phần mở đầu, phần kết luận, phần phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm có ba chƣơng: Chƣơng 1. Lý thuyết trần thuật học và khái quát về tiểu thuyết Trần Dần Chƣơng 2. Điểm nhìn trần thuật và hình thức kết cấu trần thuật trong tiểu thuyết Trần Dần Chƣơng 3. Ngôn ngữ nghệ thuật và giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Trần Dần 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1.
LÝ THUYẾT TRẦN THUẬT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT TRÂN DẦN 1. Lý thuyết nghệ thuật trần thuật 1. Khái niệm trần thuật Ngay từ đầu thế kỉ XX, lý thuyết trần thuật luôn là vấn đề đƣợc các nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc quan tâm bởi nó mang tính thời sự và ứng dụng hữu hiệu trong việc cắt nghĩa, lý giải lớp ngôn ngữ văn bản. Từ đó dến nay lí luận trần thuật đã đạt đƣợc một số thành quả quan trọng.
Có thể kể đến là các nghiên cứu về tự sự của các nhà hình thức Nga (V.Shklovski, Eikhenbaum); nguyên tắc đối thoại của M.Bakhtin; loại hình học về kĩ thuật trần thuật Anh Mĩ do P.Lubbock khởi thảo và N.Friedman tu chỉnh; các nghiên cứu về loại hình trần thuật của các học giả Đức (E.Friedman); các quan niệm của nhà cấu trúc ngƣời Czech Z.Doleze, các học giả Nga Ju. Cũng nhƣ nhiều nƣớc trên thế giới, ở nƣớc ta, trần thuật cũng là một vấn đề đƣợc giới nghiên cứu quan tâm. Nghệ thuật trần thuật là một phƣơng diện không thể thiếu trong phƣơng thức tự sự. Bởi trong tác phẩm tự sự, nghệ thuật trần thuật có vai trò quan trọng trong việc khẳng định tài năng, phong cách nghệ thuật của mỗi nhà văn.
Mỗi một thể loại cụ thể sẽ có hình thức trần thuật khác nhau. Xét về khía cạnh thuật ngữ, trần thuật (narration), hay còn gọi là kể chuyện, đƣợc J.Lin Velt cho rằng: “Kể là một hành vi trần thuật theo nghĩa rộng là một tình thế hư cấu, bao gồm cả người trần thuật và người nghe kể” [37, tr. Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Trần thuật là phương diện cơ bản của phương thức tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đối với nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cách nhìn của một người trần thuật nhất định…Thành phần của trần thuật không chỉ là lời thuật và chức năng của nó không chỉ là kể việc. Nó bao hàm cả việc miêu tả đối tượng, phân tích hoàn cảnh, thuật lại tiểu sử nhân vật, lời bình luận, lời trữ tình ngoại đề, lời ghi chú của tác giả….Trần 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật gắn với toàn bộ công việc bố cục, kết cấu tác phẩm… Trần thuật là phương diện cấu trúc của tác phẩm tự sự, thể hiện mối quan hệ chủ thể - khách thể trong loại hình nghệ thuật này” [17, tr.
Trong cuốn Giáo trình lí luận văn học đƣa ra khái niệm về trần thuật nhƣ sau: “Trần thuật là kể, thuyết minh, giới thiệu về nhân vật, sự kiện, bối cảnh trong truyện. Trần thuật là hành vi ngôn ngữ kể, thuật, miêu tả sự kiện, nhân vật, theo một thứ tự nhất định” [39, tr. Qua những định nghĩa trên, chúng ta nhận thấy hoạt động trần thuật thực chất là kể. Trần thuật là thuật lại những diễn biến sự kiện, nhân vật, hoàn cảnh theo một cách nhìn nhất định.
