phẩm mà chỉ thủ tiêu tính cách nhân vật mà thôi. Ở đây tác giả đã làm “dẹt” nhân vật của mình. Xóa nhòa cuộc sống thực với các yếu tố như nghề nghiệp, lai lịch, nhân thân chỉ quan tâm tới nhân vật tại thời điểm xảy ra biến cố.

Dường như tác giả không quan tâm tới quá trình diễn tiến của tính cách nhân vật, mà chỉ cố chuyển tải tâm trạng của nhân vật tại thời điểm kể chuyện. Cách kể đó đã khiến cho kiểu nhân vật điển hình biến mất thay vào đó ta có nhân vật như một mảng hiện thực bị xé nhỏ, ngổn ngang bề bộn. Thậm chí nhiều nhà văn còn cực đoạn phản đối loại nhân vật tâm lý (kiểu nhân vật đã rất thành công của tiểu thuyết thế kỷ XIX) và họ nghĩ nhân vật của họ không còn tâm lý nữa. Theo nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào thì thực chất điểm khác biệt là các nhà văn đã dùng cách khác để miêu tả tâm lý nhân vật chứ không phải là hủy diệt tâm lý nhân vật.

Khi tìm hiểu về nghệ thuật xây dựng nhân vật, ta thấy, ở giai đoạn sáng tác sau này, nhân vật của Ma Văn Kháng không còn mang tính sử thi như những sáng tác ở giai đoạn trước, mà mang tính đời tư, thế sự nhiều hơn. Thế giới nhân vật không phức tạp và tha hóa như trong sáng tác của Tạ Duy Anh, không ám ảnh như trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương, không mơ hồ kì ảo như Châu Diên. Nhưng nó phản ánh một hiện thực xã hội, mang một suy nghĩ triết lý sâu sắc về con người. Ma Văn Kháng chủ yếu xây dựng nhân vật bằng các thủ pháp truyền thống quen thuộc.

Điều đáng ghi nhận là ông thổi được cái hồn của con người thời đại mới vào mỗi nhân vật của mình. Tìm hiểu các tác phẩm của Ma Văn Kháng mà ở đây cụ thể là ba tiểu thuyết: Một mình một ngựa, Ngược dòng nước lũ và Đám cưới không có giấy giá thú, chúng tôi nhận thấy nhân vật của Ma Văn Kháng phong phú, có những nét tính cách, hành động, tâm lý, ngôn 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ngữ sinh động và chân thực. Mỗi nhân vật là một mảnh đời riêng góp vào bức tranh chung phản ánh sâu sắc thực tế xã hội Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử. Tìm hiểu thế giới nhân vật của ông còn cho phép chúng ta thấy rõ hơn sự khác biệt trong các giai đoạn sáng tác của Ma Văn Kháng.

Ba tiểu thuyết mà chúng tôi lựa chọn làm đối tượng nghiên cứu thuộc giai đoạn sau trong quá trình sáng tác của nhà văn, mang hơi thở của thời hậu chiến. Trong đó thế giới nhân vật không còn những con người anh hùng của thời chiến tranh, mà thay vào đó là hình ảnh những người trí thức có tài, có tâm nhưng đầy bi kịch; là giới công chức, quan chức học vấn thì thấp, tài năng hạn hẹp mà quyền hành thì cao; là hình ảnh những người phụ nữ ngày một mặn mòi, duyên dáng, đẹp kiểu thị thành, phố phường. Mỗi kiểu nhân vật ấy cho ta một cái nhìn sâu sắc về sự tác động, thay đổi của lịch sử xã hội đối với mỗi con người. Chúng ta cũng bắt gặp đâu đó hình ảnh của mình trong mỗi nhân vật của Ma Văn Kháng.

Nhân vật trong các tác phẩm thuộc mảng thế sự, đời tư của nhà văn không còn phân tuyến tốt xấu rõ ràng, hình hài của kẻ thù cũng không dễ nhận diện, tiêu chí phân chia chính diện và phản diện cũng thay đổi ít nhiều. Thế giới nhân vật ấy đã làm nổi bật cảm hứng và bút pháp nghệ thuật của ông. Bao giờ trong các tác phẩm của mình Ma Văn Kháng cũng chọn nhân vật trung tâm là người trí thức có cả phẩm hạnh và tài năng. Tìm hiểu về thế giới nhân vật của Ma Văn Kháng chúng tôi tiếp cận từ hai vấn đề đó là các kiểu nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật.

