Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO SINH VIÊN 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm giáo dục Dưới góc độ triết học, giáo dục được xem là một quá trình hai mặt, một mặt là sự tác động từ bên ngoài vào đối tượng giáo dục, mặt khác là thông qua sự tác động này làm cho đối tượng tự biến đổi bản thân mình, tự hoàn thiện, tự nâng mình lên qua quá trình giáo dục. Theo Từ điển Tiếng Việt, nhà xuất bản Đà Nẵng, xuất bản năm 2011 cho rằng: “Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [37, tr.
Tóm lại, giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt chỉ có trong xã hội loài người, giáo dục nảy sinh, biến đổi và phát triển cùng với sự nảy sinh, biến đổi và phát triển của xã hội loài người. Bản chất của hiện tượng giáo dục là sự truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử – xã hội của các thế hệ loài người, chức năng trọng yếu của giáo dục đối với xã hội là hình thành và phát triển nhân cách con người. Với ý nghĩa đó giáo dục là nhu cầu không thể thiếu được cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Khái niệm ý thức chính trị Theo tác giả, Phạm Đình Khuê cho rằng: “Ý thức chính trị - một bộ phận của hình thái ý thức xã hội trong xã hội có giai cấp và nhà nước, là hệ thống quan điểm, lý luận phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia, cũng như thái độ của một giai cấp, tầng lớp về địa vị lịch sử, nhiệm vụ chính trị, chiến lược, sách lược của giai cấp đó trong tiến trình phát triển của lịch sử nói chung, trong phát triển của quốc gia của dân tộc mình nói riêng cũng như thái độ với quyền lực nhà nước” [24, tr.
Theo tác giả, Trần Toàn Trung: “Ý thức chính trị là sự hiểu biết, quan tâm đến những vấn đề liên quan tới chính trị, nhà nước. Cụ thể hơn, ý thức chính trị là thái độ đối với các thể chế chính trị (nhà nước, đảng phái); là nhận thức về những 7 nội dung chính trị quan trọng (chế độ chính trị, đường lối chính trị, quyết sách chính trị…); là sự hiểu biết của cá nhân với tính cách là một giai cấp trong mối quan hệ với các giai cấp - tầng lớp cơ bản (kẻ thù, bạn đồng minh), dân tộc… nảy sinh từ quá trình xây dựng chế độ chính trị của một quốc gia” [38, tr. Tóm lại, ý thức chính trị là hình thái ý thức chỉ xuất hiện và tồn tại trong các xã hội có giai cấp và nhà nước, ý thức chính trị bao gồm nhân tố tri thức và các nhân tố tình cảm, ý chí, niềm tin cùng với sự chuyển hóa, sự thống nhất giữa chúng thì các quan điểm chính trị mới mang tính ổn định, vững chắc, mới trở thành thuộc tính bên trong, trở thành biểu tượng tập trung nhất của xu hướng phát triển nhân cách ngay cả tình huống chính trị có những vấn đề gay cấn phức tạp, và mới mang lại hiệu quả thực sự trong công tác giáo dục chính trị. Khái niệm giáo dục ý thức chính trị Giáo dục ý thức chính trị là một nội dung của công tác tư tưởng của Đảng nói chung và công tác giáo dục ở các trường đại học nói riêng.
Trong giáo dục chính trị tư tưởng cho học sinh, sinh viên Lênin nhấn mạnh: “Về mặt phương châm của toàn bộ công tác giáo dục của chúng ta, chúng ta không thể cố giữ quan điểm cũ rích cho là giáo dục không cần chính trị, chúng ta không thể tổ chức công tác giáo dục tách rời chính trị được, lối nói giáo dục “tách rời chính trị” hoặc “không cần đến chính trị” đó là lối nói giả dối của giai cấp tư sản…Trong tất cả các nước tư sản, mối quan hệ giữa bộ máy chính trị với giáo dục đều hết sức vững chắc, tuy xã hội tư sản không thể công khai thừa nhận điểm đó” [39, tr. Như vậy, giáo dục là một hiện tượng xã hội, là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch, ảnh hưởng tự giác, chủ động đến con người đưa đến sự hình thành và phát triển tâm lý, ý thức, nhân cách. Các phương tiện hợp thành của nó là: giáo dục chính trị, tư tưởng; giáo dục đạo đức, giáo dục pháp luật, giáo dục thẩm mỹ… Giáo dục ý thức chính trị là một bộ phận trong công tác tư tưởng của Đảng. Thế hệ thanh niên là thế hệ kế tục sự nghiệp cách mạng, là lực lượng chủ yếu xây dựng xã hội chủ nghĩa.
