Chương 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VA DIA BAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu của học gia Lao Trước hết nghiên cứu về trang phục của người Lào được hình thành từ quá trình đệt vải, một số công trình như các Bộ nữ phục của người Lào Lùm của tác giả Thoongvan Kotphumxa trong cuốn Tim hiểu lịch sử văn hóa Lào tập III, trong đó phân tích về những đặc trưng trong trang phục của người phụ nữ Lào Lùm trong bối cảnh trang phục của tộc người Lào nói chung, các bước dé làm nên trang phục đó [48]; Công trình Trang phục truyền thong của người phụ nữ dân tộc Lào ở huyện Xay Tha Ny, thủ đô Viêng Chăn của Phathanason Phinphacdi [46]. Tác giả nghiên cứu sơ lược về quá trình làm ra sản phẩm trong đó tập trung vào khâu chuẩn bị nguyên liệu và trồng cây bông và nuôi tằm.
Tuy nhiên dung lượng nghiên cứu của các công trình này chủ yếu tập trung về đặc trưng trong trang phục của người Lào mà chưa nghiên cứu cụ thê về quá trình dệt để làm ra sản phẩm. Nghiên cứu tập trung về nghề dệt, điển hình là các công trình như cuốn sách Các bước dệt Ikat (mắt mí) của tác giả Vilayvan đã trình bày quá trình dét mắt mí khá chỉ tiết, từ đó có sự đối chiếu với nghề dệt mắt mí ở huyện Sảng Thoong, thủ đô Viêng Chăn [50]. Bên cạnh đó là cuốn sách Truyén thuyết về nghệ dệt tho cẩm của nhóm tác giả Dala Kanlanha, Kongthong Nanthavongduongsy, Viengkham Nantha Vongduongsy là công trình nghiên cứu công phu về lich sử nghề dệt và những thay đôi của nghề dệt qua các thời kỳ [41]. Trong đó, nhóm tác giả trình bày tỉ mi và chỉ tiết về khung dệt, nguyên liệu và các kỹ thuật phổ biến của các nhóm dân tộc Kho Mú, Khơ Me, các dân tộc ít người như Tạ Liêng, Cơ Tu, Nghẹ, Nhé.
Hay như công trình Nghề dệt thé cẩm ở Lào: qua trường hợp làng Mường Xang, huyện Sâm Nua tỉnh Hiia Phan và làng Noỏng Bua Thoong Tay ở thi đô Viêng Chăn, Luận án Tiến sĩ văn hóa dân gian của Viengphone Soukhavong đã mô tả chi tiết về nghề dệt thô câm ở Lào, tộc người Lào nói chung và làng Mường 10 Xang, làng Noỏng Bua Thoong Tạy nói riêng thông qua các khía cạnh: Quy trình dệt truyền thống, phong cách trang trí và sự biến đổi cũng như tác động đến nghề dệt thé cam ở Lào [24]. Các công trình nghiên cứu của học giả Việt Nam Số lượng đồ sộ các công trình nghiên cứu của học giả tại Việt Nam về trang phục truyền thống của các dân tộc thiểu số nói chung, nghề dệt thủ công nói riêng cho thấy sự đa dạng và giàu có của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về trang phục truyền thống của dân tộc thiểu số. Có thé kế ra đây một số công trình tiêu biểu như: Luận án Tiến sĩ khoa học lịch sử Trang phục phụ nữ H Mông Hoa ở huyện Mù Cang Chải, tinh Yên Bái của tác giaTran Thị Thu Thủy [18].
