Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC KỸ THUẬT TỔNG HỢP CHO HỌC SINH 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Dạy học theo chủ đề (Themes based learning) ra đời từ những năm 80, 90 của thế kỉ XX như một kiểu dạy học trung gian cần thiết cho bước chuyển mình từ dạy học truyền thống sang dạy học hiện đại. Trong khoảng thời gian này, nhiều nước có nền giáo dục phát triển như Mỹ, nhiều nước Tây Âu (như Pháp, Úc, Hà Lan…) và cả nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á (như Thái Lan, Indonesia, Singapo, Malaixia…) đã áp dụng nó như một chiến lược đổi mới giáo dục phổ thông các cấp. Ở Việt Nam, dạy học theo chủ đề bắt đầu được quan tâm nghiên cứu và định hướng triển khai áp dụng từ vài thập niên trở lại đây, đặc biệt sau khi có chủ trương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
Nhận thấy đây là một trong các hình thức tổ chức dạy học tiên tiến phù hợp với sự thay đổi của chương trình giáo dục phổ thông từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, các nhà giáo dục Việt Nam đã và đang nỗ lực để áp dụng hình thức tổ chức dạy học này ở những nội dung kiến thức và đối tượng học sinh phù hợp. Đã có những nghiên cứu tương đối cơ bản về lí thuyết dạy học theo chủ đề [11], làm cơ sở để định hướng cho các giáo viên THPT và THCS xây dựng các chủ đề học tập. Đã có một số công trình nghiên cứu xây dựng các tiến trình dạy học theo chủ đề các nội dung kiến thức Vật lí cấp THPT, như: “Dạy học theo chủ đề và việc vận dụng vào thiết kế giảng dạy phần “Từ trường - Cảm ứng điện từ”- Vật lí lớp 11 Trung học phổ thông” [9]; “Vận dụng dạy học theo chủ đề trong dạy học chương “Chất khí” lớp 10 THPT ban cơ bản” [2]; “Vận dụng dạy học theo chủ đề trong dạy học chương” “Từ vi mô đến vĩ mô lớp 12 THPT ban nâng cao” [5]; “Dạy học theo chủ đề và sự vận dụng nó vào giảng dạy phần kiến thức “Các định luật bảo toàn” Vật lí lớp 10 THPT với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin” [7]… Các nghiên cứu tập trung xây dựng tiến trình dạy học theo chủ đề kiến thức nội môn, giúp học sinh chủ động và sáng tạo trong lĩnh hội kiến thức và liên hệ thực tiễn. Một số nghiên cứu gần đây còn phát triển việc thiết kế tiến trình dạy học theo chủ đề nhằm phát huy các năng lực của người học, đáp ứng mục tiêu giáo dục mới hiện nay.
Có thể kể đến: “Dạy học theo chủ đề một số kiến thức phần Dòng điện Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn trong các môi trường (Vật lí 11) theo hướng phát huy năng lực tự học cho học sinh” [8]; “Dạy học một số chủ đề phần Quang hình học (Vật lí 11) theo hướng phát huy năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong học tập của học sinh” [3]… Các nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc thiết kế các tiến trình dạy học theo chủ đề, mà còn kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực, tạo điều kiện phát triển một số năng lực cho học sinh. Ngoài ra, nhằm giúp giáo viên và các trường phổ thông nhanh chóng thích ứng với chương trình giáo dục tiếp cận năng lực, trong nhiều năm qua, Bộ Giáo dục & Đào tạo đã phát động Cuộc thi Dạy học theo chủ đề tích hợp dành cho giáo viên trung học; Cuộc thi Vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các tình huống thực tiễn và Cuộc thi Dạy học theo chủ đề tích hợp… khuyến khích giáo viên sáng tạo, thực hiện dạy học theo chủ đề, chủ điểm có nội dung liên quan đến nhiều môn học và gắn liền với thực tiễn; góp phần đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập; tăng cường hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học… Có thể nói hiện nay dạy học theo chủ đề không chỉ được cả các nhà nghiên cứu giáo dục quan tâm, mà cả các nhà quản lí giáo dục, các giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy quan tâm nghiên cứu áp dụng. Hình thức tổ chức dạy học này giúp đạt nhiều mục tiêu trong dạy học, và theo chúng tôi, nó còn rất phù hợp cho việc phát triển giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho học sinh. Từ những thập niên đầu của thế kỷ trước, giáo dục kỹ thuật tổng hợp (GDKTTH) đã được các nước phát triển quan tâm trong định hướng giáo dục quốc gia.
Các Mác đã chỉ ra: “Chúng tôi hiểu giáo dục gồm 3 điều: một là trí dục, hai là thể dục và ba là giáo dục kỹ thuật tổng hợp”. Trong giáo dục phổ thông, GDKTTH có vai trò hết sức quan trọng để đào tạo những con người toàn diện, sẵn sàng tham gia vào công cuộc lao động, sản xuất… của xã hội. Nếu như hiện nay, giáo dục STEM, giáo dục kết hợp giữa Khoa học (Science) - Công nghệ (Technology) - Kỹ thuật (Engineering) và Toán học (Math) đang là xu hướng giáo dục của tương lai, là phương thức giáo dục tích hợp theo cách tiếp cận liên môn thông qua thực hành, thì GDKTTH, cũng là phương thức giáo dục tích hợp thông qua thực hành, là người bạn đồng hành hỗ trợ đắc lực cho phương thức giáo dục mới này. Trong công cuộc đổi mới và hội nhập của đất nước hiện nay, một trong những mục tiêu của giáo dục phổ thông là đào tạo con người mới, những người lao động có Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn tri thức và khả năng thực hành, giúp cho học HS có những kiến thức và kĩ năng cần thiết để họ có thể tham gia vào các hoạt động sản xuất.
