CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC HẬU QUẢ TRONG XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm của biện pháp khắc phục hậu quả trong xử phạt vi phạm hành chính 1. Một số khái niệm về biện pháp khắc phục hậu quả trong xử phạt vi phạm hành chính Xử phạt vi phạm hành chính là giải pháp hàng đầu, trọng điểm hiện nay trong công tác đấu tranh, phòng chống vi phạm hành chính. Nhầm đảm bảo thi hành quyết định hành chính, pháp luật quy định về các biện pháp khắc phục hậu quả trong xử phạt vi phạm hành chính.
Tuân thủ pháp luật và vi phạm pháp luật luôn tồn tại song song. Pháp luật điều chỉnh hành vi, do đó, để hành vi trái pháp luật nói chung và hành vi trái pháp luật hành chính nói riêng không xảy ra thì việc xử phạt luôn phải được chú trọng. Xử phạt vi phạm hành chính là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính”2. Trong mọi lĩnh vực pháp luật các quy định về luật: hình sự, dân sự, hành chính… Đều có những sai phạm cao thấp khác nhau.
Thế nhưng vi phạm hành chính tuy có mức độ nguy hiểm cho xã hội không bằng tội phạm quy định trong Bộ luật Hình sự nhưng lại diễn ra rất phức tạp, gây thiệt hại cho Nhà nước, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Nhằm bảo đảm hiệu quả trong công tác đấu tranh, phòng, chống vi phạm hành chính thì xử phạt hành chính được xem là một giải pháp hữu hiệu. Qua quy định của khoản 2 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, có thể hiểu, xử phạt vi phạm hành chính là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng cả hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức vi phạm; và biện pháp khắc phục hậu quả được hiểu là một biện pháp cưỡng chế bên cạnh các hình thức xử phạt3. Về phương diện “ngôn ngữ”, thì “biện pháp” là “cách thức giải quyết một vấn đề hoặc thực hiện một chủ trương”4, “khắc phục” là “thắng được những khó khăn trở ngại”5, còn “hậu quả” là “kết quả xấu do việc gì để lại về sau”6.
Như vậy, có thể hiểu biện pháp 2. Theo khoản 2 điều 2 luật xử lý vi phạm hành chính 2012. Theo quy định tại Điều 21 Luật xử lý vi phạm hành chính 2012. Nguyễn Lân: Từ từ điển từ và ngữ Việt Nam, Nxb.
Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2006, Tr. 6 khắc phục hậu quả là cách thức giải quyết một vấn đề nhằm làm cho kết quả tiêu cực do những khó khăn, trở ngại gây ra giảm bớt hoặc không còn nữa. Khoa học pháp lý cũng tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau về biện pháp khắc phục hậu quả. Cụ thể, có quan điểm cho rằng: “Biện pháp khắc phục hậu quả có thể được hiểu là việc người có hành vi vi phạm hành chính sử dụng các biện pháp theo quy định của pháp luật nhằm hạn chế hoặc khôi phục lại tình trạng ban đầu do hành vi vi phạm hành chính của mình gây ra”7.
Qua phân tích các khái niệm trên điều có những ý nghĩa và suy nghĩ riêng của nhà làm luật, do đó cần có sự nhất quán để hoàn thiện. Trước hết, khái niệm này thiếu đi sự chuẩn xác khi sử dụng thuật ngữ “hành vi vi phạm hành chính”. Ngoài sự không chính xác khi sử dụng thuật ngữ “hành vi vi phạm hành chính” thì khái niệm trên còn có hạn chế quan trọng về mặt lý luận. Cụ thể khái niệm này tuy cho chúng ta thấy mục đích cơ bản của biện pháp khắc phục hậu quả là hạn chế hoặc khôi phục lại tình trạng ban đầu do vi phạm hành chính gây ra nhưng công thức “là việc người có hành vi vi phạm hành chính sử dụng các biện pháp theo quy định của pháp luật” rất dễ làm cho chúng ta lầm tưởng rằng việc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả là kết quả của sự tự nguyện do chủ thể vi phạm hành chính thực hiện chứ không phải là sự cưỡng chế do người có thẩm quyền áp dụng.
Theo quy định của pháp luật thì biện pháp khắc phục hậu quả là sự cưỡng chế do Nhà nước áp dụng đối với chủ thể vi phạm hành chính, buộc chủ thể này phải thực hiện các nghĩa vụ pháp lý nhằm mục đích khôi phục lại tình trạng ban đầu do vi phạm hành chính gây ra. Ngoài ra, biện pháp khắc phục hậu quả không chỉ do chủ thể vi phạm hành chính thực hiện mà còn được tiến hành bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Mặc dù biện pháp khắc phục hậu quả chủ yếu do chủ thể vi phạm hành chính thực hiện, nhưng trên thực tế, khi chủ thể vi phạm hành chính không tự nguyện thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả thì người có thẩm quyền xử phạt vẫn phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả8. Quan điểm khác lại cho rằng: “Biện pháp khắc phục hậu quả được xem là những cách thức, hoạt động được thực hiện để khôi phục một phần hoặc toàn bộ những thiệt hại, thiếu sót đã xảy ra trên thực tế do những nguyên nhân khách quan như thiên tai, thảm họa hoặc các hành vi chủ quan gây ra như không thực hiện đúng trách nhiệm, 7.