Qua việc phân chia các mẫu hình nhân vật, chúng tôi muốn làm rõ bức tranh đời sống mà nhà văn muốn chuyển tải tới bạn đọc gắn với quan niệm thẩm mỹ của ông. Còn nghệ thuật xây dựng nhân vật cho phép chúng ta đánh giá sự sáng tạo và thành công của tác phẩm một cách khách quan và chính xác. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Các kiểu nhân vật: Có nhiều tiêu chí để phân chia các kiểu nhân vật như nhân vật chính và nhân vật phụ, nhân vật chức năng, nhân vật tư tưởng, nhân vật phản diện, nhân vật chính diện. Ở đây chúng tôi phân chia nhân vật dựa trên tính chất đặc điểm, theo các kiểu nhân vật thường được Ma Văn Kháng quan tâm và đưa vào tác phẩm của mình.

Thông qua việc khảo sát ba tiểu thuyết đã nói ở trên chúng tôi thấy có ba loại nhân vật chung cho cả ba tiểu thuyết này. Đó là những người trí thức mang bi kịch mà cụ thể ở đây là hình ảnh các nhà văn - nhà giáo, là các nhân vật nữ đẹp mặn mà đầy sức sống đang bị "phố phường hóa" và những ông quan ít học nhiều quyền. Chúng tôi sẽ lần lượt đi sâu tìm hiểu từng mẫu hình nhân vật này. Nhân vật trí thức nhà văn - nhà giáo Xuất thân là một giáo viên, Ma Văn Kháng có sự hiểu biết sâu sắc về nghề giáo đồng thời ông cũng dành nhiều tình cảm của mình cho những người thầy, đặc biệt là các thầy giáo dạy văn.

Ở Ma Văn Kháng ta vẫn còn thấy rõ dư âm của quan niệm truyền thống Phương Đông "trọng văn". Không chỉ nhân vật trung tâm mà các nhân vật trí thức được tác giả ưu ái xung quanh nhân vật trung tâm ít nhiều đều là những người mê văn chương, mang tâm hồn đồng điệu với nhà văn. Đây là một đặc điểm khá độc đáo ở Ma Văn Kháng. Bởi trong xã hội hiện đại ngày nay tư tưởng "trọng văn" đã bị xói mòn và thay đổi khá nhiều.

Ít nhất đọc mỗi trang văn của Ma Văn Kháng người ta vẫn thấy được vẻ đẹp tâm hồn của những nhà giáo mê văn chương, nhiệt tâm với đời, được học trò tin yêu và tôn kính. Nó gợi cho ta về tinh thần "tôn sự trọng đạo" vốn rất đẹp trong văn hóa dân tộc. 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chúng tôi nhận diện các đặc điểm chung của loại hình nhân vật này trong cả ba tiểu thuyết là: Thứ nhất, họ đều là những người có tài năng đại diện cho nhân phẩm, tư cách cao đẹp của con nguời, sống say mê, nhiệt tâm, chân thành với nghề nghiệp của mình; Thứ hai họ thường không có được cuộc sống hạnh phúc, suôn sẻ và may mắn, thậm chí họ gặp phải không ít các trở ngại, bi kịch từ cuộc sống, phải sống một kiếp sống đọa đầy và bất hạnh; Tthứ ba về mặt tính cách họ thường là những con người thụ động, nặng về suy tư, tinh thần hơn là hạnh động cụ thể, chọn cách nhẫn nhịn rút lui làm phương châm hành xử; Thứ tư ở họ ta thấy trạng thái cô đơn, cô độc của con người ngày càng được biểu hiện rõ nét hơn. Trên những đặc điểm khái quát chung đó chúng tôi sẽ phân tích cụ thể hình ảnh từng nhân vật trong ba tiểu thuyết trên.

Trước tiên đó là hình ảnh Toàn trong Một mình một ngựa. So với hai tiểu thuyết là Đám cưới không có giấy giá thú và Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa là cuốn tiểu thuyết phản ánh sự chuyển giao lịch sử xã hội. Nó vừa mang không khí của đời sống hậu chiến xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc vừa thể hiện không khí sử thi hào hùng của cuộc cách mạng dân tộc. Nhân vật trung tâm trong tác phẩm này là Toàn và ông Quyết Định.

Toàn là một thầy giáo dạy văn tâm huyết và yêu nghề: “Chia tay với mái trường, với phấn trắng bảng đen, với tiếng trống trường rung vang một nhịp điểu cổ điển quen thân. Chia tay với các bài giảng. Các buổi lên lớp vừa trang trọng như đứng giữa thánh đường, vừa sôi nổi thân mật trong cảm giác hài hòa, hóa thân. Chia tay với các bạn bè đồng nghiệp.

Với các gương mặt học trò tin yêu và nghịch ngợm. Chia tay với cuộc sống một ông giáo.