Mua Bán Sáp Nhập Ngân Hàng Thương Mại Hiện Nay: Khóa Luận Tốt Nghiệp Đại Học

Khóa luận tốt nghiệp phân tích tình hình mua bán, sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay, cung cấp góc nhìn chuyên sâu về xu hướng tài chính.

• Đề tài: Mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÀI CHÍNH CÔNG VÀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG
• 1.1. Khái niệm tài chính công
• 1.2. Cơ sở lý luận của tài chính công
• 1.3. Đặc điểm, vai trò và chức năng của tài chính công
• 1.4. Lý luận chung về quản lý tài chính công
• 1.5. Kinh nghiệm quản lý tài chính công của một số nước trong khu vực và trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG Ở NƯỚC TA THỜI GIAN QUA
• 2.1. Quản lý tài chính công trước thời kỳ đổi mới
• 2.2. Khái quát về quản lý tài chính công trong thời kỳ đổi mới
• 2.3. Thực trạng quản lý thu ngân sách nhà nước thời kỳ 1991-2001
• 2.4. Thực trạng chi ngân sách nhà nước giai đoạn 1991-2001
• 2.5. Đánh giá thực trạng nợ chính phủ của Việt Nam
• 2.6. Những hạn chế của quản lý tài chính công ở Việt Nam giai đoạn 1991-2002
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Mục tiêu và nguyên tắc đổi mới quản lý tài chính công
• 3.2. Tăng cường quản lý nhà nước về thuế và thu thuế
• 3.3. Đổi mới và hoàn thiện chính sách chi tiêu của Chính phủ
• 3.4. Đổi mới cơ chế phân cấp quản lý ngân sách nhà nước và hoàn thiện hệ thống ngân sách nhà nước
• 3.5. Hoàn thiện quy trình quản lý ngân sách nhà nước
• 3.6. Tăng cường khuyến khích đầu tư
• KẾT LUẬN
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay

Thị trường tài chính ghi nhận làn sóng chuyển dịch mạnh mẽ. Mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay trở thành công cụ tái cấu trúc thiết yếu. Hoạt động này diễn ra dưới hình thức mua lại vốn góp, sáp nhập cơ hữu hoặc hợp nhất pháp nhân. Mục tiêu cốt lõi là tối ưu hóa nguồn lực tài chính. Các tổ chức tín dụng cần mở rộng mạng lưới chi nhánh nhanh chóng. Họ cũng cần gia tăng tổng tài sản để đáp ứng tiêu chuẩn an toàn vốn. Quy mô tài chính lớn giúp ngân hàng hạ thấp chi phí vận hành. Vị thế cạnh tranh trên thị trường tiền tệ vì thế tăng lên rõ rệt. Quá trình này chịu sự giám sát chặt chẽ từ Ngân hàng Nhà nước. Mọi giao dịch đều phải tuân thủ Luật Các tổ chức tín dụng. Cơ quan quản lý hướng đến việc thanh lọc các định chế yếu kém. Thị trường loại bỏ nguy cơ đổ vỡ dây chuyền. Sự liên kết giữa các ngân hàng tạo ra sức mạnh cộng hưởng. Doanh nghiệp và người gửi tiền được hưởng lợi từ hệ thống thanh toán hiện đại. Nền kinh tế duy trì được sự ổn định vĩ mô lâu dài.

1.1. Khái niệm và hình thức sáp nhập ngân hàng

Sáp nhập ngân hàng là sự kết hợp giữa hai hay nhiều tổ chức tín dụng. Sau giao dịch, một pháp nhân duy nhất tiếp tục tồn tại hợp pháp. Pháp nhân mới tiếp nhận toàn bộ tài sản, công nợ và quyền lợi của các bên. Hình thức phổ biến gồm sáp nhập tự nguyện và chỉ định bắt buộc. Sáp nhập tự nguyện xuất phát từ thỏa thuận chiến lược giữa các ngân hàng. Các bên tìm kiếm lợi ích về thị phần và nguồn lực tài chính. Sáp nhập bắt buộc do Ngân hàng Nhà nước can thiệp trực tiếp. Biện pháp này áp dụng đối với các đơn vị mất khả năng thanh toán. Cơ quan chức năng bảo vệ quyền lợi người gửi tiền. Phương thức này ổn định hệ thống tài chính quốc gia.

1.2. Động lực thúc đẩy thương vụ M A ngân hàng

Áp lực tăng vốn điều lệ thúc đẩy các thương vụ sáp nhập. Chuẩn mực Basel II và Basel III đòi hỏi tỷ lệ an toàn vốn khắt khe. Các ngân hàng quy mô nhỏ khó tự nâng vốn qua kênh phát hành cổ phiếu. Hợp nhất nguồn lực là giải pháp tối ưu. Doanh nghiệp mở rộng quy mô khách hàng ngay lập tức. Mạng lưới phân phối trải dài trên nhiều địa bàn mới. Chi phí đầu tư hạ tầng công nghệ số được chia sẻ hiệu quả. Năng suất lao động tại từng phòng giao dịch được cải thiện. Bên cạnh đó, áp lực cạnh tranh từ các ngân hàng ngoại ngày càng gay gắt. Thâu tóm giúp các định chế nội địa củng cố vị thế dẫn đầu.

