đặt vấn đề cho bài tiếp theo hoặc vấn đề tiếp theo. Dạy học giải quyết vấn đề - Khái niệm Vấn đề là những câu hỏi hay nhiệm vụ đặt ra mà việc giải quyết chúng chưa có quy luật sẵn cũng như những tri thức, kỹ năng sẵn có chưa đủ giải quyết mà còn khó khăn, cản trở cần vượt qua. Dạy học giải quyết vấn đề dựa trên cơ sở lý thuyết nhận thức. Theo quan điểm của tâm lý học nhận thức, giải quyết vấn đề có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển tư duy và nhận thức của con người.
Tư duy chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề “(Rubinstein)”. Vì vậy theo quan điểm dạy học giải quyết vấn đề, quá trình dạy học được tổ chức thông qua việc giải quyết các vấn đề. Dạy học giải quyết vấn đề là một phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề của học sinh. Học sinh được đặt trong một tình huống có vấn đề, thông qua việc giải quyết vấn đề đó giúp học sinh lĩnh hội tri thức, kỹ năng và phương pháp nhận thức.
- Quy trình thực hiện dạy học giải quyết vấn đề gồm 4 bước: Bước 1: Tạo tình huống có vấn đề (nhận biết vấn đề) Bước 2: Lập kế hoạch giải quyết (tìm phương án giải quyết) Bước 3: Thực hiện kế hoạch (giải quyết vấn đề) Bước 4: Vận dụng (vận dụng cách giải quyết vấn đề trong những tình huống khác nhau) c. Dạy học thực hành - Khái niệm Dạy học thực hành là cách thức dạy học mà học sinh làm việc độc lập hoặc làm việc theo nhóm trên đối tượng thực hành dưới sự hướng dẫn của giáo viên để tìm ra tri thức mới hoặc ôn tập, củng cố, qua đó hình thành, phát triển các năng lực. - Quy trình dạy học thực hành Bước 1: Giới thiệu thực hành Bước 2: Học sinh thực hành Bước 3: Báo cáo thực hành Bước 4: Nhận xét, đánh giá d. Dạy học theo dự án - Khái niệm Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra 7 skkn các sản phẩm có thể giới thiệu.
Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập. - Quy trình Bước 1: Xác định chủ đề và mục đích của dự án Bước 2: Xây dựng kế hoạch thực hiện Bước 3: Thực hiện dự án Bước 4: Trình bày sản phẩm dự án Bước 5: Đánh giá dự án e. Học tập qua trải nghiệm - Khái niệm: Học tập trải nghiệm là một quá trình phát triển kiến thức, kỹ năng và thái độ dựa trên suy nghĩ có ý thức về một trải nghiệm từng có. Do đó, người học cần có được trải nghiệm cá nhân cụ thể và chủ động lấy phản hồi từ những người xung quanh và tự phản tư để đánh giá kiến thức, kinh nghiệm mình có được.
- Quy trình gồm 4 bước: Bước 1: Trải nghiệm → Bước 2: Phân tích → Bước 3: Rút ra bài học → Bước 4: Áp dụng. Một số kỹ thuật dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực hợp tác và sáng tạo cho học sinh a. Kỹ thuật khăn trải bàn Kĩ thuật khăn phủ bàn là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác, kết hợp giữa hoạt động cá nhân và nhóm của học sinh thông qua sử dụng phiếu học tập được bố trí như khăn trải bàn. Minh họa kỹ thuật khăn trải bàn 8 skkn Kỹ thuật khăn phủ bàn thường vận dụng trước những câu hỏi (vấn đề) có tính mở, như tìm các giải pháp cho các kiến thức xây dựng theo con đường lý thuyết, các phương án thí nghiệm cho các kiến thức xây dựng theo con đường thực nghiệm, các ứng dụng của kiến thức trong thực tiễn (thể hiện sự tích hợp mức liên hệ).
Kỹ thuật mảnh ghép Là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập hợp tác kết hợp giữa cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm giải quyết một nhiệm vụ phức hợp. Kĩ thuật này được thực hiện qua 2 vòng gồm các nhóm chuyên gia (vòng 1) và nhóm hợp tác (vòng 2). Minh họa kỹ thuật Mảnh ghép c. Kỹ thuật KWL Kĩ thuật KWL là viết tắt của các từ sau: K: Known - Những điều đã biết; W: want to know - Những điều muốn biết; L: Learned - Những điều đã học được.
Loại bảng này dùng để khơi gợi lại những kiến thức đã học của học sinh bằng cách hỏi về những gì đã biết về bài học và giúp các em liên hệ với bản thân trước khi tìm hiểu sâu hơn về nội dung bằng việc đưa ra các ớ kiến trong cột “K”. Sau đó, các em độc lập hoặc hợp tác động não đưa ra các câu hỏi trong cột “W”. Cuối cùng, khi trả lời những câu hỏi này trong quá trình học, các em thu nhận thông tin và điền vào cột “L”. Bảng KWL(H) Tên bài học:……………….
Tên học sinh:. Kỹ thuật bản đồ tư duy Bản đồ tư duy (còn được gọi là lược đồ tư duy hay sơ đồ tư duy) là một cách trình bày rõ ràng những ý tưởng mang tính kế hoạch hay kết quả làm việc của cá nhân hay nhóm về một chủ đề bằng hình ảnh, màu sắc, các từ khóa và các đường dẫn. Lý thuyết về phương pháp dạy học thực hành 1. Lý thuyết về phương pháp dạy học thực hành * Khái niệm - Khái niệm Theo Từ điển Tiếng Việt, thuật ngữ “thực hành” có nghĩa là “làm để áp dụng lí thuyết vào thực tế hay là làm cho trở thành sự thật bằng những việc làm hoặc hành động cụ thể; làm theo trình tự, phép tắc nhất định”11.
