Nghiên cứu mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản và ứng dụng cho Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế nhật bản và hàm ý cho việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Phùng Kim Anh
• Người hướng dẫn: GS. Phùng Xuân Nhạ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Mô Hình Quản Lý Tập Đoàn Nhật Bản Và Bài Học Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ ĐIỀU CHỈNH MÔ HÌNH QUẢN LÝ CỦA TẬP ĐOÀN KINH TẾ
• 1.1.1. Những nghiên cứu về nền kinh tế Nhật Bản từ cuối thập kỷ 1990 đến nay
• 1.1.2. Những nghiên cứu về mô hình tập đoàn kinh tế Nhật Bản
• 1.1.3. Những nghiên cứu về các tập đoàn kinh tế Việt Nam
• 1.1.4. Đánh giá những công trình nghiên cứu đã tổng quan và một số vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐIỀU CHỈNH MÔ HÌNH QUẢN LÝ CỦA TẬP ĐOÀN KINH TẾ
• 1.2.1. Khái quát tập đoàn kinh tế và mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế
• 1.2.2. Khái niệm tập đoàn kinh tế, mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế
• 1.2.3. Một số lý thuyết về mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế. Đặc điểm chủ yếu của tập đoàn kinh tế
• 1.2.4. Cấu trúc và mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế
• 1.2.5. Điều chỉnh mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế
• 1.2.5.1. Khái niệm điều chỉnh mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế
• 1.2.5.2. Nguyên nhân của việc điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế
• 1.2.5.3. Nội dung điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế
• 1.2.6. Tiểu kết chương 2
• 2. ĐIỀU CHỈNH MÔ HÌNH QUẢN LÝ CỦA CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHẬT BẢN TỪ SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI ĐẾN NAY
• 2.1. Bối cảnh chung và nguyên nhân của việc điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản
• 2.1.1. Bối cảnh kinh tế Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai
• 2.1.2. Nguyên nhân của việc điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản
• 2.2. Điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến đầu thập kỷ 1990
• 2.3. Nội dung điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản. Đánh giá quá trình đổi mới mô hình quản lý của Keiretsu
• 2.4. Điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản từ 1990 đến nay
• 2.4.1. Những khó khăn, hạn chế, thách thức đối với các tập đoàn kinh tế Nhật Bản và nhu cầu phải điều chỉnh mô hình quản lý
• 2.4.2. Quá trình và nội dung điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản từ 1990 đến nay
• 2.5. Điều chỉnh mô hình quản lý của một số Tập đoàn của Nhật Bản
• 2.6. Đánh giá chung quá trình điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản
• 2.7. Tiểu kết chương 3
• 3. BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ QUÁ TRÌNH ĐIỀU CHỈNH MÔ HÌNH QUẢN LÝ CỦA CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHẬT BẢN VÀ MỘT SỐ HÀM Ý ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 3.1. Bài học kinh nghiệm rút ra từ việc điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản
• 3.1.1. Những bài học thành công
• 3.1.2. Những bài học chưa thành công
• 3.2. Khái quát về Tập đoàn kinh tế và mô hình quản lý của các Tập đoàn kinh tế Việt Nam
• 3.2.1. Một số đặc điểm của tập đoàn kinh tế Việt Nam
• 3.2.2. Khái quát về mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Việt Nam
• 3.3. Một số hàm ý đối với Việt Nam
• 3.3.1. Đối với các Tập đoàn kinh tế Việt Nam
• 3.3.2. Đối với cơ quan quản lý vĩ mô
• 3.4. Tiểu kết chương 4
• 4. PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình quản lý tập đoàn Nhật Bản

Mô hình quản lý tập đoàn Nhật Bản, đặc biệt là mô hình Keiretsu, đã đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của đất nước này. Quản lý tập đoàn tại Nhật Bản không chỉ đơn thuần là việc điều hành doanh nghiệp mà còn là một hệ thống phức tạp bao gồm các mối quan hệ chặt chẽ giữa các công ty trong cùng một tập đoàn. Mô hình này cho phép các công ty hợp tác trong nghiên cứu và phát triển, chia sẻ nguồn lực và giảm thiểu rủi ro. Theo một nghiên cứu, "Keiretsu đã trở thành một hệ thống bất khả chiến bại trong cạnh tranh giữa các doanh nghiệp Nhật Bản với các doanh nghiệp nước ngoài". Điều này cho thấy sự thành công của mô hình này trong việc tạo ra một môi trường kinh doanh bền vững và hiệu quả.

1.1. Đặc điểm của mô hình quản lý

Mô hình quản lý tập đoàn Nhật Bản có những đặc điểm nổi bật như sự liên kết chặt chẽ giữa các công ty, sự hỗ trợ lẫn nhau trong nghiên cứu và phát triển, và khả năng thích ứng nhanh với thay đổi của thị trường. Quản lý hiệu quả trong mô hình này không chỉ dựa vào lợi nhuận mà còn chú trọng đến sự phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội. Các tập đoàn Nhật Bản thường có cấu trúc tổ chức phức tạp, với nhiều cấp bậc và mối quan hệ chặt chẽ giữa các thành viên. Điều này giúp tăng cường khả năng phối hợp và giảm thiểu xung đột trong quá trình ra quyết định.

