Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lực lượng Dân quân tự vệ (DQTV) là thành phần vũ trang quần chúng không thoát ly sản xuất, được xây dựng tại các xã, phường, thị trấn nhằm làm nòng cốt cho toàn dân đánh giặc, bảo vệ Đảng, chính quyền, tính mạng và tài sản của Nhà nước cũng như nhân dân tại địa phương. Chất lượng và hiệu quả huấn luyện của lực lượng này giữ vai trò quyết định đối với khả năng sẵn sàng chiến đấu trong khu vực phòng thủ. Trong quá trình đó, công tác giáo dục chính trị (GDCT) được xác định là nguyên tắc nền tảng, tạo động cơ, ý chí quyết tâm và bản lĩnh chính trị cho cán bộ, chiến sĩ.

Tại địa bàn xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, cấp ủy và chính quyền cơ sở đã triển khai nhiều giải pháp nhằm duy trì công tác huấn luyện dân quân. Tuy nhiên, hoạt động GDCT tại đây còn bộc lộ một số tồn tại: công tác lãnh đạo, chỉ đạo của một số cấp ủy chưa toàn diện, thiếu trọng tâm; nội dung, hình thức và biện pháp tiến hành chưa thực sự phong phú, chưa sát với tình hình thực tế; ý thức trách nhiệm và kết quả huấn luyện của một bộ phận chiến sĩ dân quân chưa cao. Cùng với đó, các tác động từ mặt trái kinh tế thị trường, các nguy cơ an ninh phi truyền thống, sự chống phá của các thế lực thù địch thông qua chiến lược "diễn biến hòa bình", cùng yêu cầu điều chỉnh tổ chức quân đội "tinh, gọn, mạnh" theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng GDCT trong huấn luyện dân quân ở cấp cơ sở.

Khóa luận xác định rõ mục đích và các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  • Mục đích nghiên cứu: Làm rõ những vấn đề cơ bản về lý luận và thực tiễn chất lượng giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân ở cấp xã, thị trấn; từ đó xác định phương hướng và đề xuất hệ thống giải pháp nhằm nâng cao chất lượng công tác này tại xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang trong giai đoạn hiện nay.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Luận giải làm rõ những vấn đề lý luận về chất lượng giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân ở xã, thị trấn nói chung và áp dụng vào địa bàn xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang.
    2. Đánh giá thực trạng, phân tích ưu điểm, hạn chế và chỉ rõ nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân tại xã Tứ Quận.
    3. Xác định phương hướng và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang thời gian tới.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Chất lượng công tác giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân tự vệ ở xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang.
  • Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn về không gian tại địa bàn xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn; phạm vi thời gian thu thập tài liệu, số liệu phân tích tập trung chủ yếu từ năm 2018 đến thời điểm nghiên cứu (năm 2023).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng hệ thống các văn kiện, chỉ thị, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam và Quân ủy Trung ương về quân sự, quốc phòng địa phương. Các văn bản quy phạm pháp luật và nghị quyết chuyên đề được tác giả trực tiếp khai thác gồm:

  • Luật Dân quân tự vệ năm 2019: Trọng tâm tại Điều 3 (chức năng, nhiệm vụ của DQTV), Điều 15 (tổ chức, biên chế DQTV ở cấp xã) và Khoản 2 Điều 34 (thời gian huấn luyện cho từng đối tượng DQTV).
  • Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng về quốc phòng, an ninh và xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân.
  • Nghị quyết Trung ương 8 (Khóa XI) về "Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới".
  • Nghị quyết số 765-NQ/QUTW ngày 20/12/2012 của Quân ủy Trung ương; Nghị quyết số 280-NQ/ĐU ngày 10/4/2013 của Đảng ủy Quân khu; Nghị quyết số 889-NQ/ĐU ngày 21/6/2013 của Đảng ủy Quân sự tỉnh Tuyên Quang về "Nâng cao chất lượng huấn luyện giai đoạn 2013-2020 và những năm tiếp theo".

