CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NHÂN LỰC TRONG DOANH NGHIỆP Chất lượng nhân lực là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự thành công hay thất bại của doanh nghiệp. Để tồn tại và phát triển doanh nghiệp bắt buộc phải quan tâm đến công tác nâng cao chất lượng nhân lực trong doanh nghiệp của mình. Trong chương này, nội dung đi sâu nghiên cứu một số vấn đề lý luận về nhân lực, chất lượng nhân lực sẽ phân tích các vấn đề liên quan đến nâng cao chất lượng nhân lực trong doanh nghiệp. Một số khái niệm 1.
Nhân lực Nhân lực là một nguồn lực đặc biệt đa dạng và phức tạp, bởi tính sáng tạo và có tiềm năng không giới hạn trong mỗi con người. Trong một tổ chức hay doanh nghiệp thì nhân lực đóng vai trò là một trong các yếu tố đầu vào quan trọng nhất của quá trình sản xuất kinh doanh, không có nhân lực phù hợp thì tổ chức, doanh nghiệp không thể vận hành được. Nhân lực được thể hiện ra ngoài bởi khả năng làm việc, bao gồm sức khỏe, trình độ, tâm lý, ý thức, mức độ cố gắng, sức sáng tạo, lòng say mê.của mỗi cá nhân tham gia lao động. Với tầm quan trọng đó đã có rất nhiều nghiên cứu liên quan đến nhân lực và có nhiều cách hiểu với góc độ tiếp cận khác nhau về nhân lực.
Từ thập niên 80 của thế kỷ XX, khi có sự thay đổi căn bản về phương thức quản lý, sử dụng con người trong kinh tế lao động thì đã xuất hiện thuật ngữ “Nhân lực”. Phương thức mới mang tính mềm dẻo, linh hoạt, tạo điều kiện tốt hơn để người lao động có cơ hội phát huy khả năng tiềm tàng vốn có ở mức cao nhất bằng những tích lũy tự nhiên trong thời gian dài lao động. Theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc: “Nguồn nhân lực là trình độ lành nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế hoặc tiềm năng để phát triển KT – XH trong một cộng đồng” với định nghĩa này nhân lực được 8 hiểu khá rộng bao gồm cả những cá nhân có đủ điều kiện nhưng không tham gia lao động. Nguồn nhân lực là nguồn lực con người của tổ chức (với quy mô, loại hình, chức năng khác nhau) có khả năng và tiềm năng tham gia vào quá trình phát triển của tổ chức cùng với sự phát triển KT – XH của quốc gia, khu vực và thế giới.
Theo tác giả Trần Xuân Cầu và Mai Quốc Chánh năm 2008 thì “Nguồn nhân lực được xem xét nghiên cứu theo số lượng và chất lượng. Số lượng nguồn nhân lực thể hiện quy mô nguồn nhân lực và tốc độ tăng trưởng nhân lực hàng năm. Chất lượng nhân lực thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành nên bản chất bên trong của nguồn nhân lực, được biểu hiện thông qua các tiêu thức: sức khỏe, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn/lành nghề…” [1, tr 56]. Với những khái niệm trên, đề tài nghiên cứu nhân lực theo khía cạnh cá nhân người lao động làm việc trong một tổ chức, doanh nghiệp, do đó có thể rút ra được khái niệm tổng quát về nhân lực: Nhân lực là nguồn lực của mỗi người, bao gồm thể lực, trí lực và phẩm chất nghề nghiệp của người lao động làm việc trong doanh nghiệp nhằm thực hiện các mục tiêu duy trì và phát triển của doanh nghiệp với hiệu quả cao nhất 1.2 Nhân lực trong doanh nghiệp Giáo trình Quản trị nhân lực, Đại học Lao động – Xã hội (2009) viết: “Nguồn nhân lực của tổ chức là nguồn lực của toàn thể cán bộ, công nhân viên lao động trong tổ chức đó đặt trong mối quan hệ phối kết hợp các nguồn lực riêng của mỗi người, sự bổ trợ những khác biệt trong nguồn lực của mỗi cá nhân thành nguồn lực của tổ chức.
Sức mạnh của tập thể lao động vận dụng vào việc đạt được những mục tiêu chung của tổ chức, trên cơ sở đó đạt được những mục tiêu riêng của mỗi thành viên” [2, tr 9]. Nền kinh tế thị trường có nhu cầu về nguồn nhân lực và sử dụng hiệu quả nhân lực là yêu cầu hết sức quan trọng đối với tất cả mọi doanh nghiệp. Bởi lẽ sử dụng đội ngũ nhân lực hiệu quả là một chiến lược lâu dài đối với các doanh nghiệp, điều đó không chỉ làm cho bộ máy doanh nghiệp hoạt động tốt mà còn là một biện pháp nhằm 9 tiết kiệm chi phí sản xuất, tăng cường sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Sử dụng nguồn nhân lực đúng, đủ, hợp lý sẽ đem lại hiệu quả cao trong sản xuất kinh doanh.
Theo hướng tiếp cận của luận văn, nhân lực trong doanh nghiệp là các cá nhân đã và đang cống hiến sức lực, kiến thức, khả năng của mình cho doanh nghiệp. Tất cả vì mục tiêu cuối cùng mà doanh nghiệp hướng tới, hoàn thành các công việc được giao và xây dựng, phát triển doanh nghiệp. Như vậy, nguồn nhân lực trong doanh nghiệp là tổng thể các tiềm năng lao động con người của một doanh nghiệp đã được chuẩn bị ở một mức độ nhất định, có khả năng huy động vào quá trình xây dựng, phát triển doanh nghiệp; tiềm năng đó bao hàm tổng hòa các năng lực về thể lực, trí lực, tâm lực của người lao động. Nhân lực là nguồn lực rất quan trọng không thể thiếu trong mỗi doanh nghiệp, nhân lực sẽ quyết định đến sự thành công hay thấy bại của doanh nghiệp.