Nguyễn Cảnh Hợp (chủ biên): Bình luận khoa học Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012(tập 1), Nxb. Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2015, tr. Điều 85 Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012, Điều 9 nghị định 81/2013/NĐ-CP ngày 19/7/2013 của chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật xử lý vi phạm hành chính(sửa đổi, bổ sung bơi Nghị định số 97/2017/NĐ-CP) ngày 18/8/2017 của Chính phủ) 7 nghĩa vụ, quy định của những chủ thể nhất định”9. Quan điểm trên tuy nêu được mục đích của việc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả, nhưng không thể hiện rõ bản chất cưỡng chế của Nhà nước khi áp dụng các biện pháp này.
Ngoài ra, quan điểm này cũng có điểm chưa chính xác khi cho rằng biện pháp khắc phục hậu quả được áp dụng nhằm khôi phục một phần hoặc toàn bộ những thiệt hại. do những nguyên nhân khách quan như “thiên tai, thảm họa. gây ra” bởi biện pháp khắc phục hậu quả chỉ áp dụng đối với các vi phạm hành chính do chủ thể có năng lực trách nhiệm hành chính gây ra chứ không áp dụng trong trường hợp thiên tai, thảm họa. Từ việc phân tích những hạn chế trong một số khái niệm về biện pháp khắc phục hậu quả trên đây, tác giải có thể đưa ra định nghĩa khoa học về biện pháp khắc phục hậu quả là: “biện pháp khắc phục hậu quả là hình thức cưỡng chế do Nhà nước tiến hành, buộc cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính phải thực hiện những nghĩa vụ pháp lý nhất định nhằm khôi phục một phần hoặc toàn bộ những thiệt hại do vi phạm hành chính gây ra”.
Đặc điểm về biện pháp khắc phục hậu quả trong xử phạt vi phạm hành chính Biện pháp khắc phục hậu quả là trong hình thức của cưỡng chế hành chính. Do đó, biện pháp khắc phục hậu quả có các đặc điểm chung của cưỡng chế hành chính, đồng thời cũng có các đặc điểm riêng. Biện pháp khắc phục hậu quả mang đặc điểm chung của cưỡng chế thi hành quyết định hành chính Một là, mang tính quyền lực nhà nước. Hoạt động thực thi quyền lực nhà nước trong đó có áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả, việc chủ thể có thẩm quyền buộc cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính phải thực hiện những nghĩa vụ pháp lý nhất định nhằm khôi phục lại trật tự quản lý nhà nước đã bị các vi phạm hành chính xâm hại, đưa các quan hệ pháp luật trở lại tình trạng ban đầu để ổn định trận tự xã hội về quản lý hành chính.
Khi áp dụng các biện pháp này, chủ thể có thẩm quyền nhân danh quyền lực nhà nước để ban hành các quyết định đơn phương buộc chủ thể vi phạm phải chấp hành. Việc áp dụng các biện pháp này thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật, đồng thời ngăn ngừa tình trạng các chủ thể vi phạm chấp nhận bị xử phạt để tồn tại hành vi vi phạm như là xây dựng công trình trái phép hay sản xuất hàng hóa kém chất lượng, v.v… Hai là, biện pháp khắc phục hậu quả do chủ thể có thẩm quyền áp dụng. Với bản chất là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước nên việc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả phải do các chủ thể có thẩm quyền thực hiện. Theo thẩm quyền áp dung các 9.
Quách Tiên Phong: “Biện pháp khắc phục hậu quả trong xử phạt vi phạm hành chính”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 8,2007. 8 biện pháp khắc phục hậu quả của từng chức danh được quy định cụ thể tại Chương II (từ Điều 38 đến Điều 51) Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012. Cưỡng chế hành chính nói chung và biện pháp khắc phục hậu quả được áp dụng trong hoạt động quản lý nhà nước nên chủ yếu được tiến hành bởi cơ quan hành chính nhà nước và những người có thẩm quyền của các cơ quan hành chính nhà nước. Ví dụ: thẩm quyền áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả được giao cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp, những người có thẩm quyền của cơ quan Thanh tra, cơ quan Công an, cơ quan Thuế, Hải quan, Kiểm lâm, v.
Ba là, biện pháp khắc phục hậu quả được áp dụng theo thủ tục hành chính. Các biện pháp khắc phục hậu quả được áp dụng theo thủ tục hành chính bởi các lý do sau: (i) Biện pháp khắc phục hậu quả và thủ tục áp dụng được quy định rõ ràng, chặt chẽ trong các quy phạm pháp luật hành chính như Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực; (ii) chủ thể áp dụng nhân danh quyền lực nhà nước để thực hiện chức năng chấp hành - điều hành, bảo đảm cho hoạt động quản lý hành chính nhà nước diễn ra hiệu quả. Đây là đặc điểm rất quan trọng nhằm phân biệt biện pháp khắc phục hậu quả với các biện pháp được áp dụng theo những thủ tục pháp lý thông thường khác như: thủ tục tố tụng, thủ tục trọng tài.