Khóa luận định hình khung khái niệm về chất lượng GDCT trong huấn luyện dân quân cấp xã là tổng hợp giá trị các chủ trương, nội dung, hình thức, biện pháp công tác tư tưởng, công tác tổ chức và công tác chính sách được các chủ thể tiến hành trong huấn luyện nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của lực lượng. Cấu trúc chất lượng GDCT gồm 4 yếu tố cấu thành:

  1. Chất lượng lãnh đạo của cấp ủy, tổ chức đảng ở cấp xã.
  2. Chất lượng thực hiện các nội dung, hình thức, biện pháp công tác tư tưởng, tổ chức và chính sách.
  3. Chất lượng xây dựng cơ sở chính trị địa phương và sự đồng thuận của nhân dân.
  4. Phẩm chất, năng lực của chính trị viên, chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã và cán bộ trực tiếp huấn luyện.

Để lượng hóa chất lượng, tác giả đưa ra bộ tiêu chí đánh giá gồm 3 nhóm: (1) Nhận thức, trách nhiệm, năng lực của chủ thể tiến hành; (2) Mức độ toàn diện, phù hợp, tính hiệu quả của nội dung, hình thức, biện pháp GDCT; (3) Mức độ chuyển biến về nhận thức, trách nhiệm và kết quả huấn luyện thực tế của cán bộ, chiến sĩ DQTV.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai liên ngành trên cơ sở phương pháp luận mác-xít, kết hợp giữa phương pháp lôgic - lịch sử, phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, tổng kết thực tiễn, điều tra xã hội học và phương pháp chuyên gia. Nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo tổng kết công tác quân sự, quốc phòng địa phương, báo cáo GDCT của Đảng ủy, UBND, Ban CHQS xã Tứ Quận và các cơ quan quân sự cấp trên. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra xã hội học khảo sát cán bộ, chiến sĩ dân quân và cán bộ chính quyền cơ sở tại địa phương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về chất lượng công tác giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân tự vệ

Chương này thiết lập nền tảng khái niệm, cấu trúc tổ chức và các quy định pháp lý điều chỉnh hoạt động huấn luyện DQTV cơ sở. Tác giả trích dẫn Luật Dân quân tự vệ năm 2019 để phân định biên chế: cấp thôn tổ chức tổ, tiểu đội hoặc trung đội tại chỗ; cấp xã tổ chức trung đội cơ động, các phân đội chuyên môn (cối, trinh sát, thông tin, công binh, phòng hóa, y tế) và lực lượng thường trực tại địa bàn trọng điểm. Quy định về thời gian huấn luyện hằng năm được hệ thống hóa rõ ràng: DQTV năm thứ nhất là 15 ngày; DQTV cơ động và các binh chủng là 12 ngày; DQTV tại chỗ là 7 ngày; DQTV thường trực là 60 ngày.

Nội dung huấn luyện gồm ba khối: giáo dục chính trị - pháp luật; huấn luyện quân sự (điều lệnh, kỹ thuật chiến đấu bộ binh, vũ khí, võ thuật, chiến thuật); và cập nhật nội dung mới. Tác giả luận giải 3 vai trò then chốt của GDCT trong huấn luyện: nâng cao năng lực lãnh đạo của cấp ủy đảng và hiệu lực quản lý của chính quyền cơ sở; trực tiếp bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và phẩm chất chiến đấu cho cán bộ, chiến sĩ; góp phần giữ vững ổn định chính trị, củng cố cơ sở vững mạnh toàn diện.

Chương 2: Thực trạng và một số vấn đề đặt ra về chất lượng công tác giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân tự vệ ở xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang

Chương 2 tập trung phân tích môi trường thực địa và thực trạng công tác GDCT tại xã Tứ Quận. Về bối cảnh, Tuyên Quang có diện tích tự nhiên rộng, 7 đơn vị hành chính cấp huyện, 138 xã, phường, thị trấn với dân số 784.811 người (trên 60% trong độ tuổi lao động) và sở hữu 546 di tích lịch sử văn hóa (trong đó có 435 di tích lịch sử kháng chiến). Xã Tứ Quận nằm trong vùng kinh tế trọng điểm của tỉnh, đang chuyển dịch cơ cấu kinh tế tăng tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ và xây dựng nông thôn mới.