Chính vì vậy, nhà quản lý phải luôn luôn quan tâm, bồi dưỡng nhân lực của doanh nghiệp mình để đảm bảo Nguồn nhân lực đủ mạnh cả về chất và lượng, đem lại thành công cho sự phát triển của doanh nghiệp ở hiện tại và trong tương lai. Chất lượng nhân lực Nguồn nhân lực được xem xét trên góc độ số lượng và chất lượng, trong đó chất lượng nhân lực là thành phần chính vô cùng quan trọng, đóng vai trò quyết định trong việc tạo ra giá trị của nguồn lực quý báu đó. Chất lượng nhân lực là một yếu tố quan trọng đảm bảo vị thế của doanh nghiệp trên thị trường. Cũng giống như khái niệm nhân lực thì chất lượng nhân lực có nhiều cách hiểu phụ thuộc vào góc độ tiếp cận của mỗi tác giả.
Chất lượng nhân lực là trạng thái nhất định của nhân lực thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành nên bản chất bên trong của nguồn nhân lực. Đó là yếu tố phản ảnh trình độ kiến thức, kỹ năng và thái độ của người lao động trong quá trình làm việc. Theo Bùi Văn Nhơn (2010) thì: “Chất lượng nguồn nhân lực gồm trí tuệ, thể chất và phẩm chất tâm lý xã hội trong đó: Thể lực của nguồn nhân lực là sức khỏe cơ thể và sức khỏe tinh thần; Trí lực của nguồn nhân lực là trình độ văn hóa, chuyên môn kỹ thuật và kỹ năng thực hành của người lao động; Phẩm chất tâm lý xã hội là 10 kỷ luật, tự giác, có tinh thần hợp tác và tác phong công nghiệp, có tinh thần trách nhiệm cao. Theo tác giả Đỗ Văn Phức (2004), chất lượng nhân lực của doanh nghiệp là mức độ đáp ứng nhu cầu nhân lực về mặt toàn bộ và về mặt đồng bộ (cơ cấu) các loại.
Nhu cầu nhân lực cho hoạt động của doanh nghiệp là toàn bộ và cơ cấu các loại khả năng lao động cần thiết cho việc thực hiện, hoàn thành tốt nhát những nhiệm vụ của doanh nghiệp trong thời gian trước mắt và trong tương lai xác định. Theo Tạ Ngọc Hải (2009), Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước thì: “Chất lượng nhân lực là yếu tố tổng hợp của nhiều yếu tố bộ phận như trí tuệ, sự hiểu biết, trình độ, đạo đức, kỹ năng, sức khỏe, thẩm mỹ… của người lao động. Trong các yếu tố trên thì trí lực và thể lực là hai yếu tố quan trọng để xem xét và đánh giá chất lượng nguồn nhân lực”. Có thể thấy “chất lượng nhân lực” là một khái niệm khá rộng, là một trong những tiêu chí để đánh giá nhân lực.
Chất lượng nhân lực làm sáng tỏ mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành nên bản chất bên trong của nhân lực, đó là: thể lực, trí lực và tâm lực. Thể lực: là trạng thái sức khỏe của con người, là điều kiện đảm bảo cho con người phát triển, trưởng thành một cách bình thường, hoặc có thể đáp ứng được những đòi hỏi về sự hao phí sức lực, thần kinh, cơ bắp trong lao động. Chăm sóc sức khỏe là một nhiệm vụ rất cơ bản để nâng cao chất lượng nhân lực, tạo tiền đề phát huy có hiệu quả tiềm năng của con người. Trí lực: là năng lực của trí tuệ, quyết định phần lớn khả năng lao động sáng tạo của con người.
Trí tuệ được xem là yếu tố quan trọng hàng đầu của nguồn lực con người bởi tất cả những gì thúc đẩy con người hành động đều phải thông qua đầu óc của họ. Khai thác và phát huy tiềm năng trí tuệ đã trở thành yêu cầu quan trọng nhất Từ các quan điểm trên cho thấy “chất lượng nhân lực là mức độ đáp ứng về khả năng làm việc của người lao động đối với yêu cầu chức danh công việc của tổ chức/ doanh nghiệp mà người lao động đảm nhận”. 11 Khả năng làm việc của người lao động bao gồm có yếu tố thể lực và tổng thể các yếu tố: Kiến thức, kỹ năng và phẩm chất nghề nghiệp đảm bảo thực hiện được vị trí, chức danh công việc mà người lao động đảm nhận. Các yếu tố này được thể hiện thông qua trình độ học vấn, chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng làm việc, kinh nghiệm công tác, phẩm chất, thái độ đối với công việc đảm nhiệm và tình trạng sức khỏe.
Nâng cao chất lượng nhân lực doanh nghiệp Nâng cao chất lượng nhân lực là đòi hỏi khách quan, mang tính quy luật, là nền tảng và động lực, là giải pháp đột phá trong tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước. Nâng cao chất lượng nhân lực là hoạt động cần thiết và thường xuyên trong một tổ chức cũng như của quốc gia. Theo Vũ Bá Thể (2005), Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là tổng thể các hình thức phương pháp, chính sách và biện pháp nhằm nâng cao chất lượng nhân lực (trí tuệ, phẩm chất và phẩm chất tâm lý – xã hội) đáp ứng đòi hỏi về nguồn nhân lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn phát triển.