ĐẶT VẤN ĐỀ Nâng cao hiệu quả giáo dục luôn là vấn đề được đặt lên hàng đầu đối với ngành giáo dục. Ngày 4-11-2013, Ban chấp hành Trung ương đã ban hành Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu CNH – HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế. Ngày 08-10-2014, Bộ GD và ĐT ban hành công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá, tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/ trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng. Cuối năm 2014, Quốc hội cũng đã thông qua Nghị quyết số 88/2014/QH13 về đổi mới chương trình, sách giáo khoa GDPT, nhằm mục đích "tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà trí, đức, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh".
Cuối năm 2018, Bộ Giáo dục và đào tạo đã ban hành Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT về việc ban hành chương trình giáo dục phổ thông. Đứng trước yêu cầu đổi mới giáo dục thì đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất người học là một giải pháp được xem là then chốt, có tính đột phá cho việc thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và nâng cao hiệu quả giáo dục. Đổi mới phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực hóa học sinhvề hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn. Đổi mới phương pháp dạy học phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin,.), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy.
Việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực phải đảm bảo nguyên tắc "học sinh được tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên". skkn 2 Đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn là chuyển những kết quả về đổi mới phương pháp dạy học cả chương trình Ngữ văn hiện hành từ "mặt bên ngoài" vào "mặt bên trong" để phát huy hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học, đáp ứng mục tiêu hình thành và phát triển năng lực của học sinh. Các lý thuyết hiện đại thường được nhắc đến: lý thuyết đa trí tuệ (Howard Gardner), lý thuyết hoạt động (Leonchiev), lý thuyết kiến tạo (đại diện là Piagiê, Vưgốtki),. và quan điểm "lấy học sinh làm trung tâm" chính là cơ sở để xác định các nội dung đổi mới phương pháp dạy học.
Bên cạnh những phương pháp dạy học theo đặc trưng của bộ môn Ngữ văn như dạy học đọc hiểu, dạy học tích hợp thì việc phát huy các phương pháp dạy học tích cực cũng góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn đạt hiệu quả, nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn. Trong đó phương pháp thảo luận nhóm được sử dụng nhiều nhất. Thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học tạo được sự tham gia tích cực của học sinh trong học tập. Trong thảo luận nhóm, học sinh được tham gia trao đổi, bàn bạc, chia sẻ ý kiến về một vấn đề mà cả nhóm cùng quan tâm.
Phương pháp thảo luận nhóm được sử dụng hiệu quả sẽ hình thành những năng lực cần thiết cho người học. Tuy nhiên, hiện nay nhiều giáo viên vẫn còn lúng túng khi vận dụng linh hoạt phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Ngữ văn khiến cho hoạt động này không đạt được hiệu quả như mong muốn, không tạo được hứng thú học tập cho người học, không hình thành và phát triển được các kĩ năng thiết yếu cho người học. Chính vì thế, người viết mạnh dạn lựa chọn biện pháp Nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm trong dạy học môn Ngữ văn để góp phần nâng cao chất lượng công tác giảng dạy bộ môn Ngữ văn. skkn 3 PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 1.
Thực trạng công tác dạy học môn Ngữ văn và việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Ngữ văn tại trường THPT Trần Văn Lan 1. Ưu điểm - Công tác dạy học môn Ngữ văn tại trường THPT Trần Văn Lan luôn nhận được sự quan tâm và chỉ đạo sát sao của Ban giám hiệu nhà trường, được tạo mọi điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh về cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học. - Thời đại cách mạng công nghệ 4.0 giúp giáo viên và học sinh có điều kiện để tham khảo các tài liệu, sách báo có liên quan. Thông qua internet, giáo viên có thể tự học, tự bồi dưỡng để nâng cao tay nghề và góp phần làm cho bài giảng thêm phong phú, sinh động; học sinh cũng có điều kiện trau dồi thêm kiến thức của mình ngoài những kiến thức trong sách giáo khoa và do giáo viên cung cấp.
- Đa phần giáo viên môn Ngữ văn của trường THPT Trần Văn Lan đều tích cực đổi mới phương pháp dạy học nhằm mục đích hình thành và phát triển những năng lực, phẩm chất tốt đẹp cho người học. Trong các phương pháp dạy học tích cực thì phương pháp thảo luận nhóm được giáo viên môn Ngữ văn sử dụng nhiều nhất. Bởi lẽ phương pháp này huy động được tất cả học sinh tham gia vào hoạt động học tập, nâng cao tính tương tác giữa các thành viên, người học có cơ hội được trao đổi, thảo luận, lắng nghe, học hỏi kiến thức của nhau, người học được rèn luyện và phát triển kĩ năng giao tiếp, thuyết trình. Trong quá trình tổ chức hoạt động nhóm cho học sinh, các giáo viên môn Ngữ văn trường THPT Trần Văn Lan đã đa dạng hóa hình thức hoạt động nhóm, đã chú ý tới việc giao nhiệm vụ học tập cho học sinh chuẩn bị ở nhà, có những quy định về thời gian cho mỗi hoạt động nhóm,.