Để thực hiện nhiệm vụ đó, Bộ GD&ĐT đã xây dựng chương trình giáo dục phổ thông với hệ thống các môn học phù hợp với những yêu cầu của sự phát triển. Trong đó môn Vật lí và môn Khoa học tự nhiên đóng vai trò không nhỏ đảm bảo hoàn thành mục tiêu giáo dục. Đây là các môn học không chỉ dừng lại ở việc cung cấp cho HS những hiểu biết về quy luật phát triển khách quan của tự nhiên mà còn cung cấp những kiến thức khoa học là cơ sở của nhiều ngành kĩ thuật, góp phần GDKTTH và hướng nghiệp cho học sinh. Với tầm quan trọng của nó, GDKTTH đã và đang là một bộ phận quan trọng của các phương thức giáo dục định hướng phát triển năng lực cho người học.
Nghiên cứu lí thuyết về GDKTTH đã được viết thành sách [10], đây là cơ sở lí luận cho việc triển khai áp dụng giảng dạy góp phần GDKTTH cho học sinh. Với chương trình Vật lí THPT, đã có nhiều nghiên cứu dạy học tích hợp góp phần nâng cao chất lượng GDKTTH. Có thể kể đến: “Tích hợp các kiến thức về sản xuất điện năng khi dạy một số bài học Vật lí (Chương trình và sách giáo khoa cơ bản) góp phần nâng cao chát lượng GDKTTH - hướng nghiệp cho học sinh THPT” [6]; “Xây dựng tiến trình dạy học một số bài chương “Dòng điện trong các môi trường” (Vật lí 11 cơ bản) góp phần nâng cao chất lượng GDKTTH cho học sinh” [13]; hay “Giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho học sinh qua dạy học về máy điện Vật lí 12 THPT” [4]. Với chương trình Vật lí THCS, cũng đã có nghiên cứu dạy học tích hợp góp phần nâng cao chất lượng GDKTTH: “Dạy tích hợp kiến thức một số bài học Vật lí Trung học cơ sở nhằm GDKTTH - hướng nghiệp cho học sinh [12]… Các nghiên cứu đã nêu ra cơ sở lí luận về kĩ thuật tổng hợp - hướng nghiệp, nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn vận dụng các phương pháp và phương tiện dạy học theo tư tưởng sư phạm tích hợp trong dạy học Vật lí ở trường THPT và THCS, nghiên cứu thực trạng thực hiện GDKTTH và thiết kế các bài giảng cụ thể theo hướng trong góp phần nâng cao chất lượng GDKTTH cho học sinh.
Để nâng cao hơn nữa chất lượng GDKTTH cũng như phát triển các năng lực cần thiết cho người học, việc nghiên cứu áp dụng hình thức tổ chức dạy học theo chủ đề đối với môn vật lí và môn Khoa học tự nhiên là hết sức cần thiết, nhất là với các kiến thức phần “Điện học” lớp 9. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc. Cơ sở lí luận của dạy học theo chủ đề góp phần nâng cao chất lượng giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho học sinh 1. Dạy học theo chủ đề 1.
Khái niệm [11] Dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học mà nội dung học được xây dựng thành các chủ đề có ý nghĩa thực tiễn và thể hiện mối liên hệ, liên môn, liên lĩnh vực (chủ đề tích hợp) để HS tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ, có thể phát triển các ý tưởng một cách toàn diện. Đặc điểm của dạy học theo chủ đề [11] Dạy học theo chủ đề có những đặc điểm sau đây: - Mang tính tích hợp. Sự tích hợp ở đây được hiểu là sự sắp xếp, pha trộn, đan xen vào một hoạt động, một chức năng hoặc một thể thống nhất. Có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các học phần của môn học do đó HS có cái nhìn tổng thể hơn, tư duy logic từ đó cũng được rèn luyện nhiều hơn.
Ngoài ra cũng có thể kể đến tích hợp liên môn. Tích hợp liên môn là cách tiếp cận nội dung sử dụng phương pháp và ngôn ngữ của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực khác nhau đề nghiên cứu chủ đề. Các nội dung dạy học gần giống nhau, có liên quan chặt chẽ với nhau (có thể đang trùng nhau) trong các môn học của chương trình hiện hành, biên soạn thành chủ đề liên môn từ đó tăng khả năng và hiệu quả sử dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề của thực tiễn. - Mang tính thực tiễn: Nội dung chủ đề gắn liền với thực tế con người đang sinh sống.
- Mang tính hợp tác: Vì hình thức dạy học theo chủ đề chủ yếu là theo nhóm nên tính hợp tác giữa các giáo viên thể hiện rõ nhất.