Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục ý thức chính trị cho thế hệ trẻ là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu trong công tác tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam. Tại Trường Đại học Quy Nhơn – cơ sở đào tạo trọng điểm khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên với quy mô xấp xỉ 15.000 sinh viên chính quy thuộc 46 ngành đào tạo cùng hơn 1.000 học viên sau đại học, việc bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho sinh viên giữ vai trò quyết định đến chất lượng nguồn nhân lực tương lai.

Đề án thạc sĩ chuyên ngành Chính trị học (mã số: 8310201) của tác giả Phạm Văn Khương, dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Tuấn Anh, tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để nâng cao hiệu quả giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên trong bối cảnh tác động phức tạp của kinh tế thị trường và không gian mạng. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng giai đoạn 2018 - 2023, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm củng cố bản lĩnh, lập trường chính trị vững vàng cho người học.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp đánh giá 4 chỉ số cấu thành ý thức chính trị: nhận thức chính trị, niềm tin chính trị, ý chí quyết tâm và hành vi thực tiễn. Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để kéo giảm tỷ lệ sinh viên thờ ơ trước các vấn đề xã hội (chiếm khoảng 22,6%), đồng thời hạn chế tình trạng gần 500 sinh viên bị xử lý học vụ mỗi năm do thiếu ý thức rèn luyện kỷ luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về con người và công tác tư tưởng. Khung phân tích làm rõ 4 khái niệm trọng tâm: giáo dục, ý thức chính trị, giáo dục ý thức chính trị và giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên. Ý thức chính trị được xác định là hình thái ý thức xã hội phản ánh các quan hệ kinh tế, chính trị, giai cấp, bao gồm sự thống nhất giữa tri thức chính trị, tình cảm, niềm tin, ý chí và hành vi thực tiễn.

Quá trình giáo dục được cấu trúc hóa thông qua sự tương tác giữa 3 nhóm chủ thể: nhóm lãnh đạo quản lý (Đảng ủy, Ban Giám hiệu), nhóm giảng viên trực tiếp giảng dạy các môn Lý luận chính trị và Giáo dục Quốc phòng - An ninh, cùng nhóm hỗ trợ (Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên). Căn cứ pháp lý then chốt được áp dụng gồm Điều 2 Luật Giáo dục 2019, Chỉ thị số 42-CT/TW của Ban Bí thư về giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức lối sống cho thế hệ trẻ giai đoạn 2015 - 2030, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII và Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh năm 2013.

Phương pháp nghiên cứu

Đề án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp nghiên cứu liên ngành chuyên sâu. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra bằng bảng hỏi đối với sinh viên hệ chính quy từ năm thứ nhất đến năm thứ tư thuộc 13 khoa, bộ môn, cùng phương pháp phỏng vấn sâu đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo công tác chính trị sinh viên giai đoạn 2018 - 2023, số liệu nhân sự từ 34 giảng viên và chuyên viên thuộc Khoa Lý luận Chính trị - Luật và Quản lý Nhà nước.

Việc chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo khóa học và ngành đào tạo giúp phản ánh chân thực đặc thù đa dạng vùng miền và dân tộc thiểu số (Bana, Chăm, Hre, Êđê). Phương pháp thống kê toán học, lượng hóa thang điểm quy đổi và so sánh đối chiếu được sử dụng nhằm đánh giá khách quan sự biến chuyển ý thức chính trị của sinh viên qua từng năm đào tạo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra những chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động của phần lớn sinh viên Trường Đại học Quy Nhơn:

  • Ý chí và nguyện vọng cống hiến ở mức rất cao: Có 87,9% sinh viên được khảo sát thể hiện quyết tâm cống hiến xây dựng quê hương, đất nước (trong đó 55,4% Quyết tâm và 32,5% Rất quyết tâm). Bên cạnh đó, 85,6% sinh viên mong muốn tích cực tham gia các phong trào chính trị - xã hội do Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên phát động.
  • Hành vi chính trị thực tiễn phát triển lũy tiến theo năm học: Thang điểm quy đổi hành vi chính trị tăng trưởng rõ rệt từ sinh viên năm thứ nhất (đạt 30,55 điểm) lên sinh viên năm thứ hai (32,37 điểm), đạt đỉnh ở năm thứ ba (32,72 điểm) và duy trì vững chắc ở năm thứ tư (32,38 điểm). Tỷ lệ sinh viên tích cực học tập các môn lý luận chính trị đạt 77,2%, và 77,9% tích cực tham gia hoạt động tình nguyện, hiến máu nhân đạo.
  • Sự phân hóa trong nhận thức và chấp hành: Có 83,3% sinh viên chấp hành nghiêm túc đường lối, chính sách và quy chế nhà trường (28,9% Rất tích cực, 54,4% Tích cực). Tuy nhiên, vẫn còn 22,6% sinh viên biểu hiện thờ ơ, ít quan tâm đến tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, và 2,1% sinh viên chưa tích cực vận động mọi người xung quanh tuân thủ pháp luật.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu từ các bảng khảo sát và biểu đồ cho thấy sự tác động đa chiều từ môi trường kinh tế - xã hội đến ý thức chính trị của người học. Đa số giảng viên (92,4%) và sinh viên (77,0%) khẳng định biến động kinh tế - xã hội ảnh hưởng sâu sắc đến thái độ chính trị. Đồng thời, 91,7% giảng viên và 75,7% sinh viên ghi nhận môi trường giáo dục của nhà trường đóng vai trò then chốt trong việc định hình nhân cách chính trị.

Sự suy giảm nhẹ về điểm số ý chí ở sinh viên năm thứ ba (24,89 điểm so với 25,42 điểm ở năm thứ hai) phản ánh giai đoạn sinh viên chịu áp lực lớn về định hướng nghề nghiệp và việc làm thêm, dễ dẫn đến tâm lý thực dụng nếu thiếu sự định hướng kịp thời. Hạn chế lớn nhất được phát hiện là nội dung giáo dục lý luận đôi khi còn nặng tính thuyết giảng, chưa theo kịp tâm lý giới trẻ, dẫn đến tình trạng hàng năm vẫn có gần 500 sinh viên vi phạm quy chế hoặc bị buộc thôi học do sa sút học tập và rèn luyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng công tác giáo dục chính trị, đề án đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Đổi mới phương pháp và chương trình giảng dạy lý luận chính trị: Chuyển đổi từ phương pháp truyền thụ một chiều sang tương tác đa chiều, gắn lý luận với các tình huống thực tiễn kinh tế - xã hội. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ sinh viên đạt kết quả học tập lý luận chính trị loại khá, giỏi lên trên 85% trong giai đoạn 2024 - 2026. Chủ thể thực hiện: Khoa Lý luận Chính trị - Luật và Quản lý Nhà nước phối hợp Phòng Đào tạo.
  2. Phát huy vai trò xung kích của Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên: Đẩy mạnh các chiến dịch tình nguyện như "Xuân tình nguyện", "Ngày Chủ nhật xanh", câu lạc bộ "Ngân hàng máu sống QNU". Đặt chỉ tiêu thu hút trên 90% đoàn viên tham gia sinh hoạt định kỳ, tổ chức ít nhất 15 đợt hiến máu và hoạt động xã hội mỗi năm học nhằm biến nhận thức thành hành vi thực tế.
  3. Chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, giảng viên: Xây dựng kế hoạch đào tạo nâng cao trình độ cho 34 giảng viên và chuyên viên của khoa, khuyến khích 7 nghiên cứu sinh hoàn thành luận án tiến sĩ đúng hạn, tăng tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ lên trên 45% vào năm 2025. Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu và Phòng Tổ chức - Nhân sự.
  4. Tăng cường quản lý không gian mạng và môi trường chính trị học đường: Chủ động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên nền tảng số; nâng cấp cơ sở vật chất thư viện số với hơn 1.000 đầu sách chuyên khảo về chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Thời gian thực hiện: Triển khai liên tục từ năm học 2024 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Ban Giám hiệu và các nhà quản lý giáo dục đại học: Sử dụng khung đánh giá 4 thành tố ý thức chính trị để hoạch định chiến lược quản trị sinh viên, nâng cao chất lượng đào tạo toàn diện trong môi trường tự chủ đại học.
  • Giảng viên giảng dạy Lý luận chính trị và Giáo dục Quốc phòng - An ninh: Tham khảo nguồn tư liệu thực chứng và các phương pháp giảng dạy tích hợp để đổi mới bài giảng, gia tăng mức độ hấp dẫn đối với sinh viên đa ngành.
  • Cán bộ Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên: Vận dụng các mô hình phong trào thực tế (chiến dịch tình nguyện vùng sâu vùng xa, hiến máu nhân đạo) làm cẩm nang thiết kế hoạt động ngoại khóa thu hút sinh viên.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Chính trị học và Triết học: Sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát giai đoạn 2018 - 2023 làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu về ý thức xã hội và công tác tư tưởng.

