CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VE MỞ RỘNG HOẠT ĐỘNG MGCK 1. Tổng quan về CTCK 1. Khái niệm CTCK Trong bối cảnh kinh tế thế giới phát triển mạnh mẽ, TTCK được xem như một dạng thị trường đặc biệt và dần trở thành yếu tố cơ bản, không thê thiếu của bất kì nền kinh tế thị trường hiện đại nào. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của mình, TTCK đã được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau.
Theo tiếng La — tinh, TTCK là BRUSA, nghĩa den là cái ví dung tiền; còn trong tiếng Hán, TTCK lại có nghĩa là “giao dịch sở”, trong đó “sd” là địa điểm, nơi chôn, còn “giao dịch” có nghĩa là trao đôi, mua bán. Theo từ điển Longman về Tiếng Anh kinh doanh (1985), “TTCK là một thị trường có tổ chức, nơi các chứng khoán được mua va bán dựa theo những nguyên tắc nhất định.” Tại Việt Nam, Khoản 18 Điều 6 Luật Chứng khoán Việt Nam 70/2006/QH11 quy định: “Thị trường giao dịch chứng khoán là địa điểm hoặc hình thức trao đôi thông tin dé tập hợp lệnh mua, bán va giao dich chứng khoán”. Tóm lại, “TTCK là thị trường mà ở đó người ta phát hành các loại chứng khoán dé huy động vốn và tiến hành các hoạt động mua bán, chuyên nhượng dé kiêm lời”. Có nhiều chủ thê tham gia vào TTCK và CTCK là một trong số đó.
Các công ty này là tác nhân quan trọng thúc đây sự phát triển của TTCK nói riêng và nền kinh tế nói chung nhờ vào sự phù hợp của cơ cầu bộ máy, chuyên môn, kinh nghiệm khi thực hiện các nghiệp vụ và trong lĩnh vực tài chính và trong nghé nghiệp kinh doanh chính của mình. Theo Giáo trình Thị trường chứng khoán Học viện tài chính: “CTCK là một loại hình định chế trung gian đặc biệt trên TTCK, thực hiện các hoạt động kinh doanh chứng khoán như một ngành nghề kinh doanh chính.” Theo Giáo trình Thị trường chứng khoán Đại học Ngoại thương, “CTCK là một tô chức kinh doanh chứng khoán, có tư cách pháp nhân, có vốn riêng hoạt động theo chế độ hạch toán kinh tế, hoạt động theo giấy phép của UBCKNN cấp. Phân loại CTCK Dé phân loại CTCK chúng ta có nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên dé phù hợp với sự phát triển của các CTCK phô biến, phương thức phân loại các CTCK chủ yếu là dựa theo mô hình tô chức.
CTCK da nang “CTCK da năng được tổ chức duéi hình thức một tô hợp dịch vụ tài chính tong hợp”. Cụ thé các dịch vụ đó bao gồm kinh doanh chứng khoán, kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ tài chính. CTCK loại nay được chia nhỏ tiếp thành 2 hình thức như Sau: CTCK đa năng một phần: Mô hình này tách bạch hoạt động kinh doanh tiền tệ với các hoạt động kinh doanh khác như bảo hiểm, chứng khoán. Nghĩa là một ngân hàng nếu muốn kinh doanh bảo hiểm hoặc chứng khoán, thì phải thành lập công ty con với các hoạt động được bóc tách riêng rẽ và phải được hạch toán độc lập, không gộp chung với hoạt động kinh doanh tiền tệ - hoạt động chính của các ngân hàng.
