mở đầu cho giành ưu thế để giành chiến thắng trận đấu [28], [46]. Chuyền bóng nhanh biến: Chuyền bóng nhanh chỉ kỹ thuật chuyền bóng cao tay, kỹ thuật này ngày càng tăng tốc độ. Chuyền bóng là kỹ thuật lâu đời nhất từ lúc có bóng chuyền, đây là kỹ thuật cơ bản quan trọng nhất, là phương tiện tổ chức bắc cầu nối liền tấn công và phản công hạt nhân của tổ chức tấn công. Kỹ thuật chuyền bóng cao tay thể hiện năng lực linh hoạt biến hoá cao nhất của con người, điều khiển bóng theo góc độ, tầm, độ vòng, điểm rơi góc độ theo tính thời gian, tính không gian và tính không - thời gian.
Chỉ tính tiếp xúc bóng với các hình tay có bàn tay, ngón tay, nắm đấm, bàn tay mở, bàn tay chụm với 17 động tác như gõ, đẩy, chọc, vạt, quạt, úp, vẩy, mổ quay, đập, móc, củng, chém… [46], [54], [56]. Chiến thuật chuyền bóng là nhân tố quyết định thành bại tấn công trận đấu. Trong nhiều năm, mục đích chiến thuật bóng chuyền là phát huy sức mạnh tổng hợp các kỹ thuật, trong đó người nêu bóng luôn giữ vai trò người lãnh đạo phát động tổ chức chiến thuật, điều chỉnh nhịp độ trận đấu về tốc độ, diện, cánh, điểm tấn công. Tất cả các đội đều cần người nêu có kỹ thuật điêu luyện, động tác kín đáo, khống chế bóng tốt, phân bóng hợp lý, năng lực biến hoá linh hoạt ứng biến rất cao, tốc độ chuyền bóng ra tay khống chế tốt luôn nhanh biến.
Người nêu hiện đại không chỉ giỏi về đứng nêu, di động nêu, mà còn nhảy nêu 1 hay 2 tay hoãn xung bóng hợp lý tăng giảm thời gian chuyền bóng 0,1 - 0,2 giây (dùng tăng giảm độ nảy của ngón tay cổ tay), tăng hay hạ thấp điểm tiếp súc bóng, linh hoạt úp ngửa bàn tay, đứng ngang hay nghiêng hoặc úp mặt vào lưới… che động tác ra tay… người nêu chuyền vào lưới, xa lưới hay ra hàng sau, song song hay chéo lưới bóng nhanh với độ vòng tương đối thấp tăng tốc độ rút ngắn thời gian bóng trên không biến đổi nhịp độ tấn công. Theo thống kê, thời gian từ lúc bóng chạm tay đến khi bóng rời tay thường là 0,075s. Nếu dùng hình tay hai ngón cái ngang đối nhau thì thời gian bóng trong tay là 0,073s, còn dùng hình tay ngón chọc trước thì thời gian trên là 0,0775s. Thời gian từ lúc bóng rời tay đến khi đập chạm bóng cần 0,3s, với lao ngắn 0,35s, lao tên bắn biên 0,8s, nêu cho đập 1 chân lao bay sau cần 0,53s.
Cầu thủ Orbeira đội Braxin từ số 1 lướt ra sau tấn công mất thời gian từ nêu đến đập 0,8s; cầu thủ Phuore đội Pháp đập hàng sau lao dãn biên ở khu số 5 mất thời gian từ nêu đến đập 1s đến 1,1s; cầu thủ Buveir đập chồng sau ở khu số 6 mất 0,8s, nên xét tổng quát, chạy đập hàng sau mất thời gian cơ bản không khác hàng trước khi tấn công, tức là tấn công hàng trước hay hàng sau với bóng nêu của người chuyền hai tương đối thấp tốc độ nhanh để tăng tốc 18 tranh thủ thời gian đột phá hàng chắn bóng đối phương hiệu quả hơn [28], [44]. Đặc điểm chuyên môn hoá vị trí trong huấn luyện và thi đấu. Căn cứ vào đặc điểm, nhiệm vụ và luật thi đấu, các chuyên gia bóng chuyền chia chức năng của các cầu thủ thi đấu trên sân thành: VĐV tấn công (nhịp thứ nhất và nhịp thứ hai), VĐV chuyền hai và VĐV phòng thủ tự do (Libero) Iu. VĐV tấn công “nhịp thứ nhất”: Chính là các VĐV tấn công bảo đảm, ổn định và hiệu quả.
