CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan các nghiên cứu ngoài nước Trong tài liệu hướng dẫn “60 bài học và hành động có sự tham gia- Thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng” của Viện Môi trường và Phát triển quốc tế (IIED) đã đưa ra khái niệm cũng như chỉ rõ để thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng cần phải bắt đầu với nhu cầu và nhận thức của cộng đồng, giảm nghèo và các lợi ích sinh kế, cũng như giảm khả năng bị tổn thương trước biến đổi khí hậu và thiên tai.
Đồng thời tài liệu cũng đề cập đến sự khác biệt ở CBA đó là việc tính đến tác tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đối với sinh kế và tính dễ bị tổn thương do thiên tai bằng viêc sử dụng kiến thức địa phương và khoa học về biến đổi khí hậu. Nghiên cứu “Tổng quan về thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng”của nhóm tác giả Hannah Reid, Mozaharul Alam, Rachel Berger, Terry Cannon, Saleemul Huq và Angela Milligan đã chỉ ra nhu cầu thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng (CBA) đang tăng trưởng nhanh do sự tăng cường các tác động của BĐKH và sự quan tâm ở cấp quốc gia và quốc tế ngày càng cao. Mặc dù các sáng kiến của CBA ngày càng tăng về số lượng cũng như sự chia sẻ thông tin tuy nhiên việc tiếp nhận các phản hồi từ các chính sách và mở rộng các sáng kiến cũng vẫn đang là một thách thức. Để các chương trình CBA được thành công thì phải đảm bảo răng các cộng đồng được tham gia vào việc xác định các ưu tiên, kể cả ở cấp địa phương trong việc lập kế hoạch, thực hiện và giám sát.
Năng lực của các tổ chức địa phương cũng cần được nâng cao để họ có thể tham gia hiệu quả vào quá trình ra quyết định[35]. Nghiên cứu của Bettina Koelle và Wendy Annecke về “Thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng- bài học từ châu Phi” đã đưa ra khái niệm thích ứng biến đổi dựa vào cộng đồng là gì, cách thức tổ chức một dự án CBA, vai trò của giới trong quá trình thích ứng và quá trình theo dõi và đánh giá có sự tham gia của cộng đồng. Nghiên cứu cũng chỉ ra việc thích ứng trên từng địa điểm đòi hỏi phải có các chiến lược cụ thể. Môi trường thuận lợi cho quá trình thích ứng thứ 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhất là quyết tâm thích ứng và thứ hai là tạo ra được sự hợp tác và mạng lưới để thúc đẩy các quá trình thích ứng trong cộng đồng[36].
“Bài học kinh nghiệm từ việc thích ứng dựa vào cộng đồng ở Bangladesh” của Trung tâm phát triển quốc tế về biến đổi khí hậu (ICCCAD) được rút ra rằng: (i) các hoàn cảnh của từng các nhân tham gia cần được tính đến trong việc phát triển và quản lý trong việc thích ứng dựa vào cộng đồng; (ii) xây dựng năng lực phù hợp giúp cộng đồng tự tin và tăng cường khả năng phục hồi; (iii) giao tiếp giữa các bên liên quan trong quá trình thích ứng và việc phổ biến thông tin về thành tựu của các dự án và hiệu quả để tăng cường các hoạt động thích ứng dựa vào cộng đồng trong dài hạn [37]. Một số chương trình và mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng trên thế giới được tổng hợp có thể kể đến như CBAA-Community based adaptation to climate change in Africa(2008) được thực hiện tại 8 nước Châu Phi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. Dự án ứng phó dựa vào cộng đồng (CBA, 2010) với sự hợp tác của Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Quỹ môi trường toàn cầu (GEF) kéo dài 5 năm trên 10 quốc gia thí điểm trong đó có Việt Nam. Chương trình GOI-UNDP (2002-2009) tại Ấn Độ được xem là một trong những chương trình ứng phó với thiên tai dựa vào cộng đồng lớn nhất thế giới.
Tổng quan các nghiên cứu trong nước Tài liệu hướng dẫn “Xác định và sử dụng kiến thức bản địa trong thích ứng với biến đối khí hậu dựa vào cộng đồng” của Trung tâm nghiên cứu phát triển nông lâm nghiệp miền núi (ADC) và tổ chức CARE quốc tế tại Việt Nam đã trình bày về vai trò và giá trị của kiến thức bản địa đối với cộng đồng người dân tộc thiểu số trong thích ứng với biến đổi khí hậu. Kiến thức bản địa là kết quả của sự quan sát, đúc rút kinh nghiệm từ thực tế sinh hoạt và trong sản xuất nông - lâm nghiệp, trong quản lý tài nguyên và quản lý cộng đồng, được hình thành trực tiếp từ quá trình lao động của mọi người dân trong cộng đồng, dần được hoàn thiện và truyền thụ lại cho các thế hệ sau. Vì vậy, việc vận dụng kiến thức bản địa trong thích ứng BĐKH là chìa khóa thành công cho việc phát triển sinh kế bền vững, nhất là đối với người dân tộc thiểu số[12]. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com “Luận cứ khoa học cho việc lựa chọn và hoàn thiện các mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng ở miền Trung và đề xuất nhân rộng” của PGS.TS Lê Văn Thăng đã cung cấp các luận cứ khoa học cho việc lựa chọn và hoàn thiện các mô hình thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng ở các tỉnh,thành miền Trung.
