CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN CUA DE TÀI 1. Tổng quan về dé tài nghiên cứu Với nhu cầu phát triển nền giáo dục Việt Nam, nhiều phương pháp và kỹ thuật đạy học ra đời, mỗi phương pháp mang một ý đồ sư phạm riêng biệt. Một trong số đó có phương pháp day học khám phá, phương pháp này yêu cau HS phải tự tìm tòi, khám phá ra kiến thức mới dưới sự định hướng và giúp đỡ của GV. Tạo điều kiện dé HS phát triển tư duy và chủ động trong việc lĩnh hội tri thức.
Dé làm được điều đó các đề tài nghiên cứu về phương pháp dạy học khám phá ra đời và được thực hiện trên chương trình giáo dục phô thông 2006 (Chương trình hiện hành) bởi các tác giả sau đây: Tác giả Trần Thị Thu Trang với khóa luận thạc sĩ về đề tài: “Vận dụng mô hình day học điều tra (IBL) vào dạy chương “Séng co” Vật lí 12 nâng cao” nhằm phát huy tính tích cực học tập vả rèn luyện kỹ năng làm việc hợp tác cho HS” (Tran Thị Thu Trang. Tác giả rất thành công trong việc xây dựng cơ sở lý luận cho mô hình dạy học khám phá, bước đầu vận dụng mô hình day học này vào chương trình giáo dục phô thông. tác giả vẫn chưa xây dựng được kế hoạch bài đạy cùng các hoạt động học tập cụ thê dé cho thay pham chat va năng luc ma HS hình thành được sau chủ đề “Sóng cơ”, Tác giả Lê Hải Mỹ Ngân trong khóa luận thạc sĩ về dé tài: “T6 chức dạy học khám phá các chương chất khí va cơ sở của nhiệt động lực học - Vật lí 10 ban cơ bản” (Lê Hải Mỹ Ngân, 2013) đã xây dựng bộ câu hỏi định hướng gắn liền với chủ dé “Chat khí" và “Co sở của nhiệt động lực học” kết hợp với phương pháp dạy học khám phá dé xây dựng một tiền trình chung nhằm giúp HS tìm tdi, khám phá ra kiến thức mới trong hai nội dung này. Tuy nhiên, tác giả vẫn chưa cụ thê hóa các hoạt động học làm bật lên các phẩm chất và năng lực mà HS hình thành được sau quá trình dạy học.
Tác giả Mai Văn Tiến với khóa luận thạc sĩ về dé tài: “Van dụng phương pháp đạy học khám phá trong đạy học một số kiến thức chương “Động lực học chất điểm" Vật lí 10” (Mai Văn Tiến, 2014). Tương tự, với những tác giả trước tác giả Mai Văn Tiến đã đưa ra được hệ thông cơ sở lý luận của phương pháp day học khám phá. Ngoài ra, tác giả cũng đã xây dựng được tiền trình tổ chức day học khám phá nội dung *Động lực học chất điểm” và các công cụ đánh giá tương ứng. Tuy nhiên, tiền trình dạy học nay còn tông quát, chưa cụ thé cho từng hoạt động học và chưa thê hiện được các pham chất và năng lực vật lí mà HS đạt được sau quá trình học.
6 Nhìn chung, các tác giả trước đa phan chi đưa ra một tiến trình dạy học tong quát theo phương pháp dạy học khám phá ma chưa xây dựng kế hoạch bai day cụ thé cho các hoạt động học, dé bộc lộ được phẩm chất và năng lực mà HS cần đạt sau mỗi chủ đề. Do đó, trong dé tài này tác giả xây dựng một tiền trình day học chung theo phương pháp day học khám phá, cùng các công cụ đánh giá phủ hợp, thông qua kế hoạch bài dạy về nội dung “Mô tả sóng”. Cụ thẻ, tác giả sẽ xây đựng các hoạt động học một cách chỉ tiết dé dap tmg yéu cau của Công văn 5512/BGDDT-GDTrH (Bộ Giáo dục va Dao tao, 2020) nói chung và yêu cau can đạt trong Chương trình giáo dục phố thông môn Vật li 2018 (Bộ Giáo dục và Dao tạo, 201§b) nói riêng nhằm phát trién năng lực vật lí của HS. Lý thuyết kiến tạo 1.