II. Quá trình điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn Nhật Bản

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các tập đoàn Nhật Bản đã trải qua nhiều giai đoạn điều chỉnh mô hình quản lý để thích ứng với bối cảnh kinh tế toàn cầu. Việc điều chỉnh này không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý mà còn để đối phó với những thách thức từ bên ngoài. Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự điều chỉnh này là sự thay đổi trong môi trường kinh tế và chính trị toàn cầu. "Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ và toàn cầu hóa kinh tế đã buộc các tập đoàn Nhật Bản phải thay đổi cách thức hoạt động của mình". Điều này cho thấy sự cần thiết phải đổi mới và cải cách trong mô hình quản lý để duy trì vị thế cạnh tranh.

2.1. Nguyên nhân và bối cảnh điều chỉnh

Bối cảnh kinh tế Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã tạo ra nhiều thách thức cho các tập đoàn. Sự suy thoái kéo dài và cạnh tranh khốc liệt từ các doanh nghiệp nước ngoài đã khiến các tập đoàn Nhật Bản phải xem xét lại mô hình quản lý của mình. Quản lý rủi ro và khả năng thích ứng nhanh chóng trở thành những yếu tố quan trọng trong quá trình điều chỉnh. Các tập đoàn đã phải tìm kiếm những phương thức mới để tối ưu hóa hoạt động và nâng cao năng lực cạnh tranh. "Việc điều chỉnh mô hình quản lý không chỉ là một yêu cầu mà còn là một cơ hội để các tập đoàn Nhật Bản phát triển bền vững hơn".

III. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Việc nghiên cứu mô hình quản lý của các tập đoàn Nhật Bản mang lại nhiều bài học quý giá cho Việt Nam trong quá trình phát triển kinh tế. Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy rằng việc xây dựng một mô hình quản lý hiệu quả không chỉ dựa vào cấu trúc tổ chức mà còn phụ thuộc vào văn hóa doanh nghiệp và khả năng hợp tác giữa các thành viên. "Việt Nam có thể học hỏi từ sự thành công và thất bại của các tập đoàn Nhật Bản để điều chỉnh mô hình quản lý của mình". Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang trong quá trình tái cơ cấu nền kinh tế.

3.1. Đề xuất cho các tập đoàn kinh tế Việt Nam

Các tập đoàn kinh tế Việt Nam cần chú trọng đến việc xây dựng một mô hình quản lý linh hoạt và hiệu quả. Quản lý nhân sự và phát triển bền vững nên được đặt lên hàng đầu. Việc áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại, kết hợp với việc học hỏi từ các tập đoàn Nhật Bản có thể giúp các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh. "Đổi mới và sáng tạo trong quản lý sẽ là chìa khóa để các tập đoàn Việt Nam phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai".

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học "Điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản và hàm ý cho Việt Nam" do Nghiên cứu sinh Phùng Kim Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Phùng Xuân Nhạ và PGS.TS. Nguyễn Duy Dũng tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội (Chuyên ngành Kinh tế Quốc tế, Mã số: 62.06 / 6231070) là một khảo cứu học thuật toàn diện, phản ánh sự biến chuyển mang tính quy luật của quản trị doanh nghiệp quy mô lớn trong bối cảnh tái cấu trúc kinh tế toàn cầu.

Bối cảnh khoa học của đề tài khởi nguồn từ nghịch lý phát triển của Nhật Bản: sự trỗi dậy thần kỳ thời hậu chiến gắn liền với mô hình tập đoàn liên kết đa ngành (Keiretsu), tiếp nối bởi hai "thập kỷ mất mát" sau sự sụp đổ của nền kinh tế bong bóng tài sản đầu thập niên 1990. Thực tiễn này đặt ra câu hỏi mang tính bản lề về giới hạn chịu đựng và khả năng tự điều chỉnh của cấu trúc quản trị truyền thống Nhật Bản trước các cú sốc kinh tế vĩ mô và sức ép toàn cầu hóa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: Các công trình học thuật trước đây chủ yếu tiếp cận mô hình Keiretsu ở trạng thái tĩnh (static approach), tôn vinh các đặc tính bất biến như chế độ việc làm suốt đời (Shushinkoyo), hệ thống lương thâm niên (Nenko Joretsu), và sở hữu chéo (cross-shareholding). Luận án đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách phân tích quá trình chuyển dịch ở trạng thái động (dynamic perspective), chỉ ra cơ chế thoái trào, tái lập và lai ghép (hybridization) quản trị của các tập đoàn kinh tế (TĐKT) Nhật Bản từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 2016.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết học thuật được định hình cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Những nhân tố nội sinh và ngoại sinh nào đóng vai trò động lực thúc đẩy sự điều chỉnh mô hình quản lý của các TĐKT Nhật Bản qua từng giai đoạn lịch sử?

• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Quá trình tái cấu trúc sở hữu, cơ cấu tổ chức và chiến lược vận hành của các TĐKT Nhật Bản diễn ra theo những cơ chế cụ thể nào từ sau năm 1990?

• Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Từ quỹ đạo biến đổi và các bài học thành công lẫn thất bại của TĐKT Nhật Bản, những hàm ý chính sách và giải pháp quản trị thực tiễn nào có giá trị khả thi đối với việc cơ cấu lại các TĐKT nhà nước và phát triển TĐKT tư nhân tại Việt Nam?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Mô hình quản lý tập đoàn truyền thống của Nhật Bản từng tạo ra lợi thế cạnh tranh vượt bậc trong thời kỳ tăng trưởng nhanh nhờ tối thiểu hóa chi phí giao dịch nội khối, nhưng trở thành rào cản thích ứng khi môi trường quốc tế chuyển dịch sang kinh tế tri thức và mở cửa thị trường tài chính.

• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc điều chỉnh mô hình quản trị của TĐKT Nhật Bản không phải là sự sao chép đơn thuần mô hình Anh - Mỹ (Anglo-Saxon model), mà là tiến trình tái cấu trúc thích nghi chọn lọc, hình thành mô hình lai ghép duy trì năng lực cốt lõi.

• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Khủng hoảng hiệu quả tại các TĐKT nhà nước Việt Nam xuất phát từ cấu trúc sở hữu đa tầng phân tán và quản trị lỏng lẻo; việc chuyển đổi sang mô hình công ty nắm giữ cổ phần (Holding Company) chuyên môn hóa sâu theo chuỗi giá trị là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực quốc gia.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng tích hợp: Lý thuyết kinh tế học thể chế mới (New Institutional Economics), Lý thuyết chi phí giao dịch (Transaction Cost Economics), Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory), Lý thuyết tiến hóa doanh nghiệp (Evolutionary Theory of the Firm), cùng các trường phái quản trị hiện đại như Thuyết Z của William Ouchi và Triết lý Kaizen của Masaaki Imai.

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc hệ thống hóa một khung phân tích hai chiều (tĩnh và động) về quản trị tập đoàn, đồng thời lượng hóa bức tranh thực trạng khu vực doanh nghiệp nhà nước Việt Nam giai đoạn 2005–2015 thông qua đối sánh cấu trúc tài chính, tỷ suất lợi nhuận và mức độ thâm dụng vốn ngân sách. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử 70 năm (1945–2016), tập trung vào các trường hợp điển hình của các Keiretsu lớn (Toyota, Mitsubishi, Sony) và các TĐKT nhà nước trọng điểm tại Việt Nam (Vinashin, Vinalines, PetroVietnam).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong luận án được phân loại theo ba dòng nghiên cứu (major research streams) chủ đạo:

Dòng nghiên cứu 1: Đánh giá sự thần kỳ và mô hình tập đoàn kinh tế Nhật Bản thời kỳ hậu chiến. Dòng nghiên cứu này đại diện bởi các học giả như William Ouchi (1987) với tác phẩm kinh điển về Thuyết Z, James Abegglen (1988) về văn hóa công ty Nhật (Kaisha), Yutaka Kosai (1991), Joseph E. Stiglitz và Shahid Yusuf (1993, 2002) với các báo cáo của Ngân hàng Thế giới về "Sự thần kỳ Đông Á". Các tác giả nhấn mạnh vai trò trung tâm của mạng lưới liên kết ngang và dọc, hệ thống Ngân hàng chủ đạo (Main Bank System) và cơ chế phối hợp thông tin nội khối giúp giảm thiểu bất cân xứng thông tin, thúc đẩy đầu tư dài hạn cho Nghiên cứu & Triển khai (R&D).

Dòng nghiên cứu 2: Phân tích khủng hoảng tài sản, suy thoái kéo dài và sự điều chỉnh thể chế quản trị doanh nghiệp Nhật Bản. C.H. Kwan (Nomura Research Institute), Mireya Solís (2004), Hibino Shozo (2009), Yoshiaki Takahashi (2009), Ariyoshi Akira (2012) và Wada Yoshio (2012) tập trung mổ xẻ sự xơ cứng của hệ thống quản trị truyền thống khi đối mặt với nợ xấu (non-performing loans), sự phá vỡ mạng lưới liên kết cổ phần chéo và xu hướng dịch chuyển sang mô hình công ty mẹ thuần túy (Pure Holding Company) sau khi Luật Chống độc quyền của Nhật Bản được sửa đổi năm 1997.

Dòng nghiên cứu 3: Thực trạng và định hướng phát triển tập đoàn kinh tế tại Việt Nam. Các nghiên cứu tiêu biểu của Trần Tiến Cường (2005), Bùi Văn Huyền (2006), Lê Đức Khải và Hà Huy Ngọc (2009), Nguyễn Khương (2012), Nguyễn Đức Thành (2012, 2013), Phùng Hữu Phú và cộng sự (2016) phản ánh tiến trình thí điểm chuyển đổi các Tổng công ty 90, 91 thành các TĐKTNN. Các tác giả chỉ ra các điểm nghẽn nghiêm trọng về xung đột đại diện (agency problem), đầu tư dàn trải ngoài ngành chính và thiếu hụt cơ chế giám sát tài chính minh bạch.