Trong đó, chương II của công trình đã nghiên cứu khá chi tiết về quá trình làm ra y phục thông qua nguồn nguyên liệu, kỹ thuật dét — nhuộm, kỹ thuật trang trí và kỹ thuật cắt may cho thấy đặc trưng trong trang phục và nghề dệt của người phụ nữ Mông Hoa tại huyện Mù Cang Chai; Nghề dệt truyền thong của người Tà — Ôi trong bối cảnh kinh tế thị trường của tác giả Nguyễn Trường Giang [5]; Cuốn sách Hoa văn Muong của tác giả Trần Từ [20]. Thứ hai, các công trình nghiên cứu về nghề dệt thủ công của người Thái. Nghiên cứu sâu về nghề dệt và kỹ thuật dệt họa tiết của người Thái được trình bày trong cuốn Hoa văn Thái của tác giả Hoàng Lương với 03 chương, khắc họa ti mi và cụ thé nhất những họa tiết đặc trưng trong phục trang và kỹ thuật dệt của người Thái tại Việt Nam, đồng thời nhắn mạnh tới tính biểu trưng và giá trị của nó đối với đời sống tinh thần của cộng đồng người Thái [11]. Cuốn Nghề dệt của người Thái ở Tây Bắc trong cuộc sống hiện đại của tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga là một công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc, làm rõ được những đặc điểm của văn hóa người Thái thông qua việc nghiên cứu nghề dệt của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam (Mai Châu, Hòa Bình và Yên Châu, Sơn La) từ truyền thống tới hiện đại [14].
Nhằm lý giải những vấn đề về nguồn gốc và quá trình phát triên của nghê dệt cùng những môi liên hệ với đời sông kinh tê, xã 11 hội của người Thái, mối quan hệ của văn hóa Thái đối với các tộc người khác trong khu vực, từ đó cung cấp luận cứ khoa học cho việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Thái trong thời kỳ đổi mới và phát triển du lịch của Việt Nam. Nghé dệt truyền thống cũng được nghiên cứu trong các công trình sách chuyên khảo Người Tay — Thái cổ ở Việt Nam của Phó giáo sư, Tiến sĩ và nhà giáo ưu tú Hoàng Lương [12], trong đó tuyển chọn với hơn 40 công trình trong số gần 130 công trình nghiên cứu đã công bố của tác giả Hoàng Lương về văn hóa Thái, khắc họa các mảng màu văn hóa Thái thông qua nghề thủ công truyền thống trong bức tranh đa sắc của cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam, có thê ké tới như: Hoa văn mặt “pha” Thái phong cách riêng trong kho vốn chung; Mối quan hệ giữa nghệ thuật trang trí trên sản phẩm dệt của người Thái ở Việt Nam và người Lào; Nghề dệt của Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam; Nghệ thuật trang trí Tay — Thái cổ với phong cách trang trí truyền thống Việt Nam. Hay cuén sách Người Thái ở miễn Tây Nghệ An của Tién sĩ dân tộc học Vi Văn An là công trình đánh giá chi tiết và khá đầy đủ về nét đặc trưng văn hóa và cuộc sống của người Thái ở Nghệ An [1]. Liên quan trực tiếp tới đề tài nghiên cứu, phải kể tới bài viết Đồi nét về nghé dệt của người Tay Deang ở bản Non Xa a, huyện Xaythani, thành phó Viên Chăn của tác giả Trần Thị Mai Lan [9].
Với dung lượng không lớn nhưng tác giả đã mô tả một cách khái quát về đặc điểm của người Tay Deang cùng với những nét đặc trưng trong nghề dệt của người Tay Deang trùng với địa bàn nghiên cứu của Luận Văn. Thứ ba, các công trình nghiên cứu về sự biến đổi về nghề dệt nói chung. Các tác giả Việt Nam khi nghiên cứu về sự biến đổi của nghề dét nói riêng, nghề thủ công nói chung đều đặt trong phạm vi làng nghề chứ không nghiên cứu ở góc độ cá nhân đơn lẻ. Dưới góc độ dân tộc học, nhiều công trình đã bàn sâu vé sự biến đổi của làng nghé truyền thống từ sau khi hòa bình lặp lại, đặc biệt là đưới tác động của quá trình mở cửa hội nhập, công nghiệp hóa — hiện đại hóa và phát triển kinh tế thị trường.