Tuy nhiên, trong quá trình tổ chức hoạt động nhóm vẫn còn nhiều hạn chế khiến hiệu quả hoạt động nhóm chưa đạt hiệu quả cao. Hạn chế và nguyên nhân hạn chế a. Hạn chế * Về phía học sinh: skkn 4 Đa phần học sinh trường THPT Trần Văn Lan có học lực trung bình khá. Nhiều học sinh còn lười học, mải chơi, ý thức học tập và rèn luyện chưa tốt.
Đối với các hoạt động học tập, các em còn ỷ lại, thụ động, chưa có ý thức chủ động trong việc tiếp nhân kiến thức. Vì vậy, khi giáo viên tổ chức hoạt động nhóm còn nhiều hạn chế. Cụ thể: - Trong hoạt động nhóm chỉ có một số em tham gia (chủ yếu là học sinh khá giỏi), số còn lại không tham gia hoặc tham gia không tích cực. - Các thành viên trong nhóm chưa mạnh dạn bày tỏ quan điểm của bản thân, nhiệm vụ học tập thường chỉ do một vài cá nhân chăm chỉ thực hiện.
- Nhóm hoạt động tự do, nhóm trưởng chưa biết điều hành hoặc còn rụt rè, nhút nhát. - Việc báo cáo kết quả thường chỉ do một học sinh thường xuyên thực hiện không luân phiên thay đổi. * Về phía giáo viên: Đội ngũ giáo viên môn Ngữ văn trường THPT Trần Văn Lan luôn tích cực đổi mới phương pháp dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và nâng cao hiệu quả giảng dạy. Tuy nhiên, trong việc tổ chức hoạt động nhóm cho học sinh cũng còn nhiều hạn chế.
- Việc dạy học theo nhóm còn mang nặng tính hình thức, chưa thực sự chú ý đến hiệu quả của hoạt động đến tất cả học sinh. - Giáo viên quy định thời lượng chưa phù hợp với dung lượng kiến thức và năng lực học sinh nên hiệu quả hoạt động nhóm chưa cao. - Giáo viên ít quan tâm sâu sát đến hoạt động của nhóm, của cá nhân yếu kém trong nhóm. - Giờ học còn lộn xộn, ồn ào.
- Việc đánh giá sản phẩm hoạt động nhóm chưa hiệu quả nên chưa thúc đẩy được sự tiến bộ của người học. Nguyên nhân Những hạn chế trên xuất phát từ nguyên nhân khách quan và chủ quan. * Nguyên nhân khách quan: - Do không gian lớp học còn hạn hẹp mà sĩ số học sinh đông nên việc tổ chức hoạt động lớn gặp nhiều khó khăn. skkn 5 - Để thực hiện hoạt động nhóm cần thời gian cho mỗi cá nhân thực hiện và thời gian thảo luận để đưa ra ý kiến chung của nhóm nên tốn thời gian, đôi khi vượt quá thời gian quy định của một tiết học.
* Nguyên nhân chủ quan - Về phía học sinh: + Kĩ năng hợp tác học sinh của học sinh chưa tốt, học sinh chưa mạnh dạn, tự tin. +Học sinh chưa biết tìm kiếm sự trợ giúp của thầy cô hoặc bè bạn khi gặp khó khăn. +Học sinh chưa biết lắng nghe ý kiến của bạn và chưa tích cực chủ động suy nghĩ đưa ra ý kiến của riêng mình. + Học sinh còn ỷ lại, thụ động, chưa có ý thức tốt trong học tập và rèn luyện.
- Về phía giáo viên + Giáo viên giao nhiệm vụ học tập chưa cụ thể, rõ ràng, chưa phù hợp với đối tượng học sinh. +Giáo viên chưa sử dụng linh hoạt, đa dạng các kĩ thuật dạy học trong phương pháp thảo luận nhóm để thay đổi trạng thái người học, duy trì sự tập trung cao độ trong học tập. + Giáo viên chưa đa dạng hóa các hình thức đánh giá kết quả các hoạt động nhóm để ghi nhận, khích lệ, thúc đẩy sự tiến bộ của người học. + Giáo viên chưa tạo được không khí lớp học sôi nổi, tạo cảm hứng học tập cho người học.
Biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm trong dạy học Ngữ văn 2. Tạo không khí lớp học Để đạt hiệu quả cao trong giờ học, việc tạo không khí lớp học vui vẻ, hứng khởi là điều không thể thiếu. Trong giờ học, dù giáo viên sử dụng phương pháp dạy học nào đi nữa mà không tạo được không khí lớp học thì hoạt động dạy học cũng sẽ không đạt được kết quả như mong đợi. Bởi lẽ khi cảm xúc được khơi nguồn thì những kiến thức bài học sẽ được lưu giữ trong trí nhớ một cách tự nhiên.