Chương 1 CƠ SƠ LÝ LUẬN VAN ĐÈ XÂY DỰNG MÔ THỨC THONG TIN THỜI SU BAO CHÍ Ở CÁC DAI PHÁT THANH - TRUYEN HÌNH DIA PHƯƠNG TRONG BOI CANH MOI TRƯỜNG TRUYEN THONG MỚI HIỆN ĐẠI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm cơ bản được sử dụng trong luận văn 1.1, Thông tin và thông tin thời sự * Thông tin Có rất nhiều cách hiểu về thông tin. Thậm chí ngay các từ điển cũng không thé có một định nghĩa thống nhất.
Ví dụ: Từ điển Oxford English Dictionary thì cho rằng thông tin là " điều mà người ta đánh giá hoặc nói đến; là tri thức, tin tức" Từ điển khác thì đơn giản đồng nhất thông tin với kiến thức:"Thông tin là điều mà người ta biết" hoặc "thông tin là sự chuyển giao tri thức làm tăng thêm sự hiểu biết của con người” v,v. Nguyên nhân cua sự khác nhau trong việc sử dụng thuật ngữ này chính là do thông tin không thé sờ mó được. Người ta bắt gặp thông tin chỉ trong quá trình hoạt động, thông qua tác động trừu tượng của nó. Trên quan điểm triết học: Thông tin là sự phản ánh của tự nhiên và xã hội (thế giới Vật chất) bằng ngôn từ, ký hiệu, hình ảnh v.hay nói rộng hơn băng tất cả các phương tiện tác động lên giác quan của con người.
Ngày nay hầu như không một ngành công nghiệp, sản xuất và dịch vụ nào lại không quan tâm đến thông tin. Những quan điểm và hiện tượng khác nhau của lĩnh vực này đã dẫn đến những khái niệm và định nghĩa khác nhau về thông tin. Còn trong đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, “ ;hông tin là truyền đưa tin, bdo cho nhau biết hay là tin tức về các sự kiện diễn ra trên thé giới xung quanh tin tức được truyền di cho nhau ”. Thông tin làm phương tiện, điều kiện giao tiếp xã hội liên kết những người cá thé thành cộng đồng xã hội.
14 Thông tin luôn là nhu cầu tối cần thiết của con người với con người thông tin cho nhau để hiểu biết lẫn nhau để cải tạo thế giới. Xã hội càng phát triển, các phương tiện truyền thông càng phát triển, thông tin phong phú đa dạng, nhiều chiều sẽ càng giúp cho hoạt động của con người. Dù trong bất kỳ xã hội nào, con người không thé sống thiếu thông tin, thiếu thông tin xã hội không thé tồn tại và phát triển. Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Tạ Ngọc Tan: “ £hông tin giao tiếp trước hết là điều kiện để con người tổ chức lao động tạo nên sự hợp tác cân thiết nhằm đạt được mục đích đã đặt ra trước đó, bắt đầu từ những tín hiệu đơn giản, người ta thông báo cho nhau mục đích, phương pháp, cách thức, hành động tạo nên sự thông nhất có hiệu quả trong công việc, trong quá trình lao động sản xuất, chỉnh phục thiên nhiên, làm ra của cải vật chất nuôi sống mình.
Con người tích lũy được những kinh nghiệm quý báu, phát hiện ra những tri thức mới mẽ, đồng thời trong xã hội cũng hình thành nhu cau thông tin, truyền bá các kinh nghiệm, phương thức, phương pháp lao động có hiệu quả, thông báo cho đông loại những tri thức mới về thé giới xung quanh chính sự ra đời của tiếng nói, là bước than đâu tiên, quan trọng nhất của quá trình hình thành phát triển tăng cường thông tin giao tiếp trong xã hội loài người. *T hông tin thoi sự Theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững trong cuốn “Cơ sở lý luận báo chí” (Tr.66 -71) thì thông tin thời sự có khái niệm như sau: Thời sự, theo đại từ điển tiếng Việt, là “1. Toàn bộ sự việc ít nhiều quan trọng vừa mới xảy ra, được nhiều người quan tâm: Theo dõi thời sự, nghe thời sự quốc tế; 2. Có tính thời sự còn mới mẻ, được nhiều người chú ý quan tâm: vấn đề thời sự - tính thời sự của dé tai”.
Ở quan niệm trên đây có thể nhận thấy ba nét nghĩa chính. Một là toàn bộ sự việc vừa mới xảy ra; hai là sự việc ít nhiều quan trọng; ba là được nhiều người quan tâm (mới liên hệ thời gian — sự việc — nhiều người quan tâm). Như vậy, thời sự có thé hiểu là sự kiện, sự việc vừa mới xảy ra, nóng hồi, liên quan tới nhiều người và có ý nghĩa ngày hôm nay, ngay bây giờ. Tuy nhiên, 15 cũng có sự kiện xảy ra lâu rồi, nay mới biết và nhận thức lại, được nhiều người quan tâm.
Vấn đề nay có thê hiểu là báo chí thông tin sự kiện và vấn đề đã và đang xảy ra, có nghĩa xã hội và được nhiều người quan tâm. Đó là những sự kiện công chúng muốn biết, cần biết nhưng chưa biết; hoặc những sự kiện lãnh đạo cần thông tin cho công chúng dé thực hiện mục đích chính trị của minh; hoặc sự kiện đã xảy ra từ rất lâu, nhưng nay mới biết, hoặc xảy ra đã lâu nhưng nay mang ý nghĩa thời sự, thời CUỘC. Có sự kiện ngẫu nhiên, có sự kiện tất yếu, bản chất: có sự kiện nguy tạo và có sự kiện có thật khách quan; có sự kiện chính trị và có sự kiện khoa học đời sống; có sự kiện bản thể và có sự kiện nhận thức. Sự kiện bản thể là sự kiện nguyên dang trong cuộc sống, dưới đầy đủ các chỉ tiết giống có của nó; sự kiện nhận thức là sự kiện đã được tái tạo thông qua lăng kính nhận thức của nhà báo.
