Chương I: Quan niệm nghệ thuật và văn xuôi viết về đề tài thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh. Chương II: Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Nhật Ánh - nhìn từ nhân vật, không gian và thời gian nghệ thuật Chương III: Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Nhật Ánh - ngôn ngữ, giọng điệu B. PHAN NOI DUNG Trong đời sống, phong cách được hiểu như những đặc điểm riêng độc đáo của một người nào đó trong hành vỉ ứng xử, trong công việc (Phong cách sống, phong cách làm việc, phong cách công tác,. Phong cách cũng có thể hiểu như là cách thức: “Phong cách (style) là cách viết hoặc kề một nội dung nào đó theo một cách thức (way) đặc biệt ”.
Có khi phong cách được hiểu như khả năng biểu hiện nghệ thuật ấn tượng, độc đáo của một nghệ sĩ (Phong cách biểu diễn). Dù là đặc điểm riêng, cách thức thực hiện hay khả năng biểu hiện nghệ thuật, yếu tố hạt nhân của phong cách chính là tính độc đáo, mới mẻ cùng những phẩm chất thâm mỹ mà chủ đề bộc lộ trong quan hệ với đối tượng. Trong văn học, “Phong cách là khái niệm dùng đẻ nhận diện một tác giả, một tác phẩm, một trào lưu hay một khuynh hướng nhất ¡nh ”. Có nhiều khuynh hướng nghiên cứu phong cách: Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản, nghiên cứu phong cách tác giả, phong cách tác phẩm, phong cách tác giả - tác phẩm,.
phô biến nhất là nghiên cứu phong cách nhà văn (Phong cách tác giả). Với mỗi tác giả lại có thể vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau: Nghiên cứu trực tiếp qua thế giới hình tượng nghệ thuật của tác phẩm, nghiên cứu gián tiếp qua tiểu sử, hoàn cảnh sáng tác,. Bên cạnh đó còn có thể kể đến khuynh hướng nghiên cứu phong cách của một trào lưu, trường phái, phong cách thời đại. Phong cách là thuật ngữ chung của nhiều lĩnh vực nghiên cứu khoa học.
Trong nghiên cứu văn học, thuật ngữ này sớm được quan tâm và vẫn đang là vấn đề thời sự của lý luận văn học, bởi nghiên cứu văn học từ phương diện nào, cũng ít nhiều đề cập đến phong cách. Ở phương Tây trong mấy chục năm qua, tồn tại nhiều cách định nghĩa khác nhau về thuật ngữ này. Theo Khrapchenko: “Những định nghĩa này xòe như cái nan quạt, giữa sự thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mỹ rộng nhất, bao quát và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của những tác phẩm riêng lẽ” [2] 9 Ở nước ta cũng vậy, có bao nhiêu người nghiên cứu về phong cách có bấy. nhiêu giới thuyết thuật ngữ khác nhau.
Nếu Giáo sư Phương Lựu phát biểu khái quát: “Đặc điểm phẩm chất, bao gém ca tài đức, cộng với sở trường, sở thích riêng tạo thành cá tính — hiểu theo nghĩa rộng của từ này - và dẫn đến phong cách nhà văn. Nhưng phải là cá tính sáng tạo luôn đổi mới ” [3], thì Giáo sư Lê Ngọc Trà lại chú trọng đến hình thức tác phẩm: “Các đặc điểm này có nguồn gốc trong ý thức nghệ thuật của nhà văn” [4]. Nếu Giáo sư Đỗ Đức Hiểu nhắn mạnh đến “đô lệch” của ngôn ngữ văn chương: “Phong cách là sự khác biệt (độ lệch) giữa ngôn từ văn chương và lối nói thông thường" [5], thì Giáo sư Phan Ngọc lại lưu tâm đến các kiêu lựa chọn: “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tắt cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả" [6] Có lẽ cách định nghĩa được nhiều người tán đồng hơn cả là Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán. Phong cách nghệ thuật là “nội phạm trừ thẳm mỹ, chỉ sự thông nhất tương đối ồn định của hệ thống hình tượng của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của nhà văn, trong tác phẩm riêng lẽ, trào lưu văn học hay văn hoc dân tộc" [7].
Với ý nghĩa này, phong cách nghệ thuật bao gồm phong cách thời đại, phong cách của trào lưu và các dòng văn học, phong cách cá nhân của tác giả. Phong cách nghệ thuật nhà văn là biểu hiện những đặc điểm cá tính sáng tạo, là nhận thức và cách nhìn của nhà văn đối với thế giới. Không phải nhà văn nào cũng có phong cách, “chỉ những nhà văn tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo " [8] Phong cách nhà văn thể hiện ở nhiều phương diện: Quan niệm nghệ thuật, tài năng, hình tượng nghệ thuật, thể loại, ngôn ngữ, giọng điệu, có thể nói có bao. nhiêu yếu tố của tác phẩm, có bao nhiêu phương diện thuộc sáng tác thì có bấy nhiêu dấu ấn của phong cách,.