II. Thực trạng mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay

Thị trường tài chính ghi nhận nhiều biến động phức tạp trong quá trình thanh lọc. Mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay bộc lộ cả cơ hội lẫn thách thức nghiêm trọng. Tốc độ xử lý các ngân hàng kiểm soát đặc biệt vẫn diễn ra khá chậm. Sự chênh lệch về chất lượng tài sản giữa các bên tạo rào cản đàm phán. Khối nợ xấu tồn đọng từ bất động sản làm giảm giá trị định giá thực tế. Việc xác định giá trị tài sản vô hình và thương hiệu gặp nhiều vướng mắc. Tranh chấp lợi ích giữa các nhóm cổ đông lớn diễn ra gay gắt. Tình trạng sở hữu chéo phức tạp làm mờ tính minh bạch của sổ sách kế toán. Sự khác biệt về văn hóa doanh nghiệp cản trở quá trình tích hợp nhân sự. Nhiều nhân sự chất lượng cao rời bỏ tổ chức sau thương vụ sáp nhập. Hệ thống công nghệ thông tin không tương thích đòi hỏi chi phí chuyển đổi khổng lồ. Rủi ro gián đoạn giao dịch đe dọa sự an toàn của toàn bộ hệ thống thanh toán. Quản trị rủi ro sau hợp nhất thường đối mặt với lỗ hổng kiểm soát nội bộ. Tỷ lệ an toàn vốn có nguy cơ sụt giảm nếu bên nhận sáp nhập không chuẩn bị đủ nguồn lực dự phòng.

2.1. Vấn đề nợ xấu và định giá tài sản ngân hàng

Nợ xấu là rào cản lớn nhất trong các thương vụ mua bán sáp nhập. Tài sản bảo đảm phần lớn là bất động sản bị đóng băng thanh khoản. Việc thẩm định giá trị tài sản thế chấp thiếu tính khách quan. Số liệu nợ tiềm ẩn trên sổ sách kế toán chưa được phản ánh đầy đủ. Ngân hàng nhận chuyển giao đối mặt với rủi ro trích lập dự phòng gia tăng. Áp lực chi phí tài chính làm giảm lợi nhuận ngắn hạn của tổ chức. Thiếu vắng các tổ chức định giá độc lập có uy tín quốc tế gây khó khăn cho đàm phán. Khâu rà soát pháp lý kéo dài làm lỡ thời cơ thị trường. Mâu thuẫn về định giá dẫn đến nhiều thương vụ bị đình trệ vô thời hạn.

2.2. Xung đột sở hữu chéo và văn hóa doanh nghiệp

Sở hữu chéo tạo ra mạng lưới lợi ích nhóm phức tạp trong hệ thống ngân hàng. Tình trạng này gây cản trở quyền kiểm soát thực tế của ban điều hành mới. Các cổ đông lớn thường tìm cách bảo vệ đặc quyền trước đây. Tranh chấp quyền lực nội bộ làm suy yếu khả năng ra quyết định nhanh. Bên cạnh đó, xung đột văn hóa doanh nghiệp tạo ra lực cản tâm lý nặng nề. Phong cách quản lý bảo thủ khó hòa hợp với cơ chế điều hành linh hoạt. Đội ngũ nhân viên nảy sinh tâm lý hoang mang về vị trí việc làm. Tỷ lệ thôi việc gia tăng làm thất thoát dữ liệu khách hàng quan trọng. Quá trình hội nhập văn hóa đòi hỏi nhiều thời gian và chi phí xử lý.

III. Giải pháp đẩy mạnh mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay

Tái cơ cấu hệ thống tài chính đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và quyết liệt. Mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay cần hành lang pháp lý minh bạch. Ngân hàng Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế chuyển giao bắt buộc đối với tổ chức yếu kém. Quy định xử lý nợ xấu cần được nới lỏng cơ chế để thu hút nguồn vốn tư nhân. Chính sách thuế cần ưu đãi cho bên nhận sáp nhập nhằm bù đắp rủi ro tài chính ban đầu. Ngân hàng tiếp nhận cần xây dựng lộ trình tích hợp công nghệ rõ ràng. Việc số hóa toàn diện giúp chuẩn hóa quy trình dịch vụ và quản trị dữ liệu. Các tổ chức tín dụng phải chủ động nâng cao năng lực định giá tài sản độc lập. Khâu rà soát thẩm định hồ sơ pháp lý phải tiến hành khách quan. Ban điều hành cần thiết lập chiến lược truyền thông nội bộ hiệu quả. Nhân sự cần được đào tạo lại để thích ứng nhanh với môi trường mới. Khung quản trị rủi ro tích hợp giúp kiểm soát thanh khoản và bảo đảm an toàn vốn.

3.1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý và cơ chế hỗ trợ

Cơ quan quản lý cần xây dựng hành lang pháp lý thông thoáng và chặt chẽ. Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi cần quy định rõ quyền hạn của bên nhận sáp nhập. Ngân hàng Nhà nước nên cấp hạn mức tín dụng ưu đãi cho đơn vị nhận chuyển giao. Cơ chế tái cấp vốn với lãi suất hợp lý giúp giải tỏa áp lực thanh khoản tạm thời. Thẩm quyền xử lý nợ xấu cần được trao quyền chủ động hơn cho các ngân hàng thương mại. Thị trường mua bán nợ chuyên nghiệp cần được mở rộng quy mô. Việc cho phép nhà đầu tư ngoại gia tăng tỷ lệ sở hữu mở ra kênh thu hút dòng vốn quốc tế dồi dào. Thủ tục hành chính cần tinh gọn để rút ngắn thời gian phê duyệt.

