Chương 1. Những vấn đề cơ bản trong Hoạt động chăm sóc người bệnh Người khỏe mạnh tự đáp ứng được các nhu cầu của chính mình. Khi bị bệnh tật, ốm yếu người bệnh không tự đáp ứng được nhu cầu hàng ngày cho bản thân nên cần đến sự hỗ trợ của người điều dưỡng, do vậy các hoạt động chăm sóc của người điều dưỡng đều có chung một nguyên tắc điều dưỡng là xuất phát từ việc đáp ứng nhu cầu người bệnh. Nhu cầu cơ bản trong hoạt động chăm sóc người bệnh Nhu cầu của con người theo Abraham Maslow là nhà tâm lý học người Mỹ, gốc Nga 1953 chia ra 5 loại: Theo tầm quan trọng, cấp bậc nhu cầu được sắp xếp thành năm bậc sau theo thứ tự tăng dần từ thấp đến cao: - Nhu cầu cơ bản hay nhu cầu sinh học (mức thấp nhất): Là những nhu cầu đảm bảo cho con người tồn tại như: ăn, uống, mặc, tồn tại và phát triển nòi giống và các nhu cầu của cơ thể khác.
- Nhu cầu về an ninh và an toàn: Là các nhu cầu như ăn ở, sinh sống an toàn, không bị đe đọa, an ninh, chuẩn mực, luật lệ. - Nhu cầu xã hội hay nhu cầu liên kết và chấp nhận: Là các nhu cầu về tình yêu được chấp nhận, bạn bè, xã hội. - Nhu cầu được tôn trọng: Là các nhu cầu về tự trọng, tôn trọng người khác, được người khác tôn trọng, địa vị. - Nhu cầu tự thể hiện hay tự thân vận động (mức cao nhất): Là các nhu cầu như chân, thiện, mỹ, tự chủ, sáng tạo, hài hước.
c 4 MỨC CAO MƯC THẤP 1. Nhu cầu của con người theo Abraham Maslow Maslow đã chia các nhu cầu thành hai cấp: Cấp cao và cấp thấp. Nhu cầu cấp thấp là các nhu cầu sinh học và nhu cầu an ninh/an toàn. Nhu cầu cấp cao bao gồm các nhu cầu xã hội, tôn trọng, và tự thể hiện.
Sự khác biệt giữa hai loại này là các nhu cầu cấp thấp được thỏa mãn chủ yếu từ bên ngoài trong khi đó các nhu cầu cấp cao lại được thỏa mãn chủ yếu là từ nội tại của con người. Các nhu cầu cơ bản càng được đáp ứng thì càng tạo ra động lực sáng tạo và tự hoàn thiện ở mỗi cá thể. Người điều dưỡng cần biết đánh giá đúng những nhu cầu, kinh nghiệm, kiến thức và thẩm mỹ của NB để từ đó có sự quan tâm và lập kế hoạch chăm sóc thích hợp. - Theo Virginia Henderson thì thành phần chăm sóc người bệnh cơ bản gồm 14 yếu tố: + Ðáp ứng các nhu cầu về hô hấp.
+ Giúp đỡ NB về ăn, uống và dinh dưỡng. c 5 + Giúp đỡ NB trong sự bài tiết. + Giúp đỡ NB về tư thế, vận động và tập luyện. + Ðáp ứng nhu cầu ngủ và nghỉ ngơi.
+ Giúp NB mặc và thay quần áo. + Giúp NB duy trì thân nhiệt. + Giúp NB vệ sinh cá nhân hàng ngày. + Giúp NB tránh được các nguy hiểm trong khi nằm viện.
+ Giúp NB trong sự giao tiếp. + Giúp NB thoải mái về tinh thần, tự do tín ngưỡng. + Giúp NB lao động, làm một việc gì đó để tránh mặc cảm là người vô dụng. + Giúp NB trong các hoạt động vui chơi, giải trí.