Qua đây, ta cũng nhận thấy: khái niệm trần thuật và khái niệm kể chuyên có thể thay thế cho nhau và đƣợc diễn đạt bằng những từ ngữ mang tính cụ thể nhƣ: ngƣời kể chuyện, điểm nhìn, ngôi kể. Khái niệm trần thuật luôn gắn liền với bố cục và kết cấu của văn bản. Ngƣời trần thuật đóng vai trò nhƣ một Master – ngƣời dẫn chƣơng trình, giúp độc giả tìm hiểu tác phẩm ở cả bề mặt cũng nhƣ bề sâu. Trần thuật đóng vai trò chính trong việc cấu thành tác phẩm, giúp ngƣời đọc dễ dàng nắm đƣợc kết cấu của một tác phẩm “ai, xuất hiện ở đâu, khi nào, làm việc gì, trong tình huống nào…”.
Nhờ cách kể chuyện của tác giả mà làm sống lại linh hồn cho tác phẩm. Trong tiểu thuyết của Trần Dần đã sử dụng nghệ thuật trần thuật vào việc khai thác hiện thực cuộc sống, mảnh đời tƣ, tâm lý nhân vật trong các mối quan hệ, hoàn cảnh, không gian và thời gian nhất định. Điều đó, tạo nên đặc trƣng riêng trong phong cách Trần Dần đồng thời khẳng định những đóng góp của nhà văn vào tiến trình văn học. Vai trò của nghệ thuật trần thuật trong xây dựng tiểu thuyết Tiểu thuyết là một thể loại lớn, tiêu biểu cho loại hình tự sự, đƣợc coi là “cỗ máy cái” của nền văn học hiện đại.
Mang đặc trƣng thi pháp riêng, với phƣơng thức trần thuật, tiểu thuyết chiếm lĩnh và khái quát hiện thực cuộc sống một cách đa chiều và phong phú và đa dạng. Nhiều bề mặt, lát cắt đƣợc đƣa vào tiểu thuyết nhƣ những thƣớc phim của thời đại. Trong văn xuôi tự sự nói chung, tiểu thuyết nói riêng, nghệ thuật trần thuật chính là đặc trƣng cơ bản nhất luôn gắn liền với bố cục, kết cấu tác phẩm. “Trần thuật gắn liền với toàn bộ công việc bố cục, kết cấu tác 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phẩm”,“là phương diện cấu trúc của tác phẩm tự sự thể hiện mối quan hệ chủ thể - khách thể trong loại hình nghệ thuật này” [17, tr.
Luận bàn về vai trò của nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm tự sự, trong Dẫn luận nghiên cứu văn học, Pospelov cho rằng trần thuật đóng vai trò quyết định chính trong các tác phẩm tự sự. Ông còn xác định những yếu tố cơ bản của nghệ thuật trần thuật: “Với sự trợ giúp của trần thuật, miêu tả, bình luận, tác giả, lời nói nhân vật trong các tác phẩm tự sự, cuộc sống được nắm bắt một cách tự do, sâu rộng” [30, tr. Khi nói đến sự thành công của tác phẩm văn xuôi, đã có một thời gian dài các nhà nghiên cứu đánh giá sự thành công đó qua những phƣơng diện: Chủ đề, tƣ tƣởng, nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ. Ngƣời ta thừa nhận có tính cá thể hóa hay “phong cách cá nhân” (tức là dấu ấn riêng của tác giả không dễ bắt chƣớc) nhƣng vẫn chƣa thừa nhận vai trò quan trọng của trần thuật.
Trong các tác phẩm văn xuôi tự sự, để dễ dàng phân biệt nhà văn này với nhà văn khác ngƣời ta thƣờng chú trọng vào lối kể chuyện đƣợc thể hiện trong lời nói của từng nhân vật, trong diễn đạt từng sự việc, hình ảnh, tình huống. chứ không phải nhờ bản thân các biến cố, các câu chuyện đƣợc kể. Mỗi một tác phẩm, ngƣời đọc nhận thấy những hình ảnh quen thuộc, hay một “lát cắt của đời sống” hiện thực trong đó. Nhà văn hay ngƣời nghệ sĩ bao giờ cũng phải đắm mình vào cuộc sống, lắng nghe hơi thở và nhịp đập của đời sống biến đổi từng giây để chắt lọc những gì tinh túy nhất đem vào trang viết của mình.