3.2. Tối ưu hóa mô hình tích hợp công nghệ và nhân sự

Hợp nhất hệ thống công nghệ thông tin là yếu tố quyết định thành công của thương vụ. Ngân hàng cần đồng bộ cơ sở dữ liệu khách hàng theo tiêu chuẩn an toàn cao nhất. Nền tảng ngân hàng số hiện đại cần tích hợp liền mạch dịch vụ thanh toán. Quá trình chuyển đổi hệ thống lõi phải duy trì hoạt động giao dịch liên tục. Về mặt tổ chức, ban lãnh đạo cần xây dựng chính sách đãi ngộ công bằng. Đánh giá nhân sự dựa trên năng lực thực tế giúp giữ chân các chuyên gia giỏi. Chương trình truyền thông nội bộ giúp xóa bỏ định kiến phân biệt giữa hai tổ chức cũ. Sự đồng thuận của tập thể tạo nên nền tảng tăng trưởng bền vững.

IV. Triển vọng của mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay

Làn sóng tái cơ cấu ngân hàng đang bước vào giai đoạn chiều sâu. Mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại hiện nay mở ra kỷ nguyên phát triển mới cho ngành tài chính. Các định chế tài chính sau sáp nhập sở hữu tiềm lực vốn dồi dào. Khả năng cung ứng tín dụng dài hạn cho nền kinh tế được cải thiện rõ rệt. Hệ thống ngân hàng giảm bớt sự phân mảnh và nâng cao tính minh bạch. Các tổ chức tín dụng đẩy mạnh chuyển đổi số trên quy mô lớn. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn giúp tối ưu hóa thẩm định tín dụng. Trải nghiệm dịch vụ của khách hàng cá nhân và doanh nghiệp được nâng tầm. Sự hình thành các định chế tài chính quy mô khu vực thúc đẩy vị thế kinh tế quốc gia. Cơ chế kiểm soát an toàn hệ thống ngày càng tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Năng lực chống chịu trước các cú sốc tài chính toàn cầu được gia cố vững chắc. Thị trường tài chính Việt Nam trở nên hấp dẫn hơn đối với dòng vốn đầu tư trực tiếp và gián tiếp từ nước ngoài. Quá trình tái thiết này bảo đảm sự ổn định kinh tế vĩ mô lâu dài.

4.1. Tác động đối với khách hàng và nhà đầu tư

Khách hàng cá nhân được tiếp cận hệ thống mạng lưới chi nhánh rộng khắp. Dịch vụ ngân hàng số trở nên thuận tiện và đa dạng hơn. Mức độ an toàn của tiền gửi tiết kiệm được bảo đảm vững chắc. Ngân hàng lớn cung cấp hạn mức tín dụng cao hơn cho các dự án kinh doanh. Lãi suất cho vay có xu hướng cạnh tranh nhờ chi phí vốn giảm. Đối với nhà đầu tư, giá trị cổ phiếu ngân hàng có cơ hội tăng trưởng dài hạn. Tổ chức sau sáp nhập mở ra tiềm năng lợi nhuận vượt trội từ việc mở rộng thị phần. Khả năng chi trả cổ tức duy trì ở mức ổn định và bền vững.

4.2. Định hình cấu trúc thị trường tài chính tương lai

Thị trường tài chính tương lai sẽ tập trung vào các tập đoàn tài chính đa năng. Số lượng ngân hàng thương mại nhỏ lẻ sẽ thu hẹp dần qua các thương vụ sáp nhập. Các định chế tài chính hàng đầu sẽ nắm giữ phần lớn thị phần tín dụng và tiền gửi. Năng lực cạnh tranh quốc tế của hệ thống ngân hàng nội địa được nâng tầm. Sự hiện diện của các định chế tài chính lớn bảo đảm an toàn hệ thống trước biến động vĩ mô. Quy trình kiểm tra, giám sát từ Ngân hàng Nhà nước vận hành hiệu quả hơn trên số lượng đầu mối thu hẹp. Nguồn lực xã hội được phân bổ tối ưu vào các lĩnh vực kinh tế ưu tiên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài khoa học cấp bộ mã số 2000-98-083 với tên gọi "Quản lý tài chính công ở Việt Nam" do TS. Nguyễn Ngọc Hiến làm chủ nhiệm, được thực hiện tại Học viện Hành chính Quốc gia (thuộc Bộ Nội vụ) và nghiệm thu năm 2003 tại Hà Nội. Nghiên cứu được triển khai trong bối cảnh công cuộc đổi mới kinh tế tại Việt Nam đã trải qua hơn 15 năm (khởi xướng từ cuối năm 1986). Trong tiến trình này, Chính phủ chủ trương xây dựng chính sách tài chính công lành mạnh nhằm phân bổ nguồn lực khan hiếm phục vụ các mục tiêu phát triển ổn định, công bằng và bền vững. Việc ban hành Luật Ngân sách nhà nước năm 1996 cùng chương trình cải cách thuế giai đoạn II đã bước đầu tái cơ cấu ngân sách, gia tăng nguồn thu, xóa bỏ bao cấp và ưu tiên chi cho đầu tư phát triển, y tế, giáo dục, đào tạo, xóa đói giảm nghèo và khoa học công nghệ.

