Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TẠP CHÍ VÀ CHỨC NĂNG TUYÊN TRUYỀN CHÍNH TRỊ CỦA CÁC TẠP CHÍ THUỘC HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH 1.1- Một số vấn đề lý luận về tạp chí 1.1 - Một số quan niệm về tạp chí trên thế giới Các loại hình báo chí như báo in, báo hình, báo nói, báo điện tử… được hình thành từ thực tiễn của đời sống xã hội, đời sống báo chí, nhu cầu con người và để phục vụ chính cho đời sống của con người và xã hội. Trong đó, báo in có quá trình hình thành và phát triển lâu đời nhất Tạp chí là sản phẩm trong quá trình phát triển của báo in. Tạp chí ra đời muộn hơn báo in nhưng lại luôn song hành, tồn tại tương xứng với nó cả về số lượng và chất lượng. Rất khó để có một khái niệm chuẩn cho tạp chí, bởi nó bị lệ thuộc vào hệ tư tưởng, mục tiêu sử dụng tạp chí của từng chế độ chính trị khác nhau.
Tạp chí được gọi một cách phổ biến là Magazine. Khởi đầu, tạp chí có mặt trên thị trường rất đa dạng và phong phú, khó có thể thống kê được có bao nhiêu ấn phẩm xuất bản dưới dạng định kỳ. Ảnh hưởng của chúng rất lớn, không thể đo đếm được. Khi đã được hình thành thì phần lớn tạp chí được phát hành thông qua mạng bưu chính với hình thức đặt mua dài hạn hoặc dưới dạng trao đổi, biếu tặng, phần còn lại được bán ở các quầy báo.
Cho nên, có quan niệm cho rằng tạp chí có nhiều nét tương đồng với loại hình sách. Từ điển Bách khoa Séc, Praha - 1989 cho rằng: “Tạp chí là loại ấn phẩm xuất bản thường kỳ (hàng tuần, hằng tháng, hằng quý v.v…) bao gồm tin tức và các bài báo về các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, thi đấu thể thao, y tế v. Có nhiều loại tạp chí khác nhau được phân biệt qua nội dung như: Tạp 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chí khoa học, tạp chí chuyên ngành, chuyên nghề, tạp chí hội họa, tạp chí ảnh, tạp chí mốt thời trang, tạp chí hài hước v. Từ điển Báo chí thực hành B.Halada đưa ra khái niệm về tạp chí: “Tạp chí là một loại ấn phẩm xuất bản ở một khu vực, địa điểm nhất định, có tình thường kỳ đều đặn, ít nhất là nửa năm, nhiều nhất là một tuần một số.
Tạp chí khác với nhật báo ở chỗ:tính thời sự thấp hơn nhật báo, tính khái quát đề tài lại cao hơn nhật báo. Tạp chí thường hướng tới một phạm vi độc giả nào đó đã được thông tin một cách vắn tắt, sơ lược về một vấn đề nhất định nhưng chưa thỏa mãn và đang đi tìm những số liệu chi tiết tỉ mỉ và có tính chuyên ngành hơn. Tạp chí còn bao hàm cả các loại tạp chí khoa học chuyên ngành và các loại lược tin thông tấn, tập san, xuất bản theo quý hoặc nửa năm một quyển”. Theo Từ điển mini tiếp Pháp (1999) của NXB Hachette: “Tạp chí” có nghĩa là “Sự xuất bản từng kỳ có minh họa”, nghĩa thứ hai của khái niệm này là: “Sự phát sóng truyền thanh, truyền hình”.
Trong tiếng Anh, khái niệm “tạp chí” – “magazine” có nghĩa là: “Báo xuất bản định kỳ, thường là hàng tuần hay hằng tháng, gồm những bài báo, truyện… của nhiều tác giả” [33]. Tạp chí xuất hiện từ đầu thế kỷ 17, ban đầu đều là tạp chí chuyên ngành. Cùng với sự phát triển của nghề in, kỹ thuật minh họa, đến đầu thế kỷ 19 bắt đầu xuất hiện các tạp chí có tính chính trị.Mỗi thời kỳ lịch sử và các thành tựu kỹ thuật công nghiệp, đều mang đến cho tạp chí một bước phát triển độc đáo, làm xuất hiện những loại tạp chí mới: Tạp chí ảnh, tạp chí điện ảnh, tạp chí chương trình truyền hình.2 - Về hoạt động báo chí, tạp chí ở Việt Nam 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Theo Từ điển tiếng Việt, tạp chí là: “xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài do nhiều người viết, đóng thành tập, thường có khổ nhỏ hơn báo”[34] Báo và tạp chí đều có sự tương đồng về tính định kỳ, bởi đây là tính nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí, nhưng tính định kỳ của báo ngắn hơn tạp chí và có thời điểm nhất định. Định kỳ của tạp chí thường là nửa tháng, một tháng hoặc có thể là 3 tháng, 6 tháng một kỳ.
Chính vì vậy, thời điểm xuất bản định kỳ cho mỗi số không bị ràng buộc như báo. Đây là góc nhìn báo chí ở phương diện hình thức thể hiện chứ chưa đưa ra và làm rõ nội dung cơ bản cũng như bản chất của báo chí. Trong cuốn “Quản lý và phát triển báo chí - xuất bản”, tác giả Lê Thanh Bình định nghĩa báo chí là: “toàn bộ những ấn phẩm có tính chất định kỳ, chuyển tải nội dung thông tin mang tính thời sự và được phát hành rộng rãi trong xã hội”[1,15]. Theo đó, báo chí không chỉ dừng ở phương diện hình thức mà còn chứa đựng trong nội hàm toàn bộ cấu trúc thông tin rất phức tạp.