Song thông qua cách kể của nhà văn ngƣời đọc sẽ bị lôi cuốn vào mạch truyện. Lối kể sinh động khiến cho câu chuyện trở nên mới mẻ và hấp dẫn hơn. Đối với tiểu thuyết một thể loại văn xuôi tự sự dài hơi thì nghệ thuật trần thuật – nghệ thuật kể chuyện lại càng đƣợc xem là thủ pháp nghệ thuật quan trọng, nhờ nó nhà văn mới có thể sắp đặt các câu chuyện, các nhân vật, các sự kiện tình huống một cách có lôgic và truyền tải một cách hiệu quả, phản ánh hiện thực đến với độc giả và nhờ nó bạn đọc cũng phân biệt đƣợc tài năng giữa các nhà sáng tạo tiểu thuyết với nhau. Vì vậy có thể thấy, nghệ thuật trần thuật hay cách kể chuyện chính là đặc trƣng của tác phẩm tự sự, đóng vai trò chủ đạo chính góp phần tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Misen Buytor (nhà văn Pháp hiện đại thuộc trƣờng phái Tiểu thuyết mới) đã đƣa ra những quan điểm rất ý nghĩa về vấn đề chuyện kể trong văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng: “Tiểu thuyết là một hình thức kể chuyện đặc biệt vượt quá giới hạn của văn chương; đó là một trong những phương thức hết sức quan trọng giúp con người nắm bắt được thực tại (…). Cái được kể liên quan đến cả những con người, những sự vật, những đồ vật và nơi chốn mà bản thân chúng ta chưa bao giờ đến, nhưng có một ai đó đã mô tả cho chúng ta nghe (…) Tiểu thuyết là những phòng thực nghiệm kể chuyện… Các hình thức kể chuyện khác nhau cũng tương ứng với các hình thức khác nhau của thực tại” [36, tr. 379 - 380] Trần thuật là một phƣơng thức nghệ thuật đặc trƣng của tác phẩm tự sự. Theo 150 thuật ngữ văn học của Nhà phê bình Lại Nguyên Ân thì tiểu thuyết là “Tác phẩm tự sự trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó; sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến đủ mức truyền đạt “cơ cấu” của nhân cách.
Belinski gọi tiểu thuyết là “sử thi của đời tư”, do chỗ nó “miêu tả những tình cảm, dục vọng và những biến cố thuộc đời sống riêng tư và đời sống nội tâm của con người” [1, tr. Trần thuật tồn tại với nội dung trần thuật và hình thức trần thuật. Thực tiễn văn học cũng cho thấy, nghệ thuật trần thuật là một trong những yếu tố cơ bản thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn. Đối với ngƣời nghệ sĩ tài năng, trong mỗi tác phầm nghệ thuật trần thuật là sự tìm tòi, sáng tạo ra những hình tƣợng độc đáo và biến hóa linh hoạt nội dung.
Đúng nhƣ Nam Cao- nhà văn hiện thực phê phán đã từng viết: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có”. Ngƣời nghệ sĩ trong quá trình lao động nghệ thuật phải không ngừng sáng tạo, có khi là dùng nhân vật hình tƣợng để gửi gắm tâm tƣ tình cảm của mình, có khi phát biểu tƣ tƣởng ấy bằng một hình thức nghệ thuật độc đáo, riêng biệt. Chính vì thế, sự thành công về phƣơng diện trần thuật không hề đơn giản và dễ dàng với bất kì ngƣời cầm bút nào.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhƣ vậy, nghệ thuật trần thuật là phƣơng diện thi pháp đặc trƣng của thể loại tiểu thuyết.