Tuy nhiên, thực tiễn quản lý tài chính công giai đoạn này bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng:

• Khung khổ pháp lý, đặc biệt là Luật Ngân sách nhà nước 1996 và hệ thống các luật thuế ban hành từ cuối thập niên 1980 (được sửa đổi trong thập niên 1990), đã không còn theo kịp sự vận động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Chính sách thuế chưa bao quát toàn diện các nguồn thu; tình trạng thất thu ngân sách, nợ thuế và khê đọng thuế diễn ra ở quy mô lớn, làm suy giảm khả năng động viên nguồn lực quốc gia.
• Công tác phân bổ và quản lý chi ngân sách nhà nước còn lãng phí, kém hiệu quả; tư tưởng bao cấp chưa được xử lý triệt để; các khoản chi bị phân tán, dàn trải cho nhiều mục tiêu.
• Cơ cấu và mối quan hệ tài chính giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương chưa hợp lý, đòi hỏi phải tái định hình cơ chế phân cấp nguồn lực.

Trước đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn và chương trình xây dựng pháp luật của Quốc hội về việc sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước cũng như các đạo luật thuế, đề tài xác định hệ thống mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu như sau:

• Mục tiêu nghiên cứu:

  1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về tài chính công, bao gồm bản chất, đặc điểm, vai trò và các chức năng của tài chính công trong nền kinh tế thị trường.
  2. Khảo sát, phân tích thực trạng quản lý tài chính công tại Việt Nam qua các thời kỳ, tập trung vào giai đoạn đổi mới (1991–2001/2002), chỉ rõ những thành tựu và hạn chế tồn tại.
  3. Đề xuất hệ thống quan điểm, mục tiêu, nguyên tắc và các nhóm giải pháp mang tính khả thi nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý tài chính công ở Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

• Đối tượng nghiên cứu: Tài chính công dưới giác độ quản lý kinh tế vĩ mô của Nhà nước.

• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu cấp bộ, tập trung vào mặt lý luận và thực tiễn của các nội dung cốt lõi của tài chính công gồm hoạt động đánh thuế và chi tiêu ngân sách nhà nước trong điều kiện chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tổng quan học thuyết kinh tế học công cộng thế giới và các công trình nghiên cứu quản lý tài chính trong nước:

• Hệ thống lý thuyết kinh tế học thế giới:

  • Trường phái cổ điển và tân cổ điển: Tác giả dẫn chiếu nguyên lý "bàn tay vô hình" của Adam Smith trong tác phẩm Của cải của các dân tộc (1776), cùng quan điểm của William Petty, Pierre Le Pesant de Boisguilbert, François Quesnay, Anne-Robert-Jacques Turgot, John Stuart Mill và Nassau Senior. Trường phái này chủ trương tự do hóa thị trường, phản đối sự can thiệp của nhà nước vào kinh tế, duy trì quan điểm "ngân sách tốt nhất là ngân sách cân bằng" và xác định cung là đường thẳng đứng tương ứng với sản lượng tiềm năng.
  • Học thuyết Keynes: Phân tích quan điểm của John Maynard Keynes ra đời sau cuộc đại khủng hoảng kinh tế 1929–1933, bác bỏ lý thuyết tự điều chỉnh của thị trường. Đề tài khai thác các phạm trù: hàm tiêu dùng, hiệu quả đầu tư cận biên, sở thích thanh khoản, khuynh hướng tiêu dùng, khuynh hướng tiết kiệm và mô hình số nhân chi tiêu. Tác giả chỉ ra rằng khi thị trường thất bại (do độc quyền, hàng hóa công cộng, tác động ngoại lai, thông tin bất cân xứng), Nhà nước phải can thiệp bằng chính sách tài khóa để tạo cú hích tổng cầu. Đồng thời, đề tài cũng chỉ trích hạn chế của trường phái Keynes khi áp dụng máy móc vào các nước đang phát triển (thúc ép tăng gánh nặng thuế và vay nợ nước ngoài quá mức mà không tính đến hiệu quả sử dụng vốn và năng lực hành chính).
  • Lý thuyết của Richard Musgrave: Dẫn chiếu tác phẩm Tài chính công - Lý thuyết và chính sách, phân tích 3 chức năng trụ cột của tài chính công: phân bổ nguồn lực (hướng tới hiệu quả Pareto và tối đa hóa phúc lợi xã hội), phân phối thu nhập (sử dụng thuế và trợ cấp để điều chỉnh bất bình đẳng theo đường cong Lorenz), và ổn định kinh tế (giữ vững việc làm, giá cả, cán cân thanh toán).
  • Lý thuyết kinh tế học hiện đại: Mô hình kinh tế hỗn hợp phối hợp giữa "bàn tay vô hình" của thị trường và "bàn tay hữu hình" của Nhà nước; chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến thất bại của Chính phủ (thông tin hạn chế, khả năng kiểm soát khu vực tư nhân hạn chế, bộ máy quan liêu, sự chậm trễ trong quá trình hiệp thương chính trị).
  • Các tài liệu học thuật quốc tế: Khảo cứu định nghĩa và luận điểm từ Christopher Pass, Bryan Lowes và Leslie Davies (Từ điển kinh tế); Harvey S. Rosen (Public Finance); Joseph E. Stiglitz (Kinh tế học công cộng); Robert Haveman và John Bascom.

• Nguồn tài liệu và nghiên cứu trong nước:

  • Các công trình chuyên khảo của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hùng (Lý thuyết tài chính - tiền tệ, 1998); giáo trình Quản lý tài chính nhà nước của Trường Đại học Tài chính - Kế toán Hà Nội (2000); bài giảng của PGS.TS. Đỗ Văn Thành (Bộ Tài chính); đề tài nghiên cứu cấp bộ mã số 96-98-0411 do PGS. Lê Thế Tường làm chủ nhiệm (Học viện Hành chính Quốc gia, bảo vệ năm 1999).