Thường thường các VĐV này đập bóng với đường chuyền hai thấp. VĐV tấn công “nhịp thứ nhất” thường thực hiện chức năng chắn bóng chính. Khi chắn bóng đơn, VĐV này hoạt động như các VĐV khác, thực hiện theo nhiệm vụ đã phân công, bám chắn các VĐV cụ thể của đối phương. Chức năng của VĐV “nhịp thứ nhất” được mở rộng trước hết nhờ vào sự đa dạng của đập bóng từ các đường chuyền hai khác nhau ở các vị trí, cũng như việc nâng cao đáng kể trình độ tập luyện của VĐV.
VĐV tấn công “nhịp thứ hai”: Phải đạt trình độ huấn luyện tổng hợp và có thể lực toàn diện, linh hoạt, khả năng định hướng nhanh, tư duy chiến thuật sắc bén. VĐV này phải nắm vững các phương pháp tấn công ở tất cả các vị trí trong những tình huống phối hợp chiến thuật phức tạp. Trong khi chắn bóng, VĐV “nhịp thứ hai” đảm nhiệm chắn bóng phụ “biên” hoặc chắn bóng ở giữa “chính”. Chức năng của VĐV “nhịp thứ hai” được mở rộng cùng với sự hoàn thiện các hành động tấn công và phòng thủ của toàn đội.
VĐV chuyền hai (người nêu chính): Là người tổ chức phối hợp chiến thuật toàn đội, nhất là trong tấn công, là người có trình độ kỹ thuật toàn diện, đặc biệt là có khả năng chuyền hai chính xác biến hóa trong mọi tình huống. 19 Các khả năng chuyên biệt của VĐV chuyền hai bao gồm: Khả năng phán đoán, quan sát( đối phương và đồng đội), bình tĩnh, khả năng định hướng nhanh tình huống trong thi đấu, khả năng của thị giác ngoại biên rộng. VĐV chuyền hai giỏi được gọi là người tổ chức đấu pháp của trận đấu. Những nhiệm vụ của người chuyền hai trong tấn công là: Phải chuyền chuẩn để đập được vào vị trí phối hợp chiến thuật tấn công đơn giản hoặc phức tạp, trên cơ sở tính toán đến các đặc điểm của từng VĐV đập bóng và sự bố trí các cầu thủ chắn bóng của đối phương, biết di chuyển hợp lý từ hàng sau lên (từ mọi vị trí) để tổ chức tấn công không chỉ sau khi đỡ phát bóng mà còn cả trong diễn biến trận đấu, biết chủ động sáng tạo tổ chức phản công.
Trong hoạt động phòng thủ VĐV chuyền hai phải thực hiện các nhiệm vụ sau: Phải thông thạo chắn bóng đơn và chắn bóng tập thể, linh hoạt nhanh nhẹn thực hiện yểm hộ và đỡ đập bóng của cầu thủ đối phương, khi ở hàng sau cần phải chọn cho mình một khu vực hoạt động rộng, phòng thủ chuẩn xác, giữ vững tinh thần thi đấu của đội. VĐV phòng thủ tự do (Libero): Do sự phát triển của bóng chuyền, với thay đổi của luật một đột bóng có thể sử dụng 2 vận động viên Libero với chức năng là vận động viên phòng thủ tự do ở hàng sau, không được tham gia các hoạt động đập bóng cao hơn mép trên của lưới, phát bóng và chuyền hai cho đồng đội đánh bóng tấn công ở khu vực phía trước. Trong hoạt động thi đấu vận động viên Libero phải thực hiện các nhiệm vụ: Đỡ chuyền một, Phòng thủ đỡ đập bóng của cầu thủ đối phương và yểm hộ. Để thực hiện tốt các nhiệm vụ của mình đòi hỏi vận động viên Libero phải có khả năng di chuyển nhanh nhẹn, khả năng phán đoán chính xác, phản xạ tốt và trình độ về kỹ thuật phòng thủ điêu luyện.
Khái quát về kỹ thuật nhảy phát bóng và nhảy chuyền bóng. Khái quát về kỹ thuật nhảy phát bóng. 20 Nhảy phát bóng là một kỹ thuật cơ bản của bóng chuyền, là khâu đầu tiên của việc thực hiện hệ thống chiến thuật tấn công, đóng vai trò quyết định giành thắng lợi trong thi đấu, là kỹ thuật sau khi thực hiện hướng bóng đi, điểm rơi gần trùng với hướng vào đà và chiều gập cơ thể của người phát bóng, với động tác thân người, mặt VĐV hướng vào lưới, để quan sát đối phương đảm bảo tính chuẩn xác. Đập bóng trước mặt theo phương lấy đà là cơ sở phát triển các kỹ thuật đập bóng biến hoá khác.
Nhảy phát bóng theo phương lấy đà có những giai đoạn sau: [22], [30], [78], [79], [83], [84] Giai đoạn tư thế chuẩn bị: Người nhảy phát bóng đứng cách vạch cuối sân khoảng 3m, ở tư thế cao, chân trước, chân sau, hai chân ở trạng thái tĩnh tại chỗ, sẵn sàng xuất phát và điều chỉnh bước đà, mắt quan sát bóng để xác định vị trí và chọn thời điểm vào đà, dậm nhảy thích hợp, thân trên hơi gập, tay thuận cầm bóng, tay không thuận co tự nhiên. Giai đoạn vào đà: Khi tung bóng xong, phán đoán đúng, xác định thời gian và điểm rơi của bóng thì lập tức vào đà. Cần căn cứ vào tốc độ, độ cao và cự ly đường bóng tung để xác định thời điểm vào đà thích hợp. Góc độ vào đà tốt nhất là 90.
Góc độ vào đà là góc tạo bởi đường chạy đà với đường giữa sân, số bước vào đà có thể là một, hai, ba bước hoặc nhiều hơn tuỳ theo tình huống, chủ yếu là cự ly giữa người và điểm rơi của bóng. Khi vào đà người nhảy phát bóng chạy tự nhiên thoải mái, mắt quan sát bóng, tốc độ vào đà nhanh dần, hạ thấp trọng tâm thân người, bước cuối cùng nhanh và dài nhất, trọng tâm hạ thấp so với hai bước đầu. Khi chân dậm nhảy chuẩn bị đặt vào vị trí dậm nhảy thì hai tay phối hợp nhịp nhàng vung chéo sang ngang ra sau, cùng lúc hai chân dậm nhảy đặt tới vị trí dậm nhảy, đầu gối khuỵu, hạ thấp trọng tâm, làm tăng sức khống chế để bật nhảy thuận lợi. Giai đoạn bật nhảy: Từ tư thế kết thúc ở bước cuối cùng vào đà, hai tay chuyển động xuống dưới ra trước, chân sau co về vị trí dậm nhảy, lúc này thân 21 hơi gập về phía trước, trọng tâm hạ thấp nhất ở mức cần thiết cho bật nhảy.
Chân đạp đất nhanh mạnh theo phương thẳng đứng duỗi khớp gối, khớp hông, đồng thời hai tay chuyển động từ dưới lên trên để nâng trọng tâm cơ thể lên theo. Khi bật nhảy hai tay đánh lăng mạnh nhanh, lên cao co tự nhiên ở khớp khuỷu. Kỹ thuật nhảy phát bóng. Giai đoạn đánh bóng trên không: Khi hai chân rời đất, người ở độ cao nhất định thì thực hiện động tác co vươn tay đánh bóng: Tay đánh bóng vung từ trước ra sau, khuỷu tay cao ngang hoặc hơn vai, lòng bàn tay hướng về phía trước.
Tay không thuận duỗi tự nhiên, lúc này hai chân co ở khớp gối, ngực hơi ưỡn, toàn thân cong hình cánh cung. Khi đánh bóng, tay đánh bóng vung từ sau ra trước lên cao nhanh thành chuyển động liên hoàn theo thứ tự nhất định. Đầu tiên vai thuận (tay đánh bóng) chuyển động về phía trước sau đó kéo theo cánh tay, khuỷu tay, cẳng tay, cuối cùng là bàn tay. Tay vươn dài tới độ với cao nhất, bàn tay đánh bóng, cổ tay gập theo để cắm xuống.