CTCK đa năng hoàn toàn: Ngược lại với loại hình CTCK đa năng một phần, loại hình CTCK này cho phép các ngân hàng trực tiếp kinh doanh các sản phẩm tài chính khác như chứng khoán, bảo hiểm, và đồng thời bao gồm cả hoạt động kinh doanh tiền tệ tương tự, cùng lúc với các dịch vụ tài chính khác. CTCK chuyên doanh “CTCK chuyên doanh là các CTCK chuyên môn hóa trong lĩnh vực chứng khoán đảm trách và các ngân hàng không được tham gia kinh doanh chứng khoán. Chức năng, vai trò của CTCK Khái niệm về CTCK cũng đã thê hiện phần nào chức năng và vai trò của nó - là tổ chức được chuyên môn hóa dé kinh doanh chứng khoán. Chính vì thế, nó hoàn toàn đáp ứng được nhu cầu của thị trường: khi một tổ chức cần nguồn vốn từ hoạt động phát hành chứng khoán, do sự thiếu thốn kiến thức về các mặt như nghiệp vụ, quy trình, bộ máy tổ chức hay ké cả là chuyên môn, nên họ không thé làm tốt việc phát hành hay đi chào bán chứng khoán lần đầu ra công chúng bằng các CTCK.
Khi đó, CTCK trở thành một trung gian hoàn hảo. Cũng tương tự, các NDT, đặc biệt là NDT cá nhân nhỏ lẻ không có quá nhiều sự am hiểu thị trường hay sức mạnh thông tin, cũng cần một đơn vị trung gian dé tư van mua bán. Như vậy, CTCK đã giúp cho TTCK vận hành một cách trơn tru hơn, chứng khoán lưu thông dé dang, qua đó mang lại nguồn vốn lớn cho dau tư phát triển doanh nghiệp. Phân tích những vai trò cụ thé hơn của CTCK như sau: Vai trò huy động von CTCK là một TGTC có chức năng huy động vốn, hiểu theo cách khác thì nó chính là “cầu nối” từ NDT dang sở hữu lượng tiền nhàn rỗi (nơi dư thừa vốn) dé dan vốn đến cho những doanh nghiệp — chính là những đối tượng đang cần mở rộng hoạt động kinh doanh (thiếu hụt vốn).
Để thực hiện vai trò này, CTCK thực hiện hoạt động bảo lãnh phát hành và MGCK của mình. Vai trò hình thành giá cả chứng khoán Thông qua việc tư vấn, định giá và xác định mức giá phát hành của chứng khoán cho các tổ chức phát hành (hoạt động bảo lãnh phát hành trên thị trường so cấp), vai trò hình thành giá cả chứng khoán đã được CTCK thực hiện. Mức giá này được xác định dựa trên cơ sở là sau khi có những sự tiếp xúc, tìm hiểu, phân tích, trình bay và cuối cùng là thỏa thuận với các NDT lớn dé có được góc nhìn khách quan về nhu cầu thực tế trên thị trường. Còn đối với thị trường thứ cấp, CTCK có vai trò hỗ trợ NĐT đánh giá, định giá lại một cách chính xác giá trị thực tẾ các khoản đầu tư của họ.
CTCK còn có một chức năng quan trọng khác, đó là can thiệp trên thị trường, góp phần điều tiết giá cả chứng khoán, mà tuân theo quy định của một số quốc gia, CTCK buộc phải trích lập một tỷ lệ nhất định trong quá trình giao dich của mình. Khi giá chứng khoán giảm, lượng trích lập này được sử dụng dé mua chứng khoán vào và ngược lại, bán bớt chứng khoán ra khi giá tăng quá cao. Vai trò thực thi tính hoán tệ của chứng khoán Một trong những điều ma NDT quan tâm khi đầu tư vào TTCK đó là tính thanh khoản của tài sản họ sở hữu. Khi đó, các CTCK đảm nhận vai trò chuyền đôi qua lại giữa tiền — chứng khoán, từ chứng khoán thành tiền và ngược lại, từ tiền thành chứng khoán, sao cho chi phí chuyển đổi đó với NDT phải là nhỏ nhất.