Đề tài cũng lựa chọn và hoàn thiện các mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng ở miền Trung. Đề tài đã đề xuất được 3 phương án để nhân rộng các mô hình thích ứng với BĐKH ở các tỉnh thành của miền Trung, đồng thời cũng đề xuất được 9 nhóm giải pháp đi kèm.[13] Nghiên cứu “Thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng tại xã Cồn Thoi, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình” của nhóm tác giả PGS.TS Phạm Văn Cự và nnk đã cho thấy những cách thức ứng phó, thích nghi với biến đổi khí hậu của người dân địa phương dựa vào nguồn vốn của họ. Nguồn vốn con người hay còn gọi là kinh nghiệm, vốn sống đã giúp người dân đưa ra cách thức ứng phó phù hợp với thay đổi thời tiết và khí hậu diễn ra tại địa phương. Bên cạnh đó, người dân ở xã Cồn Thoi đã chuyển đổi sinh kế từ sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy, hải sản sang các lĩnh vực phi nông nghiệp để ứng phó với biến đổi khí hậu.
Kết quả của nghiên cứu cho thấy, trước các tác động của biến đổi khí hậu, người dân và chính quyền địa phương đã có những điều chỉnh trong đời sống sinh hoạt và sản xuất để thích ứng với thay đổi thời tiết và biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, hầu hết các biện pháp thích ứng xuất phát từ những kinh nghiệm của người dân nên còn mang tính bị động.[15] Tác giả Nguyễn Công Thảo, Phạm Thị Cẩm Vân đã có nghiên cứu “Thích ứng với biến đổi khí hậu nhìn từ góc độ cộng đồng tại xã Hưng Thạnh, huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp” đã chỉ ra những biểu hiện của biến đổi khí hậu tại địa bàn nghiên cứu và những hộ nghèo là các hộ chịu ảnh hưởng nhiều nhất của diễn biến thời tiết tiêu cực. Một trong các biện pháp thích ứng được người dân địa phương áp dụng là di cư tìm việc làm, đặc biệt ở những hộ thiếu đất sản xuất. Tuy nhiên quá 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trình di cư chủ yếu mang tính tự phát, thông qua mạng lưới xã hội, quan hệ gia đình…Nghiên cứu cũng ghi nhận người dân đã và đang nhận được những sự hỗ trợ từ chính quyền trong việc giảm thiểu tác hại của thời tiết tiêu cực tuy nhiên những hỗ trợ này chỉ mang tính ngắn hạn và bị động.[16] Nghiên cứu của tác giả Phan Như Đại về “Biện pháp hỗ trợ cộng đồng thay đổi sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa” bên cạnh việc nghiên cứu về ảnh hưởng và các biện pháp sinh kế thích ứng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại xã ven biển Đa Lộc, Hậu Lộc, Thanh Hóa , tác giả đã đề xuất ra một mô hình chăn nuôi khép kín phân, trùn gà (PTG) nhằm giảm thiểu tối đa lượng chất thải thải ra môi trường.
Đây là mô hình vừa mang tính toàn diện, hiệu quả, và thiết thực giúp người dân địa phương thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.[17] Nghiên cứu “Nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu trong cộng đồng ngư dân nghèo ven biển tỉnh Ninh Bình” của tác giả Đỗ Xuân Đức và Vũ Thị Nữ đã đánh giá tác động của biến đổi khí hậu thông qua các hiện tượng như bão, nhiệt độ, xâm nhập mặn và nước biển dâng đến nuôi trồng và đánh bắt thủy sản, phân tích thực trạng thu nhập và sinh kế, từ đó chỉ ra các yếu tố làm giảm năng lực phát triển nghề thủy sản. Qua nghiên cứu, tác giả đã đưa ra các khuyến nghị giải pháp tích hợp đồng bộ thích ứng BĐKH trên các phương diện giáo dục, truyền thông; bảo tồn đa dạng sinh học biển; ứng phó với BĐKH trên phương diện tài chính; dịch vụ khuyến ngư; đào tạo nghề thủy sản; liên kết phòng ngừa rủi ro, hạn chế ảnh hưởng BĐKH đến cộng đồng ngư dân nghèo ven biển Ninh Bình.[18] Đề tài “Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng tại huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định” của Nguyễn Thu Hà đã đưa ra đánh giá về người dân địa phương tuy có vốn kinh nghiệm phong phú trong việc ứng phó với các loại hình thiên tai (bão, lũ.), tuy nhiên khái niệm BĐKH còn rất mới. Theo nghiên cứu, các mô hình thích ứng với BĐKH dựa vào cộng đồng hiện tại được triển khai tại huyện Giao Thủy gồm: 1- Mô hình phát triển thủy sản bền vững; 2- Mô hình tăng sinh kế cho người dân và 3- Trung tâm học tập cộng đồng về BĐKH. Các mô hình này có một điểm quan trọng là thiết kế những sinh kế phù hợp mới nhằm thích ứng với BĐKH đang xảy ra và hướng tới mục tiêu thích 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ứng lâu dài trong tương lai.
Bên cạnh đó với cách tiếp cận đặt người dân làm trung tâm của các hoạt động thích ứng, cộng đồng địa phương rất tích cực tham gia học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm cho những người khác để cùng nhau phát triển và mở rộng mô hình.