Phân tích thực trạng cho thấy nhiều ưu điểm nổi bật: 100% cơ sở DQTV hoàn thành kế hoạch huấn luyện quân sự và GDCT; công tác chuẩn bị giáo án, mô hình học cụ được thực hiện nghiêm túc; các hội thi, hội thao đạt thứ hạng cao; an toàn tuyệt đối trong huấn luyện. Tuy nhiên, hạn chế cũng bộc lộ rõ nét: nhận thức của một số cấp ủy chưa sâu sát; sự phối hợp giữa các ban, ngành có thời điểm thiếu đồng bộ; một bộ phận cán bộ có trình độ GDCT chưa tương xứng; cơ sở vật chất, thao trường còn thiếu; mức chi trả ngày công lao động khi tập trung huấn luyện còn thấp so với thu nhập ngoài thị trường.

Từ thực trạng trên, tác giả rút ra 6 vấn đề cấp bách cần giải quyết:

  1. Coi trọng và nâng cao vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng các cấp đối với huấn luyện dân quân.
  2. Thường xuyên bồi dưỡng trình độ, năng lực toàn diện cho đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác GDCT.
  3. Tích cực đổi mới nội dung, hình thức và biện pháp GDCT nhằm tránh sự rập khuôn, đơn điệu.
  4. Phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội tại địa phương.
  5. Bảo đảm ngân sách, cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật và thao trường bãi tập phục vụ GDCT.
  6. Duy trì nền nếp công tác kiểm tra, sơ kết, tổng kết và rút kinh nghiệm thực chất trong từng giai đoạn huấn luyện.

Chương 3: Phương hướng, giải pháp nâng cao chất lượng công tác giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân tự vệ ở xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang trong thời gian tới

Chương 3 đề xuất định hướng phát triển dựa trên 4 phương hướng cơ bản:

  • Nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của cấp ủy đảng và vai trò quản lý của chính quyền cấp xã; thường xuyên đổi mới nội dung, hình thức công tác GDCT.
  • Phát huy vai trò tiền phong, gương mẫu và năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ trực tiếp huấn luyện.
  • Gắn công tác GDCT với nhiệm vụ xây dựng cơ sở chính trị địa phương vững mạnh và xây dựng thế trận phòng thủ dân sự.
  • Bám sát nhiệm vụ chính trị của địa phương cùng đặc điểm tâm lý, ngành nghề của từng đối tượng dân quân.

Hệ thống giải pháp cụ thể được xây dựng thành 6 nhóm đồng bộ:

  1. Chuyển biến nhận thức, nâng cao tinh thần trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị và nhân dân đối với công tác GDCT trong huấn luyện.
  2. Đa dạng hóa nội dung giáo dục, vận dụng linh hoạt các hình thức truyền tải (kết hợp bài giảng lý thuyết với cổ động thao trường, thi đua khen thưởng, tọa đàm, truyền thanh nội bộ).
  3. Phát huy sức mạnh tổng hợp giữa Ban CHQS xã với các ban, ngành, đoàn thể trong công tác tuyên truyền và hậu cần huấn luyện.
  4. Xây dựng lực lượng DQTV vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức, gắn với xây dựng đội ngũ cán bộ quân sự cơ sở có đủ năng lực.
  5. Củng cố cơ sở chính trị địa phương làm nền tảng nâng cao hiệu quả giáo dục.
  6. Duy trì công tác kiểm tra, sơ kết, tổng kết; tăng cường đầu tư kinh phí, vật tư phương tiện GDCT và bảo đảm đầy đủ chế độ, chính sách cho chiến sĩ dân quân.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và phản ánh chân thực kết quả công tác GDCT và huấn luyện dân quân tại xã Tứ Quận thông qua các số liệu thống kê cụ thể:

Chỉ số / Nội dung khảo sát Tỷ lệ / Kết quả ghi nhận Ghi chú
Đánh giá vai trò của công tác GDCT trong huấn luyện DQTV 70% Đặc biệt quan trọng; 20% Rất quan trọng; 10% Quan trọng Khảo sát thực tế cấp xã tại Tuyên Quang
Đánh giá nội dung, hình thức GDCT phù hợp, sát đối tượng 68% Cán bộ, chiến sĩ đồng ý Khảo sát tại xã Tứ Quận
Kết quả kiểm tra nhận thức chính trị hàng năm 100% Đạt yêu cầu (76,2% - 78,5% Khá, giỏi) Xã Tứ Quận; các thị trấn lân cận đạt trên 79%
Tỷ lệ đạt Khá, Giỏi trong huấn luyện quân sự hàng năm Năm 2017: 72,00%; Năm 2021: 75,50% Chỉ tiêu giao là 65%
Đánh giá sự quan tâm, theo dõi của chính quyền và ban, ngành 55% Nhận định có quan tâm, theo dõi thường xuyên Khảo sát địa phương
Mức độ tiến hành GDCT chưa thường xuyên / mang tính hình thức 31% Không thường xuyên; 4% Hình thức Tồn tại được chỉ ra
Ý kiến không muốn tham gia lực lượng DQTV 15% Quân số khảo sát Do vướng mắc sinh kế và thu nhập
Đánh giá hình thức GDCT chưa phong phú, ít lôi cuốn 45% Ý kiến nhận xét Hạn chế trên thao trường
Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và sự chống phá 90% Ý kiến đánh giá là nguyên nhân gây trở ngại Tác động tư tưởng
Mức phụ cấp ngày công huấn luyện theo quy định tại thời điểm 120.000 đồng/ngày công Thấp hơn mặt bằng ngày công lao động ngoài thị trường

Về mặt đóng góp khoa học, khóa luận đã làm rõ các yếu tố cấu thành và bộ tiêu chí đánh giá chất lượng GDCT phù hợp với đặc thù cấp xã nông thôn miền núi đang trong quá trình công nghiệp hóa. Tác giả phản ánh sát thực tế các khó khăn về huy động quân số, mức trợ cấp ngày công và tác động tư tưởng của kinh tế thị trường, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp gắn chặt với điều kiện kinh tế - xã hội của xã Tứ Quận và huyện Yên Sơn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được thực hiện bởi sinh viên bậc đại học nên mang tính chất của một công trình nghiên cứu ứng dụng ban đầu. Nghiên cứu có một số hạn chế nhất định xuất phát từ phạm vi đề tài:

  • Không gian nghiên cứu chỉ khu biệt tại xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn; các so sánh với các đơn vị hành chính khác trong tỉnh Tuyên Quang (như các phường của thành phố Tuyên Quang hay các thị trấn Vĩnh Lộc, Lăng Can) chỉ dừng lại ở mức đối chiếu số liệu báo cáo, chưa đi sâu phân tích sự khác biệt về cơ chế tác động.
  • Dữ liệu khảo sát xã hội học phản ánh thực trạng giai đoạn 2018–2023, trong đó có giai đoạn chịu tác động đặc thù của dịch bệnh Covid-19, ảnh hưởng nhất định đến tính liên tục của các hình thức huấn luyện tập trung ngoài thực địa.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng bao gồm:

  • Khảo sát so sánh đa chiều về hiệu quả GDCT trong huấn luyện DQTV giữa các loại hình địa bàn khác nhau: địa bàn nông thôn thuần túy, địa bàn miền núi vùng cao biên giới và địa bàn đô thị công nghiệp hóa.
  • Nghiên cứu cơ chế vận dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong công tác quản lý tư tưởng và tổ chức giáo dục chính trị từ xa cho lực lượng dân quân làm ăn xa nơi cư trú.
  • Đề xuất chính sách ngân sách địa phương nhằm hỗ trợ nâng mức phụ cấp ngày công lao động cho lực lượng dân quân tự vệ trong thời gian tham gia huấn luyện tập trung.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận có giá trị thực tiễn và học thuật phục vụ trực tiếp cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Cán bộ lãnh đạo, quản lý cơ sở: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn giúp Đảng ủy, HĐND, UBND, Ban Chỉ huy quân sự xã Tứ Quận và các xã lân cận thuộc huyện Yên Sơn tham khảo, đổi mới nghị quyết chuyên đề và kế hoạch huấn luyện quân sự - giáo dục chính trị hàng năm.
  • Cán bộ quân sự cấp huyện: Làm tài liệu tham khảo cho Ban Chỉ huy quân sự huyện Yên Sơn trong công tác bồi dưỡng giáo viên, chỉ đạo nội dung và kiểm tra công tác GDCT tại các đơn vị dân quân cơ sở.
  • Giảng viên và người học ngành Chính trị học, Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước: Cung cấp mô hình khảo sát thực chứng, hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng công tác tư tưởng tại cơ sở, đồng thời làm tài liệu tham khảo bổ trợ cho các chuyên đề về quốc phòng - an ninh địa phương trong các trường chính trị và cơ sở giáo dục đại học.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận căn cứ vào văn bản pháp lý nào để xác định thời gian huấn luyện đối với các đối tượng Dân quân tự vệ?
Khóa luận căn cứ vào Khoản 2 Điều 34 Luật Dân quân tự vệ năm 2019. Thời gian quy định cụ thể: DQTV năm thứ nhất là 15 ngày; DQTV cơ động, phòng không, pháo binh, trinh sát, công binh, thông tin, phòng hóa, y tế là 12 ngày; DQTV tại chỗ là 7 ngày; và DQTV thường trực là 60 ngày.