Về mặt học thuật, tồn tại cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc giữa hai trường phái đối nghịch:

1. Trường phái Thể chế - Văn hóa (Institutional/Cultural School): Cho rằng mô hình tập đoàn Nhật Bản mang bản sắc văn hóa phương Đông đặc thù, sự gắn kết dựa trên lòng tin (trust-based governance) và liên kết xã hội là ưu thế tuyệt đối không thể phá bỏ (Shinichi Ichimura, 1999; Whitehill, 1996).
2. Trường phái Thị trường - Tài chính Tân tự do (Neoliberal/Market-driven School): Lập luận rằng mô hình Keiretsu đóng kín tạo ra chủ nghĩa tư bản thân hữu (crony capitalism), cản trở tính thanh khoản của thị trường vốn, che giấu các khoản lỗ khổng lồ và bắt buộc phải chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình tối đa hóa giá trị cổ đông theo chuẩn mực phương Tây.

Vị thế học thuật của luận án (scholarly positioning) được khẳng định thông qua việc vượt qua sự phân cực của hai trường phái trên. Tác giả chứng minh rằng quá trình chuyển đổi của Nhật Bản không triệt tiêu các giá trị truyền thống mà tái cấu trúc chúng trong một khuôn khổ pháp lý và quản trị minh bạch hơn. So sánh với các nghiên cứu quốc tế về mô hình Chaebol của Hàn Quốc (Chung, 2006) hay các mạng lưới kinh doanh (Business Groups) tại Thái Lan (Peter Brimble & Shujiro Urata, 2006), luận án đã chỉ ra điểm khác biệt cốt lõi: Trong khi Chaebol duy trì cấu trúc sở hữu gia đình tập quyền hình kim tự tháp, Keiretsu Nhật Bản điều chỉnh thông qua việc nới lỏng sở hữu chéo ngân hàng, thành lập các hội đồng quản trị có thành viên độc lập bên ngoài và tập trung nguồn lực vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và bổ sung chiều sâu lý luận cho hệ thống các lý thuyết quản trị và kinh tế học tổ chức:

Mở rộng Lý thuyết Chi phí Giao dịch (Ronald Coase, 1937; Oliver Williamson, 1985): Luận án chứng minh rằng ranh giới của doanh nghiệp quy mô tập đoàn không cố định. Khi chi phí phối hợp nội bộ (internal coordination cost) vượt quá chi phí giao dịch thị trường do cấu trúc cồng kềnh và thông tin chậm trễ, các TĐKT Nhật Bản buộc phải thu hẹp quy mô liên kết nội khối, từ bỏ các giao dịch ưu đãi nội bộ để chuyển sang cơ chế đấu thầu thị trường mở.

Phát triển Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực (Jeffrey Pfeffer & Gerald Salancik, 1978): Trong mô hình Keiretsu cổ điển, sự phụ thuộc vào vốn của Ngân hàng chủ đạo từng giúp doanh nghiệp vượt qua các giai đoạn thắt chặt tín dụng. Tuy nhiên, luận án chỉ ra rằng sự phụ thuộc quá mức này làm tê liệt khả năng giám sát tài chính độc lập. Quá trình điều chỉnh sau năm 1990 đánh dấu sự dịch chuyển từ việc phụ thuộc nguồn vốn ngân hàng sang đa dạng hóa nguồn tài chính trên thị trường vốn quốc tế.

Làm sâu sắc Lý thuyết Quản trị Tích hợp và Thích nghi (Harold Koontz, Fred Fiedler, Peter Drucker): Luận án làm rõ mệnh đề: Quản trị tập đoàn là một hàm số phụ thuộc vào các biến số môi trường bất định. Quá trình biến đổi từ mô hình chỉ huy tập quyền sang phân cấp tự chủ chiến lược cho các đơn vị kinh doanh chiến lược (Strategic Business Units - SBUs) khẳng định tính đúng đắn của phương pháp tiếp cận tình huống ngẫu nhiên (Contingency Theory).

Định nghĩa lại khái niệm Tập đoàn kinh tế: Tác giả đưa ra định nghĩa chuẩn xác:

"Tập đoàn kinh tế là một thực thể kinh tế có quy mô lớn bao gồm một số tổ chức thành viên có những mối liên kết với nhau về kinh tế, tài chính, công nghệ, thông tin, đào tạo, nghiên cứu; với cấu trúc tổ chức nhất định, được kiểm soát và điều hành bởi một bộ máy quản lý thống nhất."

Đồng thời, bản chất liên kết sở hữu được xác lập:

"là tổ hợp các công ty có mối quan hệ sở hữu xâu chéo; có quan hệ mật thiết về chiến lược, thị trường hay sản phẩm; có mối liên kết trong hoạt động kinh doanh nhằm tập hợp và chia sẻ các nguồn lực nhằm tăng cường khả năng tích tụ tài sản, nâng cao năng lực cạnh tranh, tối đa hoá lợi nhuận và đạt được các mục tiêu chung."