+ Giúp NB có kiến thức về y học. Điều dưỡng và công tác chăm sóc người bệnh 1. Khái niệm về điều dưỡng Điều dưỡng viên là người phụ trách công tác điều dưỡng, chăm sóc sức khỏe, kiểm tra tình trạng NB, theo dõi NB và các công việc khác để phục vụ cho quá trình chăm sóc sức khỏe ban đầu cho đến phục hồi, trị liệu cho NB. Theo một định nghĩa khác thì Điều dưỡng viên là những người có nền tảng khoa học cơ bản về điều dưỡng, đáp ứng các tiêu chuẩn về chăm sóc NB tùy theo sự giáo dục và sự hoàn thiện lâm sàng.
Ở Việt Nam, trước đây người điều dưỡng được gọi là Y tá, có nghĩa là người phụ tá của người thầy thuốc. Ngày nay, điều dưỡng đã được xem là một nghề độc lập trong hệ thống y tế do đó người làm công tác điều dưỡng được gọi là điều dưỡng viên. Người điều dưỡng hiện có nhiều cấp bậc, trình độ và đã được qui định rất cụ thể và chi tiết trong hệ thống ngạch bậc công chức theo các văn bản quy định của Bộ Nội vụ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Vai trò của người điều dưỡng Lực lượng Điều dưỡng viên (kể cả Hộ sinh) giữ vai trò nòng cốt trong hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu với mục tiêu chẩn đoán, điều trị, chăm sóc các nhu cầu thiết yếu của người dân trong việc nâng cao sức khỏe, duy trì, phục hồi và dự phòng bệnh tật ở ba tuyến: tuyến đầu, tuyến sau, và tuyến cuối kết hợp với các chuyên ngành khác trong toán chăm sóc sức khỏe.
Tại các nước phát triển Anh, Mỹ, Canada,. cũng như các nước đang phát triển như Thái Lan, Philippines, Malaysia,. Điều dưỡng viên đã được nâng cao vai trò trong việc quản lý các cơ sở y tế ban đầu, bệnh viện, tham gia khám và điều trị - chăm sóc các bệnh cấp và mãn tính theo chuyên ngành của điều dưỡng và có mặt trong hầu hết các lãnh vực khác và là nghề đang được kính trọng nhất hiện nay. Riêng tại Việt Nam thì tình hình không khả quan và còn nhiều tồn tại, mặc dù trình độ đào tạo và phạm vi thực hành của điều dưỡng Việt Nam hiện nay đã có nhiều thay đổi, song trong nhận thức chung về vai trò của người điều dưỡng chưa được cập nhật phù hợp với thực tế.
Khái niệm về CSNB trong bệnh viện CSNB trong bệnh viện bao gồm sự hỗ trợ, đáp ứng các nhu cầu cơ bản của mỗi NB, nhằm duy trì hô hấp, tuần hoàn, thân nhiệt, ăn uống, bài tiết, tư thế, vận động, vệ sinh cá nhân, ngủ và nghỉ, chăm sóc tâm lý, hỗ trợ điều trị và tránh các nguy cơ từ môi trường bệnh viện cho người bệnh [10],[58]. Khái niệm CSNB toàn diện Theo quan điểm của người cung cấp dịch vụ y tế CSNB toàn diện là: Dịch vụ y tế tổng hợp được thực hiện một cách đồng bộ bởi bác sỹ, dược sỹ, điều dưỡng và mọi nhân viện y tế trong bệnh viện và sự tham gia của người bệnh. Theo quan điểm của người bệnh CSNB toàn diện được hiểu là: Sự chăm sóc đáp ứng các nhu cầu cơ bản của người bệnh hàng ngày về thể chất, tinh thần và xã hội. c 7 CSNB toàn diện là giải pháp cơ bản để nâng cao chất lượng CSNB, là mục tiêu phấn đấu của các bệnh viện.
Khái niệm này cũng khắc phục nhận thức chưa đầy đủ của một số người cho rằng CSNB toàn diện chỉ là nhiệm vụ của phòng điều dưỡng và của các Điều dưỡng, đồng thời khái niệm này đưa ra một quan niệm mới về vai trò của NB trong việc tham gia các quyết định về điều trị và chăm sóc cho chính họ. Trước đây việc điều trị cho NB hầu như chỉ do người thầy thuốc quyết định, NB chấp nhận tất cả những quyết định của thầy thuốc trong việc điều trị cho họ và vì thế, họ phó thác tính mạng cho thầy thuốc. Ngày nay, người ta khuyến khích và trao quyền cho NB đưa ra các quyết định điều trị và chăm sóc cho chính họ, trên cơ sở được giải thích đầy đủ với lời khuyên của Bác sĩ và Điều dưỡng. Có sự tham gia của NB trong nhóm chăm sóc là rất quan trọng và có ý nghĩa trong việc chữa bệnh.