Việc giáo dục, bồi dưỡng và rèn luyện chính trị cho họ có liên quan đến vấn đề sống còn của dân tộc, đến sự thành bại của cách mạng, đến sự giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa. Sinh viên lại là một bộ phận thanh niên có học vấn cao, sẽ là lực lượng lao động trí tuệ của đất nước, là những trí thức tương lai, việc giáo dục ý thức chính trị cho họ lại càng cấp thiết để mỗi hoạt động của họ hiện nay và sau này đều hướng tới sự thống nhất giữa lợi ích cá nhân và lợi 8 ích dân tộc, lợi ích giai cấp. Tóm lại, giáo dục ý thức chính trị ở nước ta hiện nay là một trong những nhiệm vụ quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân nhằm hướng đến mục tiêu phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Khái niệm giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên Giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên là hoạt động của các chủ thể có liên quan nhằm tác động một các có hệ thống đến sự hình thành, phát triển ý thức chính trị cho sinh viên theo mục tiêu đã được xác định.
Hoạt động này được tiến hành bởi nhiều chủ thể khác nhau, bao gồm: nhóm chủ thể lãnh đạo, quản lý; nhóm chủ thể giảng dạy các môn lý luận chính trị, quốc phòng an ninh; nhóm chủ thể hỗ trợ (Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên,…). Giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên trong nhà trường được tiến hành bằng nhiều phương thức khác nhau: thông qua giảng dạy, học tập các môn lý luận chính trị và quốc phòng an ninh; thông qua hoạt động ngoại khóa, thực tập; thông qua hoạt động của các đoàn thể trong nhà trường; thông qua hoạt động tự ý thức, tự giáo dục của sinh viên. Nội dung giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên cũng đa dạng, bao gồm: giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; giáo dục đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước; giáo dục truyền thống dân tộc; giáo dục đạo đức cách mạng, lối sống, thẩm mỹ. Mục tiêu của giáo dục chính trị cho sinh viên là nhằm phát triển toàn diện người học, góp phần hình thành và hoàn thiện nhân cách sinh viên.
Chủ thể, đối tượng, nội dung và phương thức giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên 1. Chủ thể giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên Thứ nhất, nhóm chủ thể lãnh đạo, quản lý Nhóm chủ thể lãnh đạo, quản lý ở các trường đại học, cao đẳng hiên nay bao gồm Đảng ủy, Hội đồng trường, Ban Giám hiệu nhà trường. Vai trò của nhóm chủ thể này trong công tác giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên được thể hiện: đề ra các chủ trương và chỉ đạo toà bộ quá trình dạy và học, cũng như toàn bộ hoạt động giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên, đề ra biện pháp lãnh đạo nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục ý thức chính trị cho sinh 9 viên; thường xuyên kiểm tra việc tổ chức thực hiện của các cấp dưới thuộc quyền theo dõi, đồng thời nắm bắt những vấn đề mới nảy sinh trong quá trình thực hiện các hoạt động giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên, định hướng trong việc tiến hành linh hoạt những nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục ý thức chính trị phù hợp với sinh viên; giữ vai trò quyết định trong việc đầu tư xây dựng và tăng cường cơ sở vật chất - kỹ thuật cho công tác giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên đạt hiệu quả cao. Thứ hai, nhóm chủ thể truyền đạt kiến thức các môn lý luận chính trị, giáo dục quốc phòng và an ninh Các môn học trong nhà trường đều có vai trò quan trọng đối với giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên, đặc biệt là các môn môn lý luận chính trị, giáo dục quốc phòng và an ninh.
Các môn học này trực tiếp trang bị, bồi dưỡng thế giới quan, phương pháp khoa học và nhân sinh quan cách mạng cho sinh viên. Cần kết hợp truyền thụ những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh với giáo dục, nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên. Thông qua giảng dạy các môn lý luận chính trị, giáo dục quốc phòng và an ninh cần giúp sinh viên nhận thức sâu sắc quá trình Đảng ta đã vận dụng sảng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh để xây dựng, hoàn thiện đường lối cách mạng Việt Nam, giúp người học nắm vững tri thức, góp phần xây dựng thế giới quan, nhân sinh quan tích cực, phương pháp luận khoa học, hình thành niềm tin, bản lĩnh chính trị và đạo đức cách mạng cho sinh viên, hướng họ tới những giá trị chân - thiện - mỹ; giúp sinh biết biết nhìn nhận và đánh giá tích cực các hiện tượng trong đời sống chính trị - xã hội, phát huy tính tích cực chính trị - xã hội của bản thân trong hoạt động thực tiễn, có thái độ tích cực trong việc bảo vệ bản chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin, tưởng Hồ Chí Minh cũng như chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.