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết kế đồng bộ theo logic hệ thống, kết hợp giữa lát cắt đồng đại (synchronic analysis) và tiến trình lịch đại (diachronic analysis):

Khung phân tích này tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Thể chế kinh tế học phân tích quan hệ sở hữu; (2) Quản trị chiến lược phân tích chuỗi giá trị và năng lực lõi; (3) Lý thuyết hành vi tổ chức phân tích quản trị nhân sự và văn hóa doanh nghiệp. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong phạm vi các nền kinh tế có độ mở thị trường cao, tồn tại sự đan xen giữa sở hữu nhà nước và sở hữu tư nhân, chịu tác động mạnh của biến động tài chính toàn cầu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận hiện thực (Realism) và nhận thức luận duy vật biện chứng kết hợp duy vật lịch sử (Dialectical and Historical Materialism). Phương pháp tiếp cận này cho phép xem xét mô hình quản trị doanh nghiệp không phải là một cấu trúc trừu tượng, bất biến, mà là một thực thể vận động trong mối quan hệ biện chứng với điều kiện kinh tế, chính trị, pháp luật và lịch sử cụ thể của từng giai đoạn phát triển.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa tầng (Multi-level analytical design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro level): Tác động của chính sách công nghiệp (vai trò của Bộ Công nghiệp và Thương mại Quốc tế Nhật Bản - MITI/METI, các gói nới lỏng định lượng, cải cách Abenomics) và các hiệp định thương mại quốc tế (WTO, AFTA).
• Cấp độ trung gian (Meso level): Cấu trúc mạng lưới tập đoàn, thị trường vốn, hệ thống ngân hàng chủ đạo và mối liên kết ngành.
• Cấp độ vi mô (Micro level): Quản trị nội bộ doanh nghiệp, cơ chế ra quyết định (Ringisho), chính sách đãi ngộ nhân sự và cấu trúc tổ chức tại các tập đoàn cụ thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ chặt chẽ các chuẩn mực học thuật thực chứng và phân tích so sánh:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp quy mô lớn: Tập hợp hệ thống báo cáo thường niên từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Tổ chức Năng suất Châu Á (APO), Ngân hàng Thế giới (World Bank), Viện Nghiên cứu Nomura, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính Việt Nam.
2. Quy trình Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo thông tin từ ba nguồn độc lập: Văn kiện chính sách nhà nước, báo cáo tài chính/thống kê định lượng của các tổ chức quốc tế, và các nghiên cứu điển hình (Case studies) chuyên sâu được công bố trên các tạp chí bình duyệt (peer-reviewed journals).
3. Độ tin cậy và giá trị nội dung: Tính giá trị cấu trúc (construct validity) được đảm bảo bằng việc chuẩn hóa các định nghĩa vận hành về "TĐKT", "Mô hình quản lý", "Sở hữu chéo" và "Tái cơ cấu" theo chuẩn mực quốc tế của OECD và Luật Doanh nghiệp Việt Nam.

Data và phân tích

Luận án sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian (time-series analysis) và phân tích so sánh đối chiếu định lượng:

• Tập mẫu Nhật Bản: Dữ liệu biến động dòng vốn FDI, tỷ giá đồng Yên/USD, tỷ lệ nắm giữ cổ phần chéo của 6 Keiretsu lớn (Mitsubishi, Mitsui, Sumitomo, Fuyo, Sanwa, Dai-Ichi Kangyo) từ năm 1982 đến 2015.
• Tập mẫu Việt Nam: Toàn bộ dữ liệu của 12 TĐKTNN thí điểm thành lập theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, đối chiếu trong bảng xếp hạng Top 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam (VNR500) năm 2009–2014; phân tích tỷ trọng vốn nhà nước, dự toán chi ngân sách Trung ương và hiệu quả sử dụng vốn của các trường hợp thua lỗ nghiêm trọng (Vinashin, Vinalines).

Công cụ phân tích tổng hợp dữ liệu định tính và định lượng cho phép làm rõ mối tương quan giữa sự suy giảm tỷ lệ sở hữu chéo nội khối với chỉ số sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và năng lực thích ứng rủi ro thị trường của các tập đoàn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Sự chuyển hóa tất yếu từ Keiretsu truyền thống sang mô hình Công ty Cổ phần Nắm giữ vốn (Holding Company). Luận án chỉ ra rằng sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng chủ đạo trong thập niên 1990 đã buộc các TĐKT Nhật Bản phải cắt đứt mạng lưới sở hữu chéo cồng kềnh. Sau năm 1997, việc sửa đổi Luật Chống độc quyền đã mở đường cho sự tái lập mô hình Holding Company, giúp phân định rõ ràng giữa chức năng định hướng chiến lược của công ty mẹ và quyền tự chủ kinh doanh của các công ty con.

Phát hiện 2: Cơ chế lai ghép quản trị (Hybrid Governance Architecture). Các tập đoàn hàng đầu của Nhật Bản như Toyota hay Sony không chuyển đổi thuần túy sang mô hình Anh - Mỹ mà áp dụng chiến lược kết hợp: Tiếp thu cơ chế quản trị công khai, bổ nhiệm giám đốc độc lập ngoài tập đoàn, áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế, nhưng vẫn duy trì triết lý Kaizen, sự gắn kết nhóm và đầu tư bền bỉ cho R&D.

