chương I luật tục ÊĐê đề cập tới các yếu tố cấu thành tội phạm. Mặc dù việc xác định một người phạm tội trong luật tục ÊĐê còn ở mức độ sơ khai nhưng có những điểm khá gần gũi với pháp luật như việc mô tả hành vi lừa đảo: Hắn là kẻ biến mủ cây đa thành mủ cây sung, biến voi cái thành voi đực, biến người này thành người kia… như vậy có việc phải đưa hắn ra xét xử (Điều 20 luật tục ÊĐê). Mặt khác, trong chương này luật tục còn quy định việc xem xét chứng cứ cụ thể là những bằng chứng, tang chứng trong khi xét xử, đồng thời xác định về các hình thức tòng phạm như chứa chấp, bao che người có tội … Điển hình là quy định về tang chứng: Phải tóm được chân hắn, phải nhìn tận mặt hắn, phải tóm cổ được hắn bằng giữ được cái gùi hắn đeo, bằng nắm được cánh tay của hắn, phải nhận được mặt mũi hắn thật chắc chắn (Điều 4 luật tục ÊĐê). Nghiên cứu các quy định này ta thấy luật tục ÊĐê bước đầu vươn lên đến trình độ của một tục lệ, một tập quán pháp trong xã hội tiền giai cấp.
16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương II và III: Gồm có 33 điều (từ Điều 24 đến Điều 67). Trong đó, quy định các tội xúc phạm đến người Trưởng buôn, gồm có 22 điều; và quy định về các tội của người Trưởng buôn gồm có 11 điều. Hai chương này trực tiếp đề cập đến mối quan hệ then chốt trong xã hội mang tính cộng đồng điển hình của đồng bào dân tộc thiểu số ÊĐê. Như ta đã biết, thiết chế xã hội truyền thống của dân tộc ÊĐê là buôn, tương tự như làng người Việt, bản người Thái… đó là một tàn dư của hình thức công xã láng giềng nguyên thủy bước sang xã hội có giai cấp [19, tr.
Buôn của người ÊĐê vừa là một cộng đồng cư trú, vừa là một tổ chức xã hội và văn hóa. Nguyên tắc bao trùm trong buôn là quan hệ cộng đồng. Trong đó quan hệ giữa người đứng đầu buôn với các thành viên là rất quan trọng. Có thể khái quát các nguyên tắc này như sau: Về phía các thành viên: Không được xúc phạm tới danh dự nhân phẩm của Trưởng buôn.
Không được mua chuộc đe dọa Trưởng buôn. Mọi người phải tôn trọng Trưởng buôn, phải tuân thủ các quy định của cộng đồng mà Trưởng buôn là người điều hành. Về phía Trưởng buôn: Không được lộng hành, sử dụng quyền hạn được ủy thác để vô cớ bắt bớ, giam cầm, xử oan người không có tội, không làm tròn trách nhiệm của mình, không chăm lo chu đáo cho dân làng. Nguyên tắc này thể hiện mối quan hệ hai mặt trách nhiệm nghĩa vụ và quyền của người dân cũng như của Trưởng buôn.
Mặt khác, nó vừa bảo đảm kỷ cương xã hội, vừa bảo đảm quyền cá nhân, quyền dân chủ, bình đẳng trong quan hệ cộng đồng buôn làng. Cũng xuất phát từ nguyên tắc này mà người ÊĐê rất tôn trọng Trưởng buôn. Họ coi Trưởng buôn như Cây Đa đầu suối, Cây Sung đầu làng, như cha mẹ của dân làng trong buôn. Trong luật tục ÊĐê có khá nhiều điều bảo vệ danh dự nhân phẩm của Trưởng buôn và bảo vệ chế độ giải quyết việc làng 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho Trưởng buôn: Kẻ thấy Cây Đa thì chặt Cây Đa, thấy Cây Sung thì chém Cây Sung, thấy mẹ cha hoặc người đầu làng muốn chỉ vẽ dạy dỗ cho thì hành hung họ tàn nhẫn…kẻ tỏ ra hung hãn láo xược thì phải được trừng trị thích đáng (Điều 35 luật tục ÊĐê).