Theo Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2001), thực hành là học sinh tiến hành quan sát, tiến hành các thí nghiệm, tập triển khai các quy trình kĩ thuật chăn nuôi, trồng trọt12. Dạy học thực hành là cách thức dạy học mà học sinh làm việc độc lập hoặc làm việc theo nhóm trên đối tượng thực hành dưới sự hướng dẫn của giáo viên để tìm ra tri thức mới hoặc ôn tập, củng cố, qua đó hình thành, phát triển các năng lực sinh học. - Đặc điểm Dạy học thực hành là phương pháp đặc trưng trong dạy học và nghiên cứu Sinh học. Dạy học thực hành đòi hỏi học sinh phải trực tiếp tác động đến đối tượng sống, để tìm hiểu hình thái, hoạt động, đặc điểm cấu tạo, chức năng sinh lí, các cơ chế, quy luật hoạt động của các cơ quan, bộ phận.
Do đó, mẫu vật, dụng cụ, máy móc, phòng thực hành với các thiết bị dạy học rất quan trọng. Công tác thực hành thường được tổ chức theo nhóm để tăng cường sự hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau, tiết kiệm thời gian, đồng thời giảm số lượng mẫu vật, dụng cụ, hoá chất. Tuy nhiên, để hoạt động thực hành hiệu quả, giáo viên cần quản lí nhóm tốt, phân công nhiệm vụ rõ ràng, cụ thể; học sinh phải tích cực hoàn thành công việc chung của nhóm. Dạy học thực hành có thể được tổ chức ngay trong lớp học hoặc ở phòng thực hành bộ môn hoặc ở sân trường, ngoài môi trường tự nhiên, ở nhà,.
* Cách tiến hành Tùy thuộc vào mỗi loại phương pháp thực hành mà cách tiến hành có những bước đặc thù riêng, tuy nhiên, có thể khái quát quy trình chung tổ chức hoạt động gồm các bước sau: 10 skkn Bước 1: Giới thiệu thực hành Bước 2: Học sinh thực hành Bước 3: Báo cáo, thảo luận Bước 4: nhận xét, đánh giá Cụ thể các bước được tiến hành như sau: Bảng 2. Quy trình tổ chức dạy học thực hành trong môn Sinh học Bước Cách thực hiện - Giáo viên lưu ý về những quy tắc an toàn trong thực hành. - Giới thiệu mục tiêu, mẫu vật, dụng cụ, cách tiến hành. Bước 1: Giới - Giáo viên nên tổ chức cho học sinh tự tìm hiểu, giới thiệu và đặt thiệu bài thực một số câu hỏi nhằm kiểm tra khả năng của học sinh hiểu về mục hành tiêu, mẫu vật, cách tiến hành… - Giáo viên có thể giao cho các nhóm tự chuẩn bị mẫu vật, dụng cụ phù hợp, tuy nhiên cần kiểm tra kĩ và có phương án dự phòng.
- Giáo viên chia nhóm, phát hoặc kiểm tra mẫu vật, cụng cụ, hoá chất cho từng nhóm. - Các nhóm phân công nhiệm vụ phù hợp cho từng thành viên. - Có thể thực hiện theo 3 cách: Giáo viên làm mẫu, học sinh bắt chước (đối với các nội dung thực hành khó, phức tạp, kĩ năng thực hành của học sinh chưa tốt); Giáo viên hướng dẫn, gợi ý học sinh làm thực hành; Học sinh tự lực thực hiện thực hành (đối với các thí Bước 2: Học nghiệm đơn giản, học sinh có thể chủ động hỏi, trao đổi với giáo sinh thực viên khi gặp khó khăn). hành - Học sinh làm thực hành theo trình tự các bước, theo dõi, ghi chép, vẽ, chụp hình lại kết quả thực hành.
Một số nội dung thực hành dài ngày, học sinh có thể làm trước một số bước ở nhà theo hướng dẫn của giáo viên. - Giáo viên cần theo dõi, quan sát, hướng dẫn các thao tác thực hành cho học sinh. - Học sinh làm báo cáo theo mẫu phiếu do giáo viên quy định. - Đối với phương pháp thực hành thí nghiệm, cần lưu ý: + Nếu buổi học có nhiều thí nghiệm, giáo viên nên tổ chức cho học sinh thực hiện xen kẽ các thí nghiệm để đảm bảo thời gian.
+ Trước lúc thực hiện thí nghiệm, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đặt giả thuyết, dự đoán kết quả, nhằm tăng tính kích thích, tò mò, hứng thú của người học. Bước 3: Báo - Học sinh báo cáo kết quả và giải thích kết quả thực hành. cáo, thảo - Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận mở rộng vấn đề hoặc luận vận dụng vào thực tiễn. 11 skkn - Học sinh sử dụng bảng tiêu chí để tự đánh giá, đánh giá chéo.
Bước 4: Giáo viên đánh giá chung. Nhận xét, - Giáo viên nhận xét về tinh thần, thái độ, khả năng hợp tác, kết quả đánh giá thực hành. - Giáo viên kết luận về kết quả rút ra từ bài thực hành và kinh nghiệm tổ chức. - Học sinh dọn dẹp, vệ sinh.
* Định hướng sử dụng Dạy học thực hành giúp học sinh hình thành, phát triển cả 3 thành phần của năng sinh học, đặc biệt là năng lực tìm hiểu thế giới sống. Đồng thời, dạy học thực hành góp phần phát triển phẩm chất và các năng lực chung đáp ứng yêu cầu của chương trình mới.