Tại Điều 1, Luật Báo chí nước ta quy định: “Báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội; là diễn đàn của nhân dân”[11]. Theo điều luật này, báo chí được hiểu là phương tiện thông tin tuyên truyền chủ yếu của các tổ chức chính trị - xã hội và là nơi để các tầng lớp nhân dân bày tỏ tâm tư nguyện vọng của mình. Tức là, báo chí chẳng những thực hiện chức năng thông tin mà còn tham gia tích cực và sâu sắc vào mọi mặt của đời sống xã hội - chính trị. Năm 1917, Tạp chí Nam Phong ra đời, đã đăng nhiều bài viết về nghề làm báo và về cách thức làm báo.
Phạm Quỳnh (Chủ bút) có lẽ là người đầu 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tiên nêu được sự khác nhau giữa báo và tạp chí: “Tờ báo tiếng Anh gọi là “Newspaper” nghĩa là trở về các tờ nhật báo, tuần báo xuất bản ra có định kỳ. Tính chất các tờ báo ấy chỉ cốt là thuật chép lấy thời sự cho tường, so với các tờ tạp chí tùng san chuyên luận thuật về chính trị học thuật và công việc xã hội tựu trung có hơi khác”[26]. Hoa Bằng - Hoàng Thúc Trâm, một thành viên của nhóm Tri Tân cũng đưa ra cách phân chia các loại hình tạp chí như sau: “Tuần san, bán nguyệt san, hoặc nguyệt san chia làm hai hạng. Thông tục và chuyên môn.
Thông tục là loại “chấp chi - nhặt nhạnh” nhét món gì vào cũng được, miễn đáp ứng được tiếng đòi gọi của độc giả thì thôi. Còn loại chuyên môn, là những tạp chí đi riêng từng đường chuyên khoa như sử học, văn học, khoa học, chính trị, kinh tế, pháp luật v.v… loại này chỉ hợp với một số độc giả lựa chọn, vì ai thích món nào thì mới chuốc đến những tờ chuyên môn về món ấy”[31]. Ngoài xuất bản phẩm được định danh là tạp chí thì nội san, tập san, nguyệt san, bán nguyệt san…cũng được gọi chung là tạp chí. Tạp chí ở Việt Nam có những đặc điểm riêng khác với tạp chí nước ngoài do tính chất, quy mô và nhiệm vụ của nó.
Tạp chí Việt Nam nặng về lý luận, tuyên truyền lý luận và khoa học dẫn đến các khái niệm cũng dựa trên các yếu tố cấu thành và mục tiêu hoạt động của tạp chí. Cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo (1992), của Hội Nhà báo Việt Nam, cho rằng: “Tạp chí trên thực tế là một tờ báo viết nhưng nó khác với báo ở chỗ: tạp chí là cơ quan lý luận học thuật khoa học của một tổ chức, một đoàn thể nào đó, chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu, hướng dẫn trao đổi nghiệp vụ khoa học về một lĩnh vực nào đó thuộc phạm vi ngành mình, địa phương mình. Định kỳ phát hành của tạp chí thường dài hơn định kỳ phát hành của báo”. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong bài giảng về thể loại báo chí, có nêu: “Trước đây tạp chí như một cuốn nhật ký ghi chép các sự kiện của tòa án, chính phủ.
Ngày nay, tạp chí thường là cơ quan lý luận, học thuật chuyên sâu về lĩnh vực nào đó nhằm phục vụ người trong ngành. Tính định kỳ của tạp chí dài (tháng, quý…). Dung lượng của tạp chí lớn để truyền tải được tác phẩm lớn. Tạp chí thường có các loại: tạp chí mang tính tuyên truyền phổ biến, tạp chí mang tính chuyên ngành, tạp chí chỉ dẫn”[19].
Sự không đồng nhất quan niệm về tạp chí chứng tỏ sự phát triển đa dạng, phong phú của loại hình này. Trong thời đại thông tin bùng nổ hiện nay, việc tìm hiểu, nghiên cứu để đưa ra một khái niệm đúng về tạp chí là rất cần thiết. Sự ra đời của tạp chí dựa trên nền tảng và tiến trình phát triển của hoạt động báo chí. Dựa trên tính chất, quy mô và phạm vi hoạt động mà giữa báo in và tạp chí có sự khác nhau: “…báo quan tâm đến những sự kiện, vấn đề mới nhất, tác động và gắn bó hữu cơ với dư luận xã hội; ngôn ngữ mang tính chất sự kiện, ngắn gọn, dễ hiểu, trình bày theo mô thức thực dụng - hiệu quả, trong đó đặc biệt quan tâm thu hút sự chú ý của người đọc.
Ưu việt của báo là thông tin thời sự. Ngược lại, tạp chí chú trọng truyền bá kiến thức lý luận cần thiết cho cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo các cấp, các ngành, các giới, giúp họ nắm chắc đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước nhằm động viên, tổ chức, hướng dẫn quần chúng thực hiện có kết quả các nhiệm vụ cách mạng. Đồng thời tạp chí còn trang bị cho độc giả kiến thức học thuật mới, củng cố, mở rộng và nâng cao kiến thức khoa học để vận dụng ngày càng tốt hơn vào các hoạt động nghiên cứu thực tiễn, nhằm giải quyết vấn đề trên thực tế một cách có hiệu quả; đặc biệt coi trọng chức năng tuyên truyền lý luận, nhất là lý luận Mác - Lênin. Do vậy, chức năng thông tin có ý nghĩa quan trọng nhất là thông tin lý luận, thông tin khoa học, phương pháp tư duy chủ yếu là tư duy 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Chính vì vậy rất dễ nhận ra sự khác nhau giữa báo và tạp chí là tính chất thông tin. Thông tin trên tạp chí là thông tin mang tính lý luận.