Khái niệm trên làm rõ trách nhiệm thực hiện CSNB toàn diện đối với mọi điều dưỡng trong BV. Khái niệm NB là trung tâm chăm sóc Theo Viện Y học Mỹ (IOM), chăm sóc lấy người bệnh là trung tâm là một trong sáu mục tiêu cơ bản của hệ thống chăm sóc sức khỏe của Mỹ. IMO định nghĩa: Chăm sóc lấy người bệnh là trung tâm là sự chăm sóc được thiết lập bởi quan hệ hợp tác giữa những người hành nghề, người bệnh và gia đình người bệnh để đảm bảo các đáp ứng dựa trên các giá trị về nhu cầu, mong đợi và sở thích của người bệnh, đồng thời người bệnh được hướng dẫn, hỗ trợ để đưa ra quyết định và tham gia vào việc chăm sóc của riêng mình [58]. Khái niệm về phân cấp chăm sóc [10] - Người bệnh cần chăm sóc cấp I là người bệnh nặng, nguy kịch, hôn mê, suy hô hấp, suy tuần hoàn, phải nằm bất động và yêu cầu có sự theo dõi, chăm sóc toàn diện và liên tục.
- Người bệnh cần chăm sóc cấp II là người bệnh có những khó khăn, hạn chế trong việc thực hiện các hoạt động hằng ngày và cần sự theo dõi, hỗ trợ. c 8 - Người bệnh cần chăm sóc cấp III là người bệnh tự thực hiện được các hoạt động hằng ngày và cần sự hướng dẫn chăm sóc. Các mô hình phân công CSNB Theo Thông tư số 07/2011/TT-BYT ngày 26/11/2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế Hướng dẫn công tác điều dưỡng về chăm sóc người bệnh trong bệnh viêṇ thì chăm sóc người bệnh trong bệnh viện bao gồm hỗ trợ, đáp ứng các nhu cầu cơ bản của mỗi người bệnh nhằm duy trì hô hấp, tuần hoàn, thân nhiệt, ăn uống, bài tiế t, tư thế, vâ ̣n đô ̣ng, vệ sinh cá nhân, ngủ, nghỉ; chăm sóc tâm lý; hỗ trợ điều trị và tránh các nguy cơ từ môi trường bệnh viện cho người bệnh [10]. Hiện nay tại Việt Nam nhiều mô hình chăm sóc người bệnh được triển khai và áp dụng.
Mô hình phân công điều dưỡng chăm sóc chính Một điều dưỡng viên hoă ̣c mô ̣t hô ̣ sinh viên chịu trách nhiệm chính trong việc nhận định, lập kế hoạch chăm sóc, tổ chức thực hiện có sự trợ giúp của các điều dưỡng viên hoặc hộ sinh viên khác và theo dõi đánh giá cho một số người bệnh trong quá trình nằm viện [14]. Mô hình chăm sóc theo nhóm Nhóm có từ 2 - 3 điều dưỡng viên hoặc hô ̣ sinh viên chịu trách nhiệm chăm sóc một số người bệnh ở một đơn nguyên hay một số buồng bệnh [1],[14]. Mô hình chăm sóc toàn diện theo đội Mô hình chăm sóc theo đội: Đội gồm bác sĩ, điều dưỡng viên hoặc hộ sinh viên và người hành nghề khám bê ̣nh, chữa bênh ̣ khác chịu trách nhiệm điều trị, chăm sóc cho một số người bệnh ở một đơn nguyên hay một số buồng bênh. ̣ Từ 1998, với sự giúp đỡ của chuyên gia Thụy Điển, Bệnh viện Việt Nam -Thụy Điển Uông Bí đã thí điểm triển khai mô hình chăm sóc toàn diện theo đội tại Khoa Ngoại.