Khái niệm Theo từ điển Tiếng Việt, “kiến tao” là xây dựng nên (Hoàng Phê. Nói cách khác, kiến tạo 1a một động từ chỉ hoạt động của con người tác động lén một đôi tượng khác nhằm đạt được mục đích của bản thân. Lý thuyết kiến tạo được hình thành chủ yếu dựa trên công trình nghiên cứu của hai nha tâm ly học là Jean Piaget va Jerome Bruner thông qua việc nghiên cứu về sự phát trién của hệ thông tư duy ở trẻ em và thanh thiếu niên. Dựa trên công trình nghiên cứu của Jean Piaget và Jerome Bruner, các tác gia khác đã mở rộng lý thuyết kiến tạo trong dạy học, họ cũng đưa ra những nhận định riêng của mình cụ thé như sau: Theo Naylor và Keogh (1993) thì người học chỉ có thê tạo nên ý thức của mình qua những tình huéng mới, tình huống này có quan hệ với sự hiểu biết hiện tại của con người.
Ngoài ra, học tập doi hỏi một quá trình tích cực trong đó người học chủ động liên kết giữa các kiến thức sẵn có và những ý tưởng mới dé tìm tri thức. Cũng trên cơ sở đó, Mebrien va Brandt (1997) cho rang: “Tri thức được kiến tạo bởi mỗi cá nhân sẽ trở nên vững chắc hơn so với tri thức tiếp nhận từ người khác` (Trương Thị Thanh, 2010). Tóm lại, lý thuyết kiến tạo nhằm hướng tới việc tao ra tri thức mới, trong đó người học là trung tâm va thông qua các hoạt động tìm tòi, khám phá dưới sự hướng dan, định hướng của GV. Cơ sở triết học của lý thuyết kiến tạo Marx — Lenin từng đưa ra nhận thức của mình về lý thuyết kiến tạo rằng: “Thể giới tự nhiên được tạo nên bởi vật chất, vật chất luôn vận động và ton tại khách quan, con người có thé phan ánh được sự tôn tại và vận động của vật chất trong tư duy và hành động của minh”.
Quan điểm này cho thay con người sẽ kiến tạo được tri thức mới thông qua việc phan ánh lại thé giới quan xung quanh. Khi hệ thong kiến thức mới càng phong phú và sâu sắc thì kha nang phản ánh thé giới quan của con người càng chính xác và phát triển. Nhu cầu kiến tạo ra kiến thức mới cũng theo đó mà gia tăng, nhằm giải thích cho các hiện tượng bi an trong tự nhiên. Ngoài ra, theo John A.Zahorik, kiến thức phải được xây dựng bởi con người, chứ không phải là tập hợp các sự kiện, khái niệm, định luật “cho” được khám phá.
Kiến thức được xây dựng bởi con người và con người lại không ngừng trải qua kiến thức mới, vì vậy kiến thức không phải la bat biến. Kiến thức được hình thành và phát triển qua sự bộc lộ. thử nghiệm trong những tinh huông mới (Nguyễn Hải Au, 2012). Tóm tại, tư tưởng chính của lý thuyết kiến tạo là con người xây dựng kiến thức mới dựa trên cơ sở kinh nghiệm, quan sát và tương tác với thé giới xung quanh.
Vi vậy, lý thuyết kiến tạo hoàn toàn có thé áp dụng trong việc xây dựng các phương pháp day học tích cực. Trong quá trình học tập, HS thông qua kinh nghiệm sẵn có, sự tương tác với môi trường xung quanh và nhu cau tìm tòi, khám phá kiến thức dé tự xây dựng nên kiến thức mới. Cơ sở tâm lý học của lý thuyết kiến tạo Quá trình nhận thức và nhu cầu tiếp thu kiến thức của con người sẽ thay déi qua mỗi giai đoạn của cuộc đời. Hơn nữa, con người cũng có rất nhiều hình thức đề lĩnh hội tri thức.