Và đương nhiên khi thé hiện bản chat tình hình thì không sự kiện nào là xuất hiện đơn lẻ rời rac mà năm trong một chỉnh thé, trong mối quan hệ nào đó trong một quá trình, trong một xu thế vận động có thể ngoại trừ những sự kiện đột biến như động đất, sóng thần hay bão lụt. Vấn dé là báo chí được thông tin và công khai các sự kiện, van dé công chúng bức xúc đến đâu trước dư luận xã hội thì còn tùy thuộc vào quá trình mở rộng tính công khai và dân chủ hóa đời sống xã hội. Chăng hạn nạn tham nhũng, rút ruột trong công trình xây dựng ngày một “nóng” lên trong dư luận xã hội và đã trở thành “quốc nạn” nhưng vẫn “êm đềm” trôi qua trong nhiều sự cố công trình kém chất lượng được đắp chiếu. Và rồi dư luận xã hội lại nỗi giận khi sự kiện một số vị tổng giám đốc, phó giám đốc tổng công ty nhà nước chơi trò đánh bạc, cá độ bóng đá đến hàng trăm triệu đô la Mỹ mỗi tháng và đến hàng chục tỷ đồng trong vài năm.
Điều đó phan nào hé lộ nguyên nhân của tinh trạng công trình đầu tư với lượng tiền khong 16 nhưng mới đưa vào sử dụng trong thời gian ngăn đã bị hư hỏng nghiêm trọng. Hơn nữa, nêu các sự kiện ây được khơi thức, được lân tìm các môi quan hệ thì các vân 16 đề khác cũng có thé được bung ra bởi không thé nói đầu tư và quản lý xây dựng tốt khi hàng loạt công trình nhanh chóng xuống cấp chỉ trong một thời gian ngắn sau khi đưa vào sử dụng: không thê nói đầu tư và quản lý xây dựng tốt khi giá trị công trình quyết toán lại gấp 2 gấp 3 lần giá trị công trình dự toán. Cũng là sự kiện có thật xảy ra nhưng có sự kiện đặc trưng cho cái mới có sự kiện lại tiêu biéu cho cái lạ. Cái mới và cái lạ có những điểm tương đồng nhưng lại có những điềm khác biệt cơ bản.
Cái mới và cái lại đều là sự kiện có thật và ở mức độ nào đó có khả năng hấp dẫn công chúng- nhóm đối tượng nhiều khi cái lạ có sức hấp dẫn hơn. Trong báo chí hiện đại, ngoài thé hiện rõ tính thời sự của thông tin báo chí một vấn đề không kém phần quan trọng nữa là kỹ năng tổ chức sự kiện và cách thức liên kết các sự kiện thông tin dé tô chức chiến dịch thông tin - truyền thông nhằm khơi nguồn và định hướng dư luận xã hội. Có những sự kiện chỉ có thể thông tin độc lập một lần có thể tạo ra hiệu lực tác động ít hay nhiều, mạnh hay yếu tức thì, nhưng cũng có những sự kiện nếu biết khai thác tác động của nó sẽ không chỉ ngày hôm nay. Vì thế phải tùy theo tính chất sự kiện có khả năng khơi nguồn dư luận xã hội sâu rộng hay không và khả năng đem lại hiệu ứng xã hội tích cực như thé nào dé xác định kế hoạch thông tin tiếp theo.
Nói báo chí thông tin sự kiện, hay đối tượng thông tin phản ánh của báo chí chủ yếu là sự kiện có nghĩa là người làm báo cần quán triệt Nguyên tắc tôn trọng sự thật, thuyết phục bằng sự thật. Đó là nguyên tắc cơ bản trong hoạt động báo chí mà bat kỳ ai bước chân vào nghề cũng phải có lời thé danh dự nghề nghiệp như vậy. Nhấn mạnh đặc điểm thông tin thời sự, thông tin sự kiện và van dé thời sự của báo chí là nhăm tạo ra sự thống nhất trong nhận thức nguyên tắc và kỹ năng hành nghề của các nhà báo cũng như nhận diện giá trị của sản phâm báo chí. Báo chí phải hướng tới việc giúp công chúng tiếp từ sản phẩm báo chí với những thông tin sự kiện và vấn đề thời sự nóng hồi như cầm chiếc bánh mì nóng vừa ăn vừa thối chứ không phải như thức ăn lạnh ngắt lấy trong tủ lạnh ra và những thức ăn ấy phải 17 được chắt lọc từ thực tiễn cuộc sống, từ đời sống hàng ngày góp phần tăng thêm chất “bổ dưỡng” cho nhận thức của công chúng và nhân dân 1.
Mô thức và mô thức thông tin * Mô thức là gì? Theo từ điển Hán Nom, mô thức có thể hiểu một cách đơn giản là cách thức, phương pháp Thuật ngữ mô thức dùng dé chỉ một kết cấu tác phẩm lặp đi lặp lại nhiều lần dưới sự thống nhất giữa nội dung với vị trí ngôn ngữ hình thức biéu đạt Mô thức thông tin trong lý thuyết truyền thông là sự lặp đi, lặp lại trở thành phương hướng thống nhất về nội dung hình thức. Trong từ điền tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên mô thirc là mô hình, kiểu Bang sự lý giải trên tác giả xin đưa ra định nghĩa mô thức thông tin : “Mô thức thông tin là phương thức, cách thức và mô hình thông tin của một tờ báo, tap chi hay một chương trình phát thanh, truyền hình ˆ”.