Đối với Trưởng buôn, họ là những người được dân làng kính trọng, vì nể và tin tưởng. Song họ cũng phải chịu sự ràng buộc nghiêm khắc của luật tục. Ông ta là Cây Đa đầu suối, là Cây Sung đầu làng, là người trông nom anh em con cháu trong làng. Thế mà ông ta lấn át chà đạp áp bức họ… Được lót miếng thăn, miếng sấn là ông ta tìm ngay ra cớ để bao che cho kẻ có tội.
Vì vậy có việc phải đưa ông ta ra xét xử (Điều 61 luật tục ÊĐê). Đây cũng là yếu tố tự nhiên để hạn chế sự lạm quyền mà ở bất cứ xã hội nào cũng có thể xảy ra và đặc biệt môi trường thuận lợi cho sự lạm quyền phát triển đó là đời sống mang tính cộng đồng do một cá nhân điều hành buôn làng như cộng đồng người ÊĐê. Chương IV: Gồm có 27 điều (từ Điều 68 đến Điều 94). Quy định về vi phạm các lợi ích của cộng đồng.
Các quy định về bảo vệ lợi ích của cộng đồng ở chương IV luật tục ÊĐê tập trung vào các mặt sau: - Tội xâm phạm phong tục, tập quán của buôn làng; tội lang thang lêu lổng không chịu sống theo khuôn phép của cộng đồng. Hành vi lang thang được luật tục mô tả: Hắn là một tên lang thang lêu lổng, ăn bát đủ mọi nhà, đến đâu cũng xin ăn…Hắn là cái nong xổ vành không còn ai cạp lại được. Tất cả mọi người từ người tù trưởng cho đến từng bà con, anh em dân làng, không một ai còn có thể khuyên bảo hắn được nữa… thì không ai che chở hắn nữa. Người ta bỏ mặc hắn dưới mồ … không một ai dòm ngó, mặc cho số phận của hắn trôi nổi … Tội không sống theo khuôn phép của cộng đồng thể hiện tính gắn kết giữa các cá nhân với nhau của người ÊĐê, là sự sống còn trong đời sống tinh thần của họ.
Đây là nét đặc trưng của tộc người này. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tội không giúp đỡ người hoạn nạn; tội làm lây lan bệnh truyền nhiễm cho người khác; tội làm cháy rừng, gây hỏa hoạn (Điều 72, 73, 80, 81, 82 luật tục ÊĐê) … Rừng và con người là hai đối tượng được luật tục ÊĐê quan tâm hàng đầu. Theo quan niệm của người ÊĐê: Có người thì phải có rừng và ngược lại. Rừng là nguồn sống, là điều kiện tồn tại của tộc người này.
Mọi thức ăn vật dùng trong gia đình của người ÊĐê đều được lấy từ rừng. Người ÊĐê yêu quý rừng như yêu chính tộc người của họ. Vì vậy, việc đốt rừng và làm cháy rừng được luật tục ÊĐê coi là trọng tội: Đàn ông đốt lửa bừa bãi, đàn bà đốt lửa bậy bạ… cả rừng le bị cháy khô cả rừng lồ ô bị cháy trụi, hang thỏ, hang chồn đều bị thiêu trụi tất cả. Vì vậy có chuyện nghiêm trọng phải xét xử.
Bảo vệ lợi ích của cộng đồng là vấn đề then chốt, bảo đảm sự tồn tại và vận hành xã hội cổ truyền ÊĐê. Về cơ bản các quy định này vẫn còn phù hợp với quan hệ cộng đồng và xử lý các mối quan hệ cộng đồng trong buôn làng của người dân tộc thiểu số ÊĐê hiện nay. Qua tìm hiểu ở một số buôn làng người ÊĐê tại huyện Cư Mgar tỉnh DakLak thời điểm tháng 9/2006, hầu hết các trưởng buôn đều sử dụng các quy định của luật tục trong chương này để xử lý những người vi phạm lợi ích của cộng đồng, của buôn làng và đặc biệt là hiệu lực thực tế của các quy định này rất cao, gần như 100% vụ vi phạm do Trưởng buôn xử lý theo các quy định của luật tụcÊĐê đều được bên vi phạm tự nguyện thi hành. Chương V: Gồm 48 điều (từ Điều 95 đến Điều 142) quy định về hôn nhân gia đình.
Đây là vấn đề tế nhị và phức tạp nhất trong quan hệ cộng đồng của bất cứ dân tộc nào. Đối với người ÊĐê, gia đình không những là tế bào của xã hội mà còn là mấu chốt để duy trì cuộc sống của cộng đồng. Trong Sang drông (căn nhà dài) của người ÊĐê có nhiều thế hệ cùng sinh sống, chỉ cần những mâu thuẫn nhỏ phát sinh từ các cặp vợ chồng trong gia đình thì cuộc sống chung của cộng đồng người trong gia đình đó sẽ trở nên hỗn loạn. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vì vậy, hôn nhân gia đình là vấn đề được người ÊĐê quan tâm hàng đầu.
Trong luật tục ÊĐê chương hôn nhân gia đình là chương có nhiều điều nhất. Nét nổi bật trong nguyên tắc hôn nhân của người ÊĐê mà luật tục bảo vệ nghiêm ngặt là tục nối nòi, có tới 9 điều đề cập đến các khía cạnh khác nhau của lệ tục này. Nội dung của hôn nhân nối nòi được diễn đạt: Rầm nhà gãy thì phải thay, dát sàn nát thì phải thế. Chết người này thì phải thế bằng người khác.
Vì tranh cùng một giống, cây Knôk cùng một nòi, hai dòng họ lấy nhau, nuôi lẫn nhau từ xưa… Nhưng nếu họ tỏ ra lạnh nhạt, lấy cớ người của họ còn trẻ mỏ chưa biết làm vợ, làm chồng họ không thực bụng muốn nối nòi thì tội thuộc về họ (Điều 97 luật tục ÊĐê). Đây là một trong những lệ tục thiếu tính tiến bộ, bó buộc quan hệ hôn nhân của người ÊĐê từ hàng ngàn năm nay, ảnh hưởng lớn đến sự phát triển lành mạnh của tộc người này. Ngoài tục nối nòi, trong luật tục ÊĐê còn rất coi trọng sự bền vững của hôn nhân: Đã lấy vợ thì phải ở với vợ cho đến chết, đã cầm cần mời rượu thì phải vào cuộc cho đến khi rượu nhạt, đã đánh cồng thì phải đánh cho đến khi người ta giữ tay lại (Điều 109). Do coi trọng sự bền vững của quan hệ vợ chồng, người ÊĐê buộc tội bên nào gây ra việc chia lìa vợ chồng: Nếu dã nhận làm chồng người ta mà anh không lấy người ta nữa thì tội thuộc về anh, có việc phải đưa ra xét xử giữa người ta với anh (Điều 110).
Ngoại tình là hiện tượng thường thấy và là nguyên nhân chính phá hoại hạnh phúc gia đình, luật tục ÊĐê dành nhiều điều khoản ngăn chặn hạn chế hành vi này, kể cả việc xử phạt những người vu khống người khác ngoại tình, thông dâm dẫn tới mâu thuẫn vợ chồng và tan vỡ hạnh phúc gia đình. Hành vi ngoại tình được luật tục ÊĐê mô tả:. hắn đứng lén ở một xó nhà kín đáo kéo người đàn bà ra đó để vụng trộm… Một đứa thì đã có Báng Ná (có vợ). Một đứa thì đã có Canh Ná (có chồng).
Vì vậy đúng lý là sọt của ai người ấy đeo, gùi của ai người ấy cõng, thằng đàn ông có lỗi thì chịu phạt đền cho vợ hắn, con đàn bà có lỗi chịu phạt đền cho chồng hắn. Bởi vì chúng là những kẻ 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.