Nhưng “Đặc /rưng của phong cách không phải là bản thân những yếu tố riêng lẽ này hay những yếu tô riêng lẽ khác của hình 10 thức và nội dung mà là tính chất đặc biệt của sự kết hợp giữa chúng” [9]. Cũng cần lưu ý rằng: Phong cách nhà văn không phải là sự thống nhất giữa các yếu tố, là những nét riêng độc đáo được “lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm của nhà văn” [10] mà còn mang tính chất phong phú và đa dạng vì phong cách “không phải là cuốn số tiết kiệm dành cho những món chỉ tiêu xuất. Nghệ thuật đòi hỏi một sự chiếm lĩnh liên tục, không thể tách phong cách ra khỏi lao động sáng tác và tai tăng” [11] G.Poxpelov cho rằng phương pháp sáng tác là những nguyên tắc phản ánh (yếu tố nội dung), còn phong cách là những nguyên tắc miêu tả, biểu hiện (yếu tố hình thức).Novichenco hiểu phong cách văn học là những đặc thù trong những tác phẩm của nhà văn, biểu hiện tính chất đặc trưng về nội dung và hình thức của tác phẩm.Elxberg định nghĩa phong cách theo mối quan hệ chặt chẽ giữa hình thức và nội dung: “Phong cách biểu hiện toàn vẹn của hình thức có tính nội dung, được hình thành trong sự phát triển, trong tác động qua lại và trong sự tổng hợp các yếu tố của hình thức nghệ thuật, dưới ảnh hưởng của đối tượng và nội dung tác phẩm. Phong cách đó là sự thống trị của hình thức nghệ thuật, là sức mạnh tổ chức của nó” [12].
Theo viện sĩ Timopheev, phong cách “là sự thống nhất các đặc tính nghệ thuật, tư tưởng căn ban (tw tưởng, chủ đề, tính cách, ngôn ngữ), thể hiện trong suốt quá trình sáng tạo của nhà văn ” [13] Nhận định về phong cách của tác phẩm văn học, V.Jirmunxki đã nhấn mạnh mối quan hệ giữa phong cách và thế. giới quan nhà văn, mà thế giới quan đó lại được thể hiện trong những hình tượng bằng các phương tiện ngôn ngữ. Ong đề xuất nghiên cứu phong cách qua những phương tiện nội dung — hình thức của tác phẩm. Không chỉ đề cập đến mối liên hệ giữa các yếu tố nội dung và hình thức nghệ thuật, Kovalev nang phong cách lên thành yếu tố thống nhất trong một cấu trúc chỉnh thể.
Ông viết: “Phong cách đó là một sự thống nhất chỉnh thể của nhà văn. đó là liên hệ qua lại giữa những yếu tố trong hệ thống nghệ thuật của 11 nhà văn, là sự quy định lẫn nhau của các yếu tổ đó” [14] Phong cách là yếu tố vừa mang tính ổn định, bền vững, nhất quán vừa biến đổi. Tính ồn định giúp định hình phong cách, nhờ đó ta có thê phân biệt nhà văn này với nhà văn khác. So sánh phong cách với phương pháp sáng tác có thể thấy rõ hơn điều này.
Khi hoàn cảnh lịch sử thay đổi, thế giới quan của nhà văn cũng thay đổi theo, từ đó dẫn đến sự thay đổi trong quan niệm về đời sống, phương thức lựa chọn, phản ánh đời sống, phương thức xây dựng hình tượng. Mặc dù vậy, phong cách cũng không phải là một yếu tố dĩ thành bắt biến. Nó hình thành bởi tài năng và quá trình lao động không mệt mỏi của nhà văn. Theo quá trình sáng tác, phong cách cũng dần định hình.
Tính ổn định của phong cách chỉ có ý nghĩa trong mối quan hệ với nhà văn khác, trong mối quan hệ giữa các tác phẩm của một nhà văn lại phải xét đến tính độc đáo, tính không, lặp lại. Ở đây không chỉ xét đến các yếu tố bề ngoài như đề tài, chủ đề hay nội dung tư tưởng mà còn phải xét đến các cách thức nhà văn xử lý đề tài đó như thế nào, thể hiện tư tưởng nghệ thuật tác phẩm đó ra sao, và ngôn ngữ, giọng điệu cũng là những yếu tố cần được quan tâm. Với những đặc điểm trên, phong cách nghệ thuật chính là “:hước đo nghệ thuật” [L5] để khẳng định vị thế nhà văn trong cuộc đời nhà văn. 12 CHUONG 1: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VÀ VĂN XUÔI VIET VE DE TAI THIEU NHI CUA NGUYEN NHAT ANH 1.
Quan niệm nghệ thuật 1. Khái niệm về “Quan niệm nghệ thuật” Cho đến nay khái niệm “Quan niệm nghệ thuật” vẫn chưa được thống nhất. Theo Từ điển thuật ngữ văn học, quan niệm nghệ thuật là: “Nguyên rắc cắt nghĩa vẻ thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm báo cho nó có khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó”, “Cung cấp một mô hình nghệ thuật vẻ thế giới có tính chất công cụ để thể hiện cuộc sống”, “Cung cấp một điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung của tác phẩm văn học cụ thể”, “Cung cắp một cơ sở để nghiên cứu sự phát triển, tiến hóa của văn học” [16] Còn trong cuốn “Lý luận văn học — Vấn đề và suy nghĩ” của Nguyễn Văn Hạnh và Huỳnh Như Phương thì cho rằng: “Nói đến quan niệm nghệ thuật là nói đến ý hướng của nhà văn hướng đến thế giới và con người ngay trong khi sáng tạo văn học không có ý hướng này thì không thể có tiền đề để biến thế giới của vật — ta — nó thành thế giới của vật — cho - ta. Cùng với ý hướng đó, nhà văn bộc lộ thái độ, trình độ nhận thức và cách lý giải của mình đối với thế giới và con người " [L7].
Tuy các tác giả có cách lý giải khác nhau nhưng về cơ bản họ đều khẳng định tầm quan trọng của quan niệm nghệ thuật trong hoạt động sáng tạo. văn chương Trên cơ sở các ý kiến trên, chúng tôi hoàn toàn đồng ý với ý kiến cho rằng: Quan niệm nghệ thuật “?