Cụ thẻ, học tập bên ngoài nhà trường là hình thức học tập chủ yếu có tính chất tự phát, còn học tập trong nhà trường là hình thức học tập tự giác, có tô chức chặt chẽ mang tính khoa học cao. Nhưng cốt lõi của những hình thức học tập này là đêu xuất phát từ lý thuyết kiến tạo. Vào những năm 60 của thé ki XX, nha tâm lý học và triết học người Thụy Sĩ tên là Jean Piaget (1896 — 1980) đã đưa ra các quan điểm đầu tiên của mình vẻ lý thuyết kiến tạo và ảnh hưởng sâu sắc đến nên giáo dục ngày nay. Ông đã đề xuất sự kiến tạo kiến thức của người học gồm 2 giai đoạn sau: - Đồng hóa: Là biến các kiến thức mới thành các kiến thức cũ đề tích hợp chúng vào các kiến thức cũ theo cách của riêng mình.
§ - Điều chỉnh: Là việc biến đôi các kiến thức cũ hay kiến thức có trước đó thành kiến thức mới hoặc làm mới kiến thức cũ, đẻ phủ hợp với các đặc điểm tâm lý xã hội. Vi vậy dé hình thành một kiến thức mới cần có sự kết hợp chặt chẽ giữa hai giai đoạn trên. Ngoài ra, Jerome Bruner trình bày lý thuyết kiến tạo cơ bản dựa trên hai nguyên tắc sau đây (Von Glasersfeld, E, 1989): - Tri thức được kiến tạo một cách tích cực bởi chủ thê nhận thức chứ không phải được tiếp thu một cách thu động từ môi trường bên ngoài. - Nhận thức là một quá trình thích nghi dựa trên kinh nghiệm mà người ta có về thế giới.
Kinh nghiệm này không ngừng được bồ sung và phát triển. Thông qua hai quan điểm này, lý thuyết kiến tạo khang định rằng kiến thức phải được tiếp thu một cách chủ động thì mới có hiệu quả. Điều nảy có thê áp dụng đối với giáo dục, kiến thức HS tự tìm tòi, khám phá ra sẽ mang lại ý nghĩa cao hơn so với kiến thức được truyền thụ một chiều từ GV. CHU TRÌNH KIEN TAO TRI THUC MOI Hình 1.
Chu trình kiến tạo tri thức mới. HS sẽ tự tìm ra kiến thức, thông qua việc đưa ra ý tưởng được đúc kết từ kinh nghiệm bản thân, thử nghiệm ý tưởng bằng cách áp dụng nó vào thực tiễn. Từ đó đưa ra được kết luận, nếu kết luận đó không phủ hợp với thực tiễn HS sẽ bắt đầu thực hiện lại chu trình được mô tả trong Hình 1.1 Chu trình cho ta biết HS sẽ dựa vào kiến thức sẵn có dé hình thành kiến thức mới. Kiến thức “mới” lại trở thành kiến thức “sẵn có” khi 9 HS tiếp tục quá trình tìm tòi, khám phá tri thức mới.
Tuy nhiên, trong quá trình đó HS sẽ trải qua không it thất bại dé có được một tri thức mới. Vi vậy, vai trò chính của GV là đưa ra những định hướng, hỗ trợ phù hợp nhằm giúp HS vượt qua khó khăn để các em có đủ niềm tin và động lực khám phá tri thức. Từ những cơ sở của lý thuyết kiến tạo, các nhà giáo dục tiễn hành xây dựng các phương pháp và kỹ thuật day học tích cực dé đáp ứng được tinh than của lý thuyết kiến tạo. Đôi nét về Chương trình giáo dục phô thông chương trình tổng thé 2018 và Chương trình giáo dục phổ thông môn Vật lí 2018 1.