• Phương pháp nghiên cứu: Đề tài kết hợp đồng bộ 5 phương pháp nghiên cứu khoa học:

  1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Khái quát hóa, phân loại và hệ thống hóa các trường phái lý luận về kinh tế học công cộng và quản lý công.
  2. Phương pháp thu thập số liệu: Thu thập văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tài chính - ngân sách qua các thời kỳ.
  3. Phương pháp phân tích - tổng hợp: Luận giải các mối quan hệ nhân quả giữa cơ chế chính sách tài khóa và thực trạng vận hành nền kinh tế.
  4. Phương pháp thống kê: Xử lý và lượng hóa các chuỗi dữ liệu về thu ngân sách, chi tiêu công và nợ chính phủ giai đoạn 1991–2001.
  5. Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến đóng góp của các nhà quản lý, nhà nghiên cứu kinh tế - tài chính thực tiễn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Lý luận chung về tài chính công và quản lý tài chính công

Chương I tập trung làm rõ bản chất lý luận của tài chính công và quản lý tài chính công, bao gồm các nội dung cốt lõi:

• Khái niệm tài chính công: Tác giả chỉ rõ hai hướng tiếp cận: (1) Với tư cách là một môn khoa học/bộ phận của kinh tế học, tài chính công nghiên cứu hoạt động đánh thuế, chi tiêu của chính phủ và tác động của chúng đến phân bổ nguồn lực, phân phối thu nhập; (2) Với tư cách là một bộ phận của tài chính, tài chính công là các hoạt động thu - chi bằng tiền phản ánh mối quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị nhằm thực hiện các chức năng vốn có của Nhà nước.
• Phân định tài chính công và tài chính nhà nước: Đề tài xác lập ranh giới phân biệt giữa hai khái niệm thông qua 3 tiêu chí:

Tiêu chí phân biệt	Tài chính công	Tài chính nhà nước
Phạm vi nguồn thu	Gắn liền với các nguồn thu của ngân sách nhà nước qua thuế, phí, lệ phí và tín dụng nhà nước.	Bao gồm toàn bộ thu ngân sách nhà nước cộng với các quỹ ngoài ngân sách (quỹ bảo hiểm xã hội, quỹ hưu trí, quỹ hỗ trợ đầu tư...).
Mục đích sinh lời	Không gắn với các hoạt động mang tính kinh doanh thu lợi nhuận.	Bao gồm cả hoạt động kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận của khu vực doanh nghiệp nhà nước.
Chức năng chi tiêu	Chi tiêu phục vụ việc thực hiện các chức năng công vốn có của Nhà nước đối với xã hội.	Phục vụ chức năng nhà nước và phục vụ cung ứng hàng hóa, dịch vụ thông thường tại doanh nghiệp nhà nước.

• Đặc điểm của tài chính công: Gắn liền với quyền lực chính trị mang tính cưỡng chế và không bồi hoàn trực tiếp; thuộc sở hữu nhà nước (Quốc hội là cơ quan cao nhất quyết định dự toán, phân bổ và phê chuẩn quyết toán); cơ cấu gồm ngân sách nhà nước các cấp, tài chính cơ quan hành chính và tài chính đơn vị sự nghiệp.
• Bốn chức năng của tài chính công: Phân bổ nguồn lực; phân phối thu nhập; ổn định kinh tế; và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn.
• Quản lý tài chính công: Bản chất là việc Nhà nước vừa đóng vai trò chủ sở hữu, chủ thể quản lý, vừa sử dụng tài chính công làm công cụ điều tiết vĩ mô. Đề tài đúc kết 4 đặc điểm quản lý (quản lý bằng pháp luật và kế hoạch; coi trọng biện pháp tổ chức - hành chính; kết hợp yếu tố con người và yếu tố tài chính; bảo đảm thống nhất giữa mặt giá trị và hiện vật) và 4 quan điểm chỉ đạo (phục vụ chính trị; thúc đẩy phát triển kinh tế và ổn định xã hội; phát huy nội lực; tiết kiệm có hiệu quả).
• Công cụ và bộ máy quản lý: Hệ thống công cụ gồm pháp luật, kế hoạch hóa, chính sách kinh tế vĩ mô, thanh tra - kiểm toán và bộ máy tổ chức. Về bộ máy, phân biệt theo nghĩa rộng (tất cả cơ quan sử dụng kinh phí nhà nước) và nghĩa hẹp/trực tiếp (Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Tổng cục Đầu tư phát triển, Kho bạc Nhà nước, Sở Tài chính...). Xác định rõ thẩm quyền quản lý ngân sách của Quốc hội, Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp.

Chương II: Thực trạng quản lý tài chính công ở nước ta thời gian qua

Nội dung Chương II được kết cấu thành 6 tiểu mục phản ánh diễn trình thực tiễn:

• Quản lý tài chính công trước thời kỳ đổi mới: Phân tích cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp, kinh tế hiện vật; thu ngân sách hạn hẹp trong khi Nhà nước bao cấp toàn bộ xã hội, triệt tiêu động lực tài chính cá nhân và doanh nghiệp.
• Khái quát về quản lý tài chính công trong thời kỳ đổi mới: Quá trình từng bước tiền tệ hóa các quan hệ kinh tế từ cuối năm 1986, chuyển dịch sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tái lập kỷ cương tài khóa.
• Thực trạng quản lý thu ngân sách nhà nước thời kỳ 1991–2001: Đánh giá kết quả triển khai hệ thống thuế mới, tăng cường tỷ lệ huy động GDP vào ngân sách; sự chuyển dịch cơ cấu thu từ kinh tế quốc doanh, kinh tế ngoài quốc doanh, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài và thu từ dầu thô, xuất nhập khẩu.
• Thực trạng chi ngân sách nhà nước giai đoạn 1991–2001: Tái cơ cấu chi tiêu công theo hướng cắt giảm bao cấp tiêu dùng, ưu tiên chi đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, chi sự nghiệp kinh tế - xã hội, giáo dục, y tế; kiểm soát mức bội chi ngân sách (mục tiêu quanh ngưỡng 3% GDP).
• Đánh giá thực trạng nợ chính phủ của Việt Nam: Phân tích cơ cấu vay nợ trong nước (trái phiếu, công trái) và nợ nước ngoài (vay song phương, đa phương, ODA); nguyên tắc vay nợ để bù đắp thâm hụt chỉ phục vụ đầu tư phát triển, không dùng cho chi thường xuyên.
• Những hạn chế của quản lý tài chính công ở Việt Nam giai đoạn 1991–2002: Chỉ ra 4 nhóm tồn tại lớn: (1) Khung pháp lý lỗi thời, Luật Ngân sách nhà nước 1996 thiếu đồng bộ; (2) Chính sách thuế chưa công bằng, quy trình thu yếu kém dẫn đến thất thu, nợ đọng lớn; (3) Chi tiêu lãng phí, thất thoát trong đầu tư xây dựng cơ bản, phân bổ vốn dàn trải; (4) Cơ chế phân cấp ngân sách trung ương - địa phương mang tính chắp vá, quy trình kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước và Kiểm toán Nhà nước chưa phát huy đầy đủ hiệu lực độc lập.

Chương III: Các giải pháp tăng cường quản lý tài chính công trong thời gian tới

Chương III đề xuất phương hướng và các biện pháp hoàn thiện quản lý tài chính công chia theo 6 tiểu mục giải pháp:

• Mục tiêu và nguyên tắc đổi mới quản lý tài chính công: Nâng cao hiệu lực bộ máy hành chính, triệtเพื่อ thực hiện tiết kiệm, chống tham nhũng, lãng phí; trao quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình cho các cơ quan hành chính và đơn vị sự nghiệp.
• Tăng cường quản lý nhà nước về thuế và thu thuế: Hoàn thiện hệ thống luật thuế (sửa đổi thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt); mở rộng diện điều tiết thuế để bao quát các nguồn thu mới; hiện đại hóa quản lý thu thuế, giảm thủ tục phiền hà, xử lý nghiêm nợ đọng thuế và chống gian lận thương mại.
• Đổi mới và hoàn thiện chính sách chi tiêu của Chính phủ:
  • Cắt giảm chi thường xuyên, ưu tiên vốn cho kết cấu hạ tầng then chốt, khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực.
  • Chuyển mạnh từ phương thức "quản lý đầu vào" (kiểm soát cứng nhắc định mức biên chế và phương tiện) sang "quản lý sản phẩm đầu ra" dựa trên kết quả công việc.
  • Thực hiện khoán chi hành chính; thí điểm cơ chế Nhà nước đặt hàng, mua sản phẩm dịch vụ công thay vì cấp phát bình quân.
  • Đẩy mạnh xã hội hóa các lĩnh vực dịch vụ công như giáo dục, y tế, vệ sinh môi trường để thu hút nguồn lực xã hội.
• Đổi mới cơ chế phân cấp quản lý ngân sách nhà nước và hoàn thiện hệ thống ngân sách nhà nước: Bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương trong việc xử lý các cân đối vĩ mô; đồng thời tăng quyền chủ động, trách nhiệm tài phán cho Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp; sửa đổi quy định phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền.
• Hoàn thiện quy trình quản lý ngân sách nhà nước: Đổi mới khâu lập dự toán (sửa đổi thẩm quyền của Quốc hội theo hướng thông qua tổng mức và cơ cấu chi theo lĩnh vực); chuẩn hóa quy trình cấp phát, kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước; mở rộng hoạt động kiểm toán ngân sách theo hướng bắt buộc và xây dựng cơ chế bảo đảm tính độc lập tương đối của cơ quan Kiểm toán Nhà nước.
• Tăng cường khuyến khích đầu tư: Tạo môi trường tài chính thuận lợi để huy động vốn tiết kiệm trong dân chúng, phát triển thị trường vốn, thị trường trái phiếu, kết hợp xúc tiến đầu tư trực tiếp nước ngoài gắn với bảo toàn tài sản quốc gia.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những kết quả và đóng góp cụ thể về cả phương diện học thuật lẫn thực tiễn quản lý:

• Đóng góp về mặt lý luận:

  • Hệ thống hóa toàn diện các luận điểm kinh tế học công cộng từ trường phái cổ điển, Keynes, Musgrave đến kinh tế học hiện đại; xác lập cơ sở khoa học để vận dụng hài hòa giữa nguyên lý thị trường và sự can thiệp của Nhà nước trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam.
  • Đưa ra định nghĩa chuẩn xác về tài chính công và xác lập tiêu chí phân định rõ ràng giữa "tài chính công" và "tài chính nhà nước" – giải quyết sự lúng túng, nhập nhằng trong cách hiểu thuật ngữ tại Việt Nam thời điểm đó.
  • Xác lập 4 nguyên tắc và 4 quan điểm quản lý tài chính công mang tính hệ thống, gắn kết giữa nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế vĩ mô và yêu cầu kỷ luật tài khóa.

• Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp chính sách:

  • Đánh giá toàn diện bức tranh quản lý thu, chi và nợ chính phủ giai đoạn 1991–2001/2002; chỉ ra căn nguyên của sự thất thu thuế và tình trạng chi tiêu kém hiệu quả trong đầu tư công.
  • Luận cứ khoa học phục vụ trực tiếp cho quá trình sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước (sau đó được Quốc hội thông qua bản sửa đổi năm 2002) và điều chỉnh các luật thuế quan trọng giai đoạn 2003–2005.
  • Đề xuất mô hình đổi mới cơ chế quản lý tài chính công khu vực hành chính sự nghiệp: chuyển đổi từ kiểm soát đầu vào sang quản lý đầu ra, áp dụng khoán chi hành chính, thí điểm cơ chế Nhà nước đặt hàng dịch vụ công và bảo đảm địa vị pháp lý độc lập của cơ quan Kiểm toán Nhà nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài:

  • Theo phạm vi được xác định trong văn bản, đề tài cấp bộ tập trung chủ yếu vào giác độ quản lý kinh tế vĩ mô đối với hai hoạt động cốt lõi là đánh thuế và chi tiêu ngân sách nhà nước; chưa đi sâu khảo sát chi tiết toàn bộ cơ chế vận hành của các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách và hoạt động tài chính doanh nghiệp nhà nước.
  • Dữ liệu thực tiễn và các mốc đánh giá chính sách trong công trình kết thúc ở giai đoạn 2001–2002, gắn liền với khung pháp lý của Luật Ngân sách nhà nước 1996.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động thực tế của Luật Ngân sách nhà nước sửa đổi và các sắc thuế mới sau khi được Quốc hội ban hành và có hiệu lực thi hành.
  • Đi sâu nghiên cứu hoàn thiện phương thức kiểm soát chi tiêu công theo kết quả đầu ra đối với từng ngành dịch vụ công cụ thể (y tế, giáo dục đại học, viện nghiên cứu khoa học).

Giá trị tham khảo

Báo cáo nghiên cứu đề tài mã số 2000-98-083 là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo cao đối với:

• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý công, Hành chính công, Quản lý tài chính công, Tài chính - Ngân hàng và Kinh tế học: Phần tổng quan lý thuyết tại Chương I cung cấp khung kiến thức chuẩn mực về các trường phái kinh tế học công cộng và bản chất của các công cụ chính sách tài khóa.
• Các nhà nghiên cứu và cán bộ hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Kiểm toán Nhà nước, các cơ quan của Quốc hội): Nội dung phân cấp ngân sách, cải cách quy trình kiểm toán và giải pháp chuyển đổi cơ chế quản lý hành chính sự nghiệp tại Chương III cung cấp nhiều luận cứ thể chế giá trị.

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài phân biệt khái niệm "tài chính công" và "tài chính nhà nước" dựa trên những điểm khác biệt căn bản nào? Theo đề tài, tài chính công là bộ phận hạt nhân của tài chính nhà nước nhưng khác biệt ở 3 đặc trưng: (1) Nguồn thu tài chính công chỉ gắn với ngân sách nhà nước thông qua thuế, phí, lệ phí và tín dụng nhà nước (tài chính nhà nước gồm cả các quỹ ngoài ngân sách); (2) Tài chính công không nhằm mục đích kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận (tài chính nhà nước bao gồm cả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước); (3) Tài chính công phục vụ việc thực thi các chức năng công vốn có của Nhà nước (tài chính nhà nước chi trả cả hoạt động cung ứng hàng hóa, dịch vụ thông thường tại doanh nghiệp nhà nước).

2. Đề tài tiếp thu và mở rộng hệ thống chức năng của tài chính công từ học thuyết của Richard Musgrave như thế nào? Đề tài tiếp thu 3 chức năng kinh điển do Richard Musgrave đề xuất gồm: chức năng phân bổ nguồn lực (hướng tới hiệu quả Pareto), chức năng phân phối thu nhập (sử dụng thuế và trợ cấp nhằm giảm bất bình đẳng theo đường cong Lorenz) và chức năng ổn định kinh tế (ổn định việc làm, giá cả và cán cân thanh toán). Đồng thời, đề tài xác định thêm chức năng thứ tư phù hợp với các nước đang phát triển là chức năng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn.

3. Tác giả chỉ ra những nguyên nhân chính nào dẫn đến sự thất bại của Chính phủ trong điều tiết kinh tế? Dựa trên lý thuyết kinh tế học hiện đại, đề tài chỉ ra 4 nguyên nhân chủ yếu: thông tin hạn chế; khả năng kiểm soát hạn chế đối với khu vực tư nhân; sự quan liêu của bộ máy hành chính; và những hạn chế của quá trình hiệp thương chính trị dẫn đến sự chậm trễ trong việc ban hành và thực thi chính sách.

4. Đề tài đề xuất giải pháp đột phá nào về phương thức quản lý tài chính đối với các cơ quan hành chính nhà nước? Tác giả đề xuất chuyển đổi phương thức quản lý kinh phí và biên chế từ "quản lý đầu vào" (áp đặt định mức chi tiêu, phương tiện, nhân sự) sang "quản lý sản phẩm đầu ra" dựa trên chất lượng và khối lượng công việc hoàn thành; áp dụng cơ chế khoán kinh phí quản lý hành chính; và thử nghiệm phương thức Nhà nước mua sản phẩm, dịch vụ công theo hợp đồng thay vì cấp phát ngân sách bình quân.