Phát hiện 3: Tác động nghịch lý của liên kết nội khối khép kín. Mạng lưới cung ứng nội bộ khép kín (vertical Keiretsu) từng bảo vệ các tập đoàn Nhật Bản khỏi áp lực cạnh tranh ngắn hạn, nhưng lại tạo ra sức ỳ công nghệ nghiêm trọng khi xuất hiện các công nghệ đột phá (disruptive technologies) và chuỗi cung ứng mở toàn cầu do các đối thủ từ Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc dẫn dắt.

Phát hiện 4: Bằng chứng về sự đổ vỡ quản trị tại các TĐKTNN Việt Nam do mô hình "Bình mới rượu cũ". Luận án phân tích sâu trường hợp của Vinashin và Vinalines (Hộp 4.1 và Hộp 4.2), chứng minh rằng việc thành lập TĐKTNN thí điểm dựa trên phép cộng cơ học các công ty độc lập mà thiếu đi sự tích hợp công nghệ, chuỗi giá trị và cơ chế quản trị rủi ro đã dẫn tới hiện tượng đầu tư tràn lan ngoài ngành chính (bất động sản, chứng khoán, ngân hàng), gây thất thoát tài sản quốc gia nghiêm trọng.

Implications đa chiều

Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá chu kỳ sống của các cấu trúc tập đoàn kinh tế; bổ sung lý thuyết quản trị chuyển đổi trong bối cảnh tái cấu trúc nền kinh tế đang phát triển.

Về mặt thực tiễn cho doanh nghiệp:

• Các TĐKT cần tái định hình cơ cấu tổ chức theo hướng mô hình công ty mẹ nắm giữ cổ phần (Holding Company), thực hiện phân cấp triệt để quyền điều hành sản xuất kinh doanh cho công ty con.
• Kiên quyết thoái vốn khỏi các lĩnh vực phi cốt lõi; xây dựng mối liên kết dọc dựa trên chuỗi cung ứng linh hoạt và liên minh công nghệ mở thay vì sở hữu khép kín.
• Tích hợp văn hóa doanh nghiệp: Xây dựng cơ chế khuyến khích dựa trên hiệu suất song song với việc bảo tồn tinh thần trách nhiệm tập thể và triết lý cải tiến liên tục.

Về mặt chính sách vĩ mô: Luận án cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp phục vụ đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Đại hội XII:

"Đẩy mạnh đổi mới, sắp xếp và nâng cao hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước. Khẩn trương cơ cấu lại ngành nghề kinh doanh của các tập đoàn kinh tế và các tổng công ty nhà nước, tập trung vào một số ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế. Từng bước xây dựng các doanh nghiệp mang tầm khu vực và toàn cầu"

Các khuyến nghị chính sách cụ thể bao gồm:

1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý: Ban hành quy chế rõ ràng về địa vị pháp lý của Công ty mẹ - Công ty con; xóa bỏ cơ chế bộ chủ quản can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động kinh doanh của TĐKTNN.
2. Tách bạch chức năng đại diện chủ sở hữu nhà nước và chức năng quản lý điều hành doanh nghiệp thông qua việc thiết lập cơ quan chuyên trách quản lý vốn nhà nước.
3. Tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch hóa thông tin tài chính bắt buộc theo chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS) đối với tất cả các TĐKT, không phân biệt thành phần sở hữu nhà nước hay tư nhân.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khoa học:

1. Giới hạn dữ liệu vi mô thời gian thực: Do tính bảo mật chiến lược của các tập đoàn đa quốc gia Nhật Bản và các TĐKTNN Việt Nam, việc tiếp cận các dữ liệu nội bộ chi tiết về biên bản họp hội đồng quản trị và chi phí giao dịch nội bộ còn hạn chế; phân tích chủ yếu dựa trên dữ liệu báo cáo tài chính công khai và tổng kết chính sách.
2. Độ bao phủ ngành: Công trình tập trung trọng tâm vào các tập đoàn công nghiệp chế tạo, tài chính và xây dựng hạ tầng; chưa mở rộng phân tích sâu đối với các tập đoàn thuộc khối kinh tế số, công nghệ phần mềm mới nổi.
3. Độ trễ chính sách: Khung thời gian nghiên cứu kết thúc tại năm 2016, chưa bao quát đầy đủ các tác động dài hạn của giai đoạn cải cách cấu trúc sâu rộng thuộc "mũi tên thứ ba" trong chính sách Abenomics cũng như tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu mô hình quản trị của các tập đoàn công nghệ nền tảng số (Platform Conglomerates) như SoftBank, Rakuten tại Nhật Bản và sự hình thành của các tập đoàn công nghệ tư nhân tại Việt Nam.
• Đánh giá định lượng tác động của việc áp dụng các tiêu chuẩn Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) đến cấu trúc sở hữu và hiệu quả tài chính của các TĐKT sau tái cấu trúc.
• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) và mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm định định lượng mức độ chuyển giao tri thức quản trị từ các tập đoàn FDI Nhật Bản sang các doanh nghiệp vệ tinh Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình nghiên cứu sở hữu giá trị tác động đa tầng đối với giới học thuật, giới hoạch định chính sách và cộng đồng doanh nghiệp:

• Tác động học thuật: Đóng góp một công trình chuyên khảo công phu, hệ thống hóa toàn bộ tiến trình biến đổi quản trị của nền kinh tế lớn thứ hai châu Á trong 70 năm, phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu và đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế Quốc tế và Quản trị Kinh doanh.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho các cơ quan tham mưu chiến lược của Đảng và Nhà nước (Ban Kinh tế Trung ương, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, Bộ Kế hoạch và Đầu tư) trong việc xây dựng đề án tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2016–2020 và định hướng thành lập Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
• Tác động doanh nghiệp: Đóng vai trò kim chỉ nam giúp các tập đoàn kinh tế tư nhân Việt Nam (FPT, Hòa Phát, Vingroup) nhận diện các cạm bẫy của việc đa dạng hóa kinh doanh thiếu kiểm soát, từ đó xây dựng cấu trúc công ty mẹ - con linh hoạt, bảo vệ năng lực lõi và chủ động hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích hai chiều mẫu mực về quản trị doanh nghiệp so sánh (Comparative Corporate Governance), nhận diện chính xác các khoảng trống nghiên cứu để phát triển các đề tài luận án chuyên sâu.
• Các Nhà hoạch định chính sách vĩ mô: Nắm bắt được quy luật thoái trào của các mô hình liên kết khép kín để thiết kế các chính sách chống độc quyền, minh bạch hóa thị trường tài chính và hoàn thiện cơ chế quản lý vốn nhà nước tại các tập đoàn.
• Lãnh đạo và Giám đốc điều hành (CEOs/Board Members) của các Tập đoàn: Nhận diện rõ bài học kinh nghiệm từ các trường hợp đổ vỡ điển hình để chủ động tái cấu trúc danh mục đầu tư, cắt bỏ các chi nhánh hoạt động kém hiệu quả và tái thiết kế hệ thống kiểm soát nội bộ.
• Cộng đồng Doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs): Hiểu rõ phương thức vận hành của mạng lưới thầu phụ (subcontracting system) kiểu Nhật để nâng cao năng lực hấp thu công nghệ, sẵn sàng tham gia vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xây dựng luận điểm về Mô hình Quản lý Động (Dynamic Management Model) của tập đoàn kinh tế, mở rộng Lý thuyết Chi phí Giao dịch (Transaction Cost Theory) và Phân tích Thể chế So sánh (Comparative Institutional Analysis) của Masahiko Aoki. Tác giả chứng minh rằng mô hình quản lý tập đoàn không phải là một trạng thái tĩnh bất biến dựa trên văn hóa, mà là một cơ chế cân bằng thể chế có thể thích ứng, tự tái cấu trúc để tối thiểu hóa tổng chi phí tổ chức khi các điều kiện biên của thị trường thay đổi.

2. Tính đổi mới về mặt phương pháp nghiên cứu khi so sánh với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây (như Trần Tiến Cường, 2005; Bùi Văn Huyền, 2006 vốn thiên về mô tả định chế hoặc nặng tính suy diễn chính trị kinh tế học thuần túy), luận án đã kết hợp phương pháp phân tích lịch sử - logic đa chiều với tiếp cận hệ thống liên ngành (Kinh tế học quốc tế – Khoa học quản trị – Xã hội học tổ chức). Đồng thời, tác giả thực hiện đối sánh đồng thời 3 cấp độ (vĩ mô - trung gian - vi mô) trên chuỗi thời gian dài 70 năm, kiểm chứng thực nghiệm qua các case study đối nghịch giữa tập đoàn thành công và tập đoàn phá sản.

3. Phát hiện nào trong luận án mang tính bất ngờ nhất dựa trên bằng chứng dữ liệu?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Sự gắn kết nội bộ chặt chẽ và cơ chế đồng thuận từ dưới lên (Ringisho) – vốn là "vũ khí bí mật" làm nên sự thần kỳ kinh tế Nhật Bản – lại chính là nguyên nhân làm tê liệt năng lực phản ứng chiến lược của các tập đoàn trong kỷ nguyên số hóa. Dữ liệu chỉ ra rằng các tập đoàn trì hoãn việc tái cơ cấu quyền lực hội đồng quản trị và cắt giảm sở hữu chéo đã gánh chịu mức sụt giảm tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA) kéo dài gấp 3 lần so với các tập đoàn quyết liệt chuyển đổi sang mô hình Holding Company tinh gọn.

4. Quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) được cung cấp như thế nào?

Luận án minh bạch hóa toàn bộ khung phân tích thông qua sơ đồ hóa các luồng quan hệ sở hữu và điều hành (Chương 2, Sơ đồ 2.1 và 2.2); chuẩn hóa hệ thống tiêu chí định lượng gồm: Quy mô vốn điều lệ, cấu trúc sở hữu công ty mẹ - con, tỷ lệ nắm giữ chéo, tỷ trọng đầu tư ngoài ngành và các chỉ số tài chính. Các nhà nghiên cứu khác có thể sử dụng nguyên vẹn khung tiêu chí này để kiểm định trên các tập đoàn kinh tế tại các thị trường mới nổi khác như Trung Quốc, Ấn Độ hoặc Indonesia.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 hướng chính: (1) Mô hình quản trị tập đoàn kinh tế số và mạng lưới liên minh mở trong kỷ nguyên AI; (2) Cơ chế chuyển đổi từ quản trị tối đa hóa lợi nhuận cổ đông sang quản trị các bên liên quan (Stakeholder Governance) tích hợp chuẩn mực ESG; (3) Tác động lan tỏa của các TĐKT tư nhân Việt Nam đối với năng lực tự chủ công nghệ quốc gia trong chuỗi giá trị bán dẫn và công nghệ cao toàn cầu.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết thấu đáo và khoa học mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ cơ sở lý luận, phân tích sinh động toàn bộ tiến trình điều chỉnh mô hình quản trị của TĐKT Nhật Bản thời kỳ 1945–2016, từ đó rút ra các bài học lịch sử vô giá cho Việt Nam.
2. Xác lập bước tiến lý luận quan trọng: Bổ sung cách tiếp cận động vào nghiên cứu tập đoàn kinh tế, chứng minh tính tất yếu của việc chuyển dịch từ mô hình khép kín sang mô hình quản trị mở, linh hoạt và minh bạch.
3. Đưa ra hệ thống bằng chứng thực tiễn thuyết phục: Khẳng định sự đổ vỡ của một số TĐKTNN Việt Nam bắt nguồn từ căn bệnh đầu tư đa ngành dàn trải và cơ cấu sở hữu thiếu phân định rách ròi giữa sở hữu nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh.
4. Kiến nghị lộ trình giải pháp đồng bộ: Đề xuất chuyển đổi mô hình TĐKT Việt Nam sang mô hình Công ty Cổ phần Nắm giữ vốn (Holding Company), tập trung vào năng lực lõi, hoàn thiện thể chế quản trị doanh nghiệp theo chuẩn mực quốc tế.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về quản trị tập đoàn trong kỷ nguyên số hóa, phát triển bền vững và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.
6. Giá trị khoa học và thực tiễn của luận án là tài liệu tham khảo mẫu mực, đóng góp trực tiếp vào công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện khu vực doanh nghiệp nhà nước và phát triển kinh tế tư nhân tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo Luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan các nghiên cứu về điều chỉnh mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế Chƣơng 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc điều chỉnh mô hình quản lý của tập đoàn kinh tế Chƣơng 3. Điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản từ sau Chiến tranh thế giới hai đến nay Chƣơng 4.

Bài học kinh nghiệm từ quá trình điều chỉnh mô hình quản lý của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản và một số hàm ý đối với Việt Nam 10 z CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ ĐIỀU CHỈNH MÔ HÌNH QUẢN LÝ CỦA TẬP ĐOÀN KINH TẾ 1. Những nghiên cứu về nền kinh tế Nhật Bản từ cuối thập kỷ 1990 đến nay Những thập niên cuối thế kỷ XX, nhất là những năm 1990, kinh tế Nhật Bản suy thoái trầm trọng, các tập đoàn kinh tế gặp nhiều khó khăn lớn, phải vật lộn, tìm cách vƣợt lên. Giới nghiên cứu quan tâm, chia sẻ với thực tế này.

Đã xuất hiện những công trình nghiên cứu đề cập đến giai đoạn nhiều cam go của tập đoàn kinh tế Nhật Bản, đáng chú ý là một số công trình sau đây: S. Trong ấn phẩm này, tác giả Kwan - chuyên gia nghiên cứu tại Viện nghiên cứu Tổng hợp Nomura, đã phân tích về mối quan hệ giữa sự biến động tỷ giá Yên, Đôla với tỷ lệ gia tăng đầu tƣ trực tiếp của Nhật Bản sang Đông Á (NIEs, bốn nƣớc ASEAN, Trung Quốc) và tỷ lệ tăng trƣởng kinh tế của các nƣớc này từ năm 1982 đến năm 1987. Stiglitz và Shahid Yusuf (2002), Suy ngẫm lại sự thần kỳ Đông Á, Ngân hàng thế giới. Chƣơng 2 và Chƣơng 3 của cuốn sách xuất bản năm 1993 đã phân tích hiện trạng tăng trƣởng và khủng hoảng của kinh tế Đông Á, trong đó có Nhật Bản; dự báo khả năng phục hồi của kinh tế Đông Á; gợi mở con đƣờng thay đổi và tăng trƣởng công nghệ ở các nƣớc Đông Á, trƣớc hết trong các tập đoàn kinh tế.

Trong ấn phẩm xuất bản năm 2002 có điều chỉnh, bổ sung một số nhận xét, đánh giá về sự phát triển thần kỳ của Đông Á. Mặc dù, sự suy thoái và khủng hoảng kinh tế ở Nhật Bản buộc các nhà nghiên cứu phải suy ngẫm về những mặt chƣa hợp lý, còn bất cập của mô hình các tập đoàn kinh tế Nhật Bản, song, một số nhà nghiên cứu vẫn khẳng định những 11 z tiềm năng to lớn, nhất là về khoa học công nghệ, của các doanh nghiệp Nhật Bản và khả năng tự điều chỉnh, tự đổi mới của các tập đoàn kinh tế trong bối