2. Kết quả kiểm tra nhận thức chính trị và chuyên môn quân sự của lực lượng DQTV xã Tứ Quận đạt tỷ lệ như thế nào?
Kết quả kiểm tra nhận thức chính trị hàng năm đạt 100% yêu cầu, trong đó có từ 76,2% đến 78,5% đạt loại khá, giỏi. Về huấn luyện quân sự, tỷ lệ đạt khá và giỏi tăng dần qua các năm: năm 2017 đạt 72,00%, đến năm 2021 đạt 75,50%, đều vượt chỉ tiêu cấp trên đề ra là 65%.

3. Khảo sát thực tế trong khóa luận chỉ ra những rào cản nào đối với việc huy động lực lượng dân quân tham gia huấn luyện tại địa phương?
Khảo sát chỉ ra ba khó khăn chủ yếu: công dân trong độ tuổi dân quân là lao động chính trong gia đình và thường xuyên đi làm ăn xa; mức trợ cấp ngày công huấn luyện còn thấp (120.000 đồng/ngày công) so với thu nhập lao động ngoài thị trường; có 15% ý kiến khảo sát thể hiện tâm lý không muốn tham gia lực lượng DQTV và 31% cho rằng công tác GDCT tại cơ sở diễn ra chưa thường xuyên.

4. Khóa luận xác định các tiêu chí nào để đánh giá chất lượng công tác giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân cấp xã?
Tác giả xác định 3 tiêu chí cơ bản: (1) Nhận thức, trách nhiệm và năng lực tiến hành của các chủ thể giáo dục chính trị; (2) Tính toàn diện, trọng tâm, sát hợp và hiệu quả của nội dung, hình thức, biện pháp GDCT; (3) Mức độ chuyển biến về nhận thức, trách nhiệm và kết quả huấn luyện thực tế của cán bộ, chiến sĩ dân quân.

5. Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và mặt trái kinh tế thị trường tác động ra sao đến công tác GDCT tại xã Tứ Quận theo phân tích của tác giả?
Kinh tế thị trường gây phân hóa giàu nghèo, nảy sinh lối sống thực dụng và tạo điều kiện cho các thế lực thù địch lợi dụng không gian mạng để xuyên tạc, chống phá tư tưởng (90% người được hỏi nhận định đây là nguyên nhân gây khó khăn). Cách mạng công nghiệp 4.0 vừa tạo công cụ truyền thông hiện đại nhưng cũng đặt ra thách thức về an ninh mạng, đòi hỏi phải giữ vững bản chất chính trị, đổi mới phương thức quản lý và cập nhật kiến thức tác chiến thông tin cho lực lượng dân quân.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trương Văn Duy đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và pháp lý về chất lượng công tác giáo dục chính trị trong huấn luyện dân quân tự vệ ở cấp cơ sở. Thông qua các dữ liệu khảo sát thực tế tại xã Tứ Quận, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2018–2023, công trình phản ánh khách quan những kết quả đạt được cũng như chỉ rõ các bất cập về chế độ, nhận thức và phương pháp tiến hành. Hệ thống 4 phương hướng và 6 nhóm giải pháp do tác giả đề xuất mang tính đồng bộ, có tính khả thi và cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác quân sự, quốc phòng địa phương.