Câu hỏi thường gặp

Giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên bao gồm những nội dung cốt lõi nào? Nội dung cốt lõi gồm giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; bồi dưỡng truyền thống yêu nước, tự cường dân tộc; và rèn luyện đạo đức cách mạng, lối sống văn minh theo Điều 2 Luật Giáo dục 2019.

Thực trạng ý thức chính trị của sinh viên Trường Đại học Quy Nhơn có điểm gì nổi bật? Khảo sát cho thấy 87,9% sinh viên có ý chí cống hiến cho Tổ quốc và 83,3% chấp hành tốt pháp luật. Điểm hành vi chính trị tăng đều từ năm nhất (30,55 điểm) lên năm ba (32,72 điểm), chứng minh hiệu quả giáo dục tích lũy qua quá trình đào tạo.

Đâu là thách thức lớn nhất trong công tác giáo dục chính trị tại trường hiện nay? Thách thức lớn nhất là sự tác động từ mặt trái kinh tế thị trường và mạng xã hội khiến 22,6% sinh viên còn thờ ơ với thời cuộc. Ngoài ra, việc xử lý học vụ gần 500 sinh viên mỗi năm đặt ra yêu cầu phải quản lý chặt chẽ hơn kỷ luật rèn luyện.

Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên đóng vai trò gì trong việc chuyển hóa ý thức chính trị? Đoàn - Hội là môi trường thực tiễn giúp biến tri thức thành hành vi thông qua 10 đợt ra quân "Ngày thứ Bảy tình nguyện", "Ngày Chủ nhật xanh" thu hút gần 5.000 đoàn viên, cùng các chiến dịch hiến máu đột xuất của CLB Ngân hàng máu sống QNU.

Nghiên cứu đề xuất giải pháp đột phá nào cho đội ngũ giảng viên lý luận chính trị? Đề án đề xuất chuẩn hóa năng lực cho 34 giảng viên và chuyên viên khoa Lý luận chính trị, tạo điều kiện cho 7 nghiên cứu sinh hoàn thành tiến sĩ, đồng thời đổi mới triệt để phương pháp giảng dạy gắn liền giải quyết các vấn đề xã hội đương đại.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
  • Đánh giá thực chứng chính xác thực trạng ý thức chính trị của sinh viên Trường Đại học Quy Nhơn giai đoạn 2018 - 2023 thông qua các dữ liệu định lượng cụ thể.
  • Khẳng định vai trò quyết định của sự phối hợp chặt chẽ giữa Ban Giám hiệu, 34 giảng viên chuyên trách và các tổ chức Đoàn - Hội trong nhà trường.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ, có tính khả thi cao, gắn liền mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
  • Lộ trình triển khai giải pháp xác định trọng tâm từ năm 2024 đến năm 2026, kêu gọi sự chủ động tự rèn luyện của sinh viên để trở thành lực lượng trí thức "vừa hồng, vừa chuyên".