Vai trò thực hiện tư van dau tư CTCK không những thực hiện vai trò của một trung gian đơn thuần là thực hiện việc mua bán chứng khoán dựa theo đặt lệnh của khách hàng. Nhờ vào sự am hiểu thị trường và tính chuyên môn hóa cao, các CTCK còn tham gia nghiên cứu, khảo sát, phân tích, định hướng thị trường và cung cấp các dit liệu đó cho các NDT có quan tâm: những thông tin có giá trị trên thị trường sẽ được thu thâp, sau đó tổng hợp và phân tích để phục vụ cho mục đích của khách hàng một cách có hiệu quả nhất; những chiến lược và chiến thuật đầu tư liên quan đến triển vọng ngăn hạn- dài hạn của danh mục đầu tư của khách hàng: cung cấp bức tranh toàn cảnh về thị trường, cập nhật thường xuyên những diễn biến mới, những cải cách chính sách trong va ngoài nước. Các hoạt động chính của CTCK Là một định chế tài chính trung gian, CTCK thực hiện kinh doanh chứng khoán một cách chuyên nghiệp. “CTCK sẽ thực hiện bao gồm 4 nghiệp vụ cơ bản, phô biến sau: - Môi giới chứng khoán - Tự doanh chứng khoán - Bảo lãnh phát hành chứng khoán - Tư vấn đầu tư chứng khoán”.
Môi giới chứng khoán Theo giáo trình Thị trường chứng khoán Việt Nam, Trường Đại học KTQD: “Môi giới chứng khoán là hoạt động trung gian hoặc đại diện mua, bán chứng khoán cho khách hang dé hưởng hoa hồng. Theo đó, CTCK đại diện cho khách hàng dé tiến hành giao dịch thông qua cơ chế giao dịch tại SGDCK hoặc thị trường OTC mà chính khách hàng phải chịu trách nhiệm đối với kết quả giao dịch của mình.” MGCK là hoạt động mang tính trung gian, cụ thể CTCK sẽ đại diện cho khách hàng của mình tiễn hành các giao dịch chứng khoán. Nghiệp vụ này bao gồm: thực hiện lệnh giao dịch mua bán chứng khoán, thanh toán và quyết toán cho các giao dịch đó. Đề thực hiện nghiệp vụ MGCK đòi hỏi các CTCK phải nhận được sự tin tưởng từ khách hàng về năng lực và kinh nghiệm tư vấn cũng như đạo đức nghề nghiệp.
Thông qua hoạt động môi giới, CTCK sẽ chuyên đến khách hang các sản phẩm dịch vụ tư vấn đầu tư và kết nối giữa các NĐT với nhau, và từ đó nhận được khoản gọi là phí môi giới từ khách hàng, được tính toán dựa theo một tỷ lệ nhất định trong tong GTGD. Tu doanh chứng khoán Theo giáo trình Thị trường chứng khoán, Đại học KTQD: “Tự doanh chứng khoán là việc CTCK tự tiến hành các giao dịch mua, bán chứng khoán cho chính mình.” Ở một số nước mà thị trường được vận hành theo cơ chế khớp giá, thì “hoạt động tự doanh của CTCK được thực hiện thông qua hoạt động tạo lập thị trường. Khi đó, CTCK đóng vai trò là nhà tạo lập thị trường, nắm giữ một số lượng chứng khoán nhất định và thực hiện mua bán chứng khoán với các khách hàng để hưởng chênh lệch giá”. Hoạt động này diễn ra song song với hoạt động MGCK, thế nên, trong quá trình hoạt động đôi khi xung đột lợi ích có thể xảy ra giữa việc thực hiện lệnh giao dịch cho khách hàng và lệnh giao dịch của bản thân công ty.
Do đó, UNCK đều yêu cầu CTCK phải tách biệt hai hoạt động này và lệnh của khách hàng môi giới phải ưu tiên thực hiện trước lệnh của công ty. Khác với hoạt động MGCK mà CTCK chi đóng vai trò trung gian tiễn hành các lệnh giao dịch, nhằm hưởng hoa hồng từ khách hàng, thì hoạt động tự doanh lại đòi hỏi CTCK phải sở hữu nguồn vốn déi dào cùng với đội ngũ nhân viên có chuyên môn cao và chức năng là nhà tạo lập thị trường. Cùng với đó, CTCK đương nhiên phải tự mình gánh chịu mọi lợi nhuận hay thua lỗ đến từ chênh lệch giữa giá mua và giá bán trên thị trường của chứng khoán mà mình đang năm giữ.