Có thé kế tới một số công trình tiêu biểu như: Cuốn sách Lang nghề thủ công huyện Thanh Oai (Hà Nội) — truyền thong và biến đổi của tác giả Bùi 12 Xuân Đính đưa ra những phân tích về nguyên nhân sự biến đổi và những giải pháp bảo lưu giá trị truyền thống của làng nghề dưới tác động của kinh tế xã hội [4]; Cuốn sách Sự phát triển của Làng nghề La Phù của tác giả Tạ Long nghiên cứu về sự biến đổi của làng nghề trong giai đoạn chuyền mình từ “cái cũ sang cái mới”, nồi lên như một điểm sáng về cung cách làm ăn mới, sáng tạo trong điều kiện kinh tế thị trường nhưng vẫn giữ được những giá trị truyền thống của nghề thủ công được truyền lại từ đời ông cha [10]; Cuốn Những biến đổi ở làng nghề Son Đồng, Hoài Đức của tác giả Nguyễn Thanh Hương [7]. Tác giả Bùi Thị Dung trong Luận án Tiến sĩ Biến đổi văn hóa làng dệt Phương La (huyện Hưng Ha, tỉnh Thái Bình) với đối tượng nghiên cứu là nghề dệt tại làng dệt Phương La, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình, đã khắc họa rõ nét thực trạng biến đổi văn hóa làng nghé dệt và dự báo xu hướng phát triển dé đưa ra các dé xuất nham bảo tồn những giá trị truyền thống của nghề dét địa phương [3]. Nghề đệt trong phạm vi nghiên cứu không chỉ bao gồm những biến đổi về nguyên liệu, công cụ dét, tô chức sản xuất, phân công lao động, sản phẩm dệt mà còn được tiếp cận dưới góc độ kinh tế cho thấy sự tác động của yếu tố tiêu thụ và thu nhập dẫn đến sự biến đổi mạnh mẽ của làng nghề. Trong một phạm vi nhất định, tác giả Sầm Văn Túc trong công trình Nghề dệt tho cẩm ở làng Hoa Tiên, xã Châu Tiến, huyện Quy Châu, tỉnh Nghệ An cũng đã phân tích được sự biến đổi về nghề dệt thé cẩm của người Thái trên các khía cạnh về nguyên liệu, kỹ thuật dệt, mô típ hoa văn và các loại sản phẩm dệt, bước đầu đưa ra những lý giải về sự biến đổi đặt trong mối liên hệ với các yếu tố kinh tế xã hội [19].
Có thé thay, các công trình nghiên cứu về nghề dệt thủ công truyền thống của nhóm dân tộc thiểu số nói chung, dân tộc Thái nói riêng khá đa dạng và công phu, tiếp cận đa chiều và làm nổi bật được những nét đặc trưng của cộng đồng người Thái thông qua yếu tố trang phục. Các công trình của các tác giả Việt Nam cho thay số lượng phong phú và quy mô trên các khía cạnh nghiên cứu về nghé dệt, 13 sự biến đổi của nghề thủ công nói chung, nghề dệt nói riêng của các làng nghề truyền thống về cả cơ sở lý luận và thực tiễn. Đối với các công trình nghiên cứu tập trung về nghề dệt của người Thái (tộc người có quan hệ gần gũi với người Tay Deang) đã nghiên cứu khai thác sâu vào quá trình dệt hoàn thiện để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh, nhưng chưa có sự phân biệt và khai thác tỉ mỉ về một nhóm tộc người cụ thể (tộc người Thái Đen, Thái Trắng hoặc Thai Đỏ (Tay Deang). Cho tới nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về nghề dét của người Tay Deang tại bản Non Xa a, huyện XayThany, thành phố Viéng Chăn ở cấp độ luận văn thạc sĩ.
Do đó, đề tài được lựa chọn đảm bảo tính mới, không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu trước đó.