5. Đề tài đưa ra nguyên tắc gì trong việc sử dụng nguồn vốn vay nợ của Chính phủ? Đề tài xác định rõ nguyên tắc kỷ luật tài khóa: nguồn thu từ thuế và phí phải bảo đảm trang trải toàn bộ chi thường xuyên và dành một phần cho tích lũy; toàn bộ các nguồn vốn vay nợ (cả trong nước và ngoài nước) tuyệt đối không được sử dụng cho chi tiêu dùng/chi thường xuyên mà bắt buộc phải dành riêng cho mục tiêu chi đầu tư phát triển.

Kết luận

Đề tài khoa học cấp bộ "Quản lý tài chính công ở Việt Nam" (mã số 2000-98-083) do TS. Nguyễn Ngọc Hiến chủ nhiệm đã hệ thống hóa sâu sắc nền tảng lý luận kinh tế học công cộng và xác lập ranh giới khoa học của các phạm trù tài chính công trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bằng việc phân tích đa chiều bức tranh thực trạng thu, chi ngân sách và nợ chính phủ giai đoạn 1991–2001, công trình đã chỉ rõ những khiếm khuyết mang tính thể chế của giai đoạn đầu đổi mới. Hệ thống giải pháp được đề xuất—đặc biệt là cải cách phân cấp ngân sách, chuyển dịch sang quản lý theo kết quả đầu ra và nâng cao tính độc lập của kiểm toán công—đã đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách tài khóa của Việt Nam đầu thế kỷ XXI.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÀI CHÍNH CÔNG VÀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG 1. Khái niệm tài chính công Theo định nghĩa của Chritopher Pass, Bryan Lowes va Leslie Davies: “Tài chính công là một ngành của kinh tế học có liên quan tới lợi tức và chi tiêu của chính quyền và hậu quả của nó đối với nền kinh tế nói chung”!. Khi các nhà kinh tế cổ điển viết về tài chính công, họ tập trung vào khía cạnh lợi tức và đánh thuế. Từ thời kỳ Keynes năm 1930, người ta đã nhấn mạnh hơn khía cạnh chi tiêu và hiệu quả của chính sách tài chính đối với nền kinh tế.

Theo từ điển giải nghĩa kinh tế - kinh doanh Anh - Việt: “Tài chính công là một ngành khoa học nghiên cứu việc thu chi công quỹ của các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương và tác động của những hoạt động đó đến nền kinh tế nói chung. Đối tượng nghiên cứu của ngành khoa học này là hệ thống thuế khoá, việc quản lý các quỹ tiền tệ và các khoản công nợ quốc gia, việc phân bổ các quỹ giữa các khu vực công và khu vực tư và sự tăng trưởng chung của hoạt động kinh tế. Thuật ngữ này còn được dùng để chỉ các hoạt dong thu chi của chính phủ qua ba chức năng: phân bổ, phân phối và ổn định””. Rosen, tài chính công là một lĩnh vực của kinh tế học phân tích việc đánh thuế và các chính sách chi tiêu của chính phủ.

Theo ông, tài chính công đồng nghĩa với kinh tế học công cộng và kinh tế học khu vực công. Thuật ngữ “¿tà/ chứnh công tập trung vào các hoạt động đánh thuế và chỉ tiêu của chính phủ và ảnh hưởng của nó đến sự phân bổ các nguồn lực và phân phối thu nhập”?. Ông cho rằng vấn đề then chốt của các hoạt động này gắn với việc sử dụng các nguồn lực thực tế, có nghĩa là nó tập trung vào các chức năng kinh tế ! Chritopher Pass, Bryan Lowes, Leslie Davies: Từ điển kinh tế, NXB Harper Collins, ban dịch ra tiếng việt của Trung tâm đào tạo và nghiên cứu khoa học ngân hàng, tp. ? Từ điển giải nghĩa kinh tế - kinh doanh Anh Việt, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, 1996, tr.

Rosen: Tài chính công, Irwin McGraw-HIII, xuất bản lần thứ 5, tr. 6 vi mô của chính phủ, cách thức mà chính phủ tác động đến việc phân bổ các nguồn lực và phân phối thu nhập, do đó tài chính công còn được gọi là kinh tế học về khu vực công hay kinh tế học công cộng. Các chức năng kinh tế vĩ mô của chính phủ - việc sử dụng các chính sách thuế, chính sách chi tiêu và chính sách tiền tệ để tác động đến tổng mức thất nghiệp và mức giá cả - là đối tượng của các môn học khác. Tuy nhiên, thường khó xác định rõ ràng các đối tượng nhất định nào là thuộc về tài chính công.

Các chính sách điều tiết của chính phủ có tác động quan trọng đến sự phân bổ các nguồn. Các chính sách như vậy có mục tiêu đôi khi cũng có thể đạt được bằng các biện pháp chỉ tiêu hay đánh thuế của chính phủ. Chẳng hạn, khi chính phủ muốn hạn chế quy mô của các công ty, chính phủ có thể đưa ra chính sách tăng thuế đối với những công ty lớn. Một chính sách khác là ban hành các quy định đòi hỏi các công ty này thu hẹp bớt quy mô bất hợp pháp.

Tuy nhiên, trong khi việc đánh thuế vào công ty là đối tượng của việc nghiên cứu tài chính công thì việc ban hành các quy định lại là đối tượng của của khoa học về tổ chức công nghiệp.