mở đầu của quá trình TTHS, trong đó cơ quan có thẩm quyền xác định có hay không có dấu hiệu tội phạm để ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án. Quyết định khởi tố vụ án là cơ sở pháp lý đầu tiên để thực hiện việc điều tra. Mọi thông tin không được xác định từ các cơ sở luật định thì không thể coi là căn cứ khởi tố vụ án hình sự. Điều 100 BLTTHS năm 2003 quy định 5 cơ sở khởi tố vụ án hình sự như sau: + Tố giác về tội phạm là việc công dân tố cáo hành vi vi phạm pháp luật hình sự với cơ quan, tổ chức.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Tin báo của cơ quan, tổ chức là những thông tin về tội phạm do các cơ quan, tổ chức phát hiện hoặc nhận được tố giác của công dân và báo cáo bằng văn bản với CQCSĐT. + Tin báo trên các phương tiện thông tin đại chúng: Để phát huy vai trò to lớn của các phương tiện thông tin đại chúng trong việc đấu tranh với các hiện tượng tiêu cực, vì vậy khi có tin báo về tội phạm trên các phương tiện thông tin đại chúng, các cơ quan có thẩm quyền trong phạm vi trách nhiệm của mình phải tiến hành xem xét, xác minh tin báo đó. + CQCSĐT, VKSND, TAND, bộ đội biên phòng, hải quân, kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển và các cơ quan khác của công an, quân đội được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm. Tất cả những thông tin, tài liệu do các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra thu thập theo đúng thủ tục tố tụng xác định dấu hiệu tội phạm là cơ sở khởi tố vụ án hình sự.
+ Người phạm tội tự thú: “Tự thú” là việc người đã thực hiện hành vi phạm tội tự nhận, khai rõ hành vi phạm tội của mình trước cơ quan, tổ chức. Mục đích của việc khởi tố vụ án hình sự là việc xác nhận về mặt pháp lý một vụ việc xảy ra có dấu hiệu tội phạm hay không để tiến hành điều tra theo quy định của pháp luật. Do đó khi xác định không có dấu hiệu tội phạm xảy ra thì không được khởi tố vụ án hình sự. Theo quy định tại Điều 104 và 108 BLTTHS năm 2003, CQCSĐT phải gửi quyết định khởi tố vụ án hình sự hoặc quyết định không khởi tố cho VKSND cùng cấp để kiểm sát.
Tuy nhiên, do yêu cầu của sự hài hoà giữa mục tiêu của cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm; lợi ích, nguyện vọng của người bị hại nên khoản 1 Điều 105 của BLTTHS năm 2003 quy định một số tội phạm cụ thể chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi có yêu cầu của người bị hại, trong đó có một số tội 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm thuộc thẩm quyền điều tra của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH: khoản 1 Điều 104 BLHS năm 1999 tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác; khoản 1 Điều 105 BLHS năm 1999 tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh; khoản 1 Điều 106 BLHS năm 1999 tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khoẻ của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng; khoản 1 Điều 108 BLHS năm 1999 tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khoẻ của người khác; khoản 1 Điều 109 BLHS năm 1999 tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khoẻ của người khác do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính; khoản 1 Điều 111 BLHS năm 1999 tội hiếp dâm; khoản 1 Điều 113 BLHS năm 1999 tội cưỡng dâm; khoản 1 Điều 121 BLHS năm 1999 tội làm nhục người khác; khoản 1 Điều 122 BLHS năm 1999 tội vu khống. - ADPL trong việc áp dụng biện pháp ngăn chặn trong TTHS Về lý luận, các biện pháp ngăn chặn trong TTHS là những biện pháp cưỡng chế trong TTHS được áp dụng đối với bị can, bị cáo, người bị truy nã hoặc đối với người chưa bị khởi tố nhằm ngăn chặn những hành vi nguy hiểm cho xã hội của họ, ngăn ngừa họ tiếp tục phạm tội, trốn tránh pháp luật hoặc gây cản trở cho việc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc đấu tranh phòng, chống tội phạm, pháp luật TTHS của nước ta quy định nhiều biện pháp ngăn chặn khác nhau, bao gồm biện pháp bắt người (trong đó có biện pháp bị can, bị cáo để tạm giam; bắt người trong trường hợp khẩn cấp; bắt người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã), tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh và đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm. Kết quả của hoạt động này là việc chủ thể có thẩm quyền ra các quyết định ADPL, như Lệnh tạm giữ, Quyết định tạm giam… 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những biện pháp ngăn chặn khi được áp dụng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các quyền con người, quyền cơ bản của công dân được ghi nhận trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác.
Vì vậy, khi áp dụng những biện pháp này, chủ thể có thẩm quyền phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật TTHS về điều kiện, về thẩm quyền, về trình tự, thủ tục, về thời hạn đối với từng biện pháp ngăn chặn khi áp dụng trên thực tế. - ADPL trong tiến hành các hoạt động điều tra Các hoạt động điều tra tội phạm được BLTTHS năm 2003 quy định từ Chương X đến Chương XIII, cụ thể là từ Điều 126 đến Điều 159. Trong quá trình điều tra vụ án hình sự nói chung và điều tra tội phạm nói riêng, lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH có quyền áp dụng tất cả các hoạt động điều tra theo quy định của pháp luật để làm rõ về tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội. Theo đó, trong điều tra tội phạm, lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH được quyền áp dụng linh hoạt các hoạt động điều tra dựa trên cơ sở điều tra thực tế đối với từng tội phạm cụ thể: + Khởi tố bị can và hỏi cung bị can; + Lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án; đối chất, nhận dạng; + Khám xét, thu giữ, tạm giữ và kê biên tài sản; + Khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra và giám định.
Để thực hiện các hoạt động điều tra này, cCQCSĐT có thể ra các quyết định ADPL như là Quyết định khởi tố bị can, Lệnh khám xét …. Yêu cầu áp dụng pháp luật trong điều tra tội phạm của lực lượng cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội Yêu cầu ADPL trong điều tra tội phạm của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH là việc bảo đảm cho mọi hành vi phạm tội và người thực hiện hành 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vi phạm tội phải được phát hiện, xử lý kịp thời, chính xác theo các quy định của pháp luật hiện hành, bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và không làm oan, sai người vô tội. Trên cơ sở đó, hoạt động ADPL trong điều tra tội phạm của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH cần đáp ứng được các yêu cầu sau: - Yêu cầu về tính hợp pháp: Yêu cầu cơ bản của hoạt động ADPL trong điều tra tội phạm của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH là yêu cầu về tính hợp pháp. Yêu cầu này đòi hỏi khi ADPL phải đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục và thời hạn mà BLTTHS năm 2003 cũng như các văn bản pháp luật khác có liên quan.
Trước hết, tính hợp pháp của hoạt động ADPL trong điều tra tội phạm của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH thể hiện ở chỗ, lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH có thực hiện theo đúng thẩm quyền hay không. Thẩm quyền ADPL của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH được xác định theo tội phạm cụ thể đã được thực hiện có thuộc nhóm các tội xâm phạm TTXH hay không, được xác định theo lãnh thổ nơi tội phạm đã thực hiện và được xác định theo đối tượng đã thực hiện tội phạm. Để từ đó xác định chính xác lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH thuộc cấp nào có thẩm quyền trực tiếp hành điều tra tội phạm. Tiếp đến, tính hợp pháp của ADPL trong điều tra tội phạm của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH còn thể hiện ở việc các quyết định ADPL phải được ban hành theo đúng trình tự, thủ tục và thời hạn quy định.
Lực lượng CSĐt tội phạm về TTXH phải thường xuyên kiểm tra tính có căn cứ và tính hợp pháp, trình tự ban hành các quyết định của mình đã ban hành như Quyết định khởi tố vụ án, Quyết định khởi tố bị can, Quyết định tạm giam …, khi ban hành các quyết định đó đã có quyết định phê chuẩn các quyết định của VKSND cùng cấp hay chưa…. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đây là yêu cầu tất yếu và bắt buộc không thể thiếu được của việc ADPL trong điều tra tội phạm của lực lượng CSĐT tội phạm về TTXH. - Yêu cầu về tính khách quan, cần thiết Tính khách quan, cần thiết khi ADPL trong điều tra tội phạm của lực lương th CSĐT tội phạm về TTXH thể hiện ở chỗ, điều tra viên khi được Thủ trưởng hoặc Phó thủ trưởng CQCSĐT phân công thụ lý, tiến hành các hoạt động điều tra tội phạm theo quy định của pháp luật cần phải nghiên cứu, đánh giá các tài liệu, đồ vật cũng như các chứng cứ thu thập được có trong hồ sơ vụ án một cách khách quan và toàn diện; nghiên cứu xem các tài liệu, đồ vật, chứng cứ thu thập được đã đầy đủ hay chưa, đánh giá về giá trị chứng minh, giá trị sử dụng của những tài liệu, đồ vật, chứng đã thu thập được có mức độ liên quan như thế nào đến những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án. Đặc biệt, khi xem xét về tính khách quan, cần thiết của các tài liệu, đồ vật, chứng cứ đã thu thập được tiên hành một cách nghiêm túc, không được áp đặt ý chí chủ quan của mình hoặc nhìn nhận sự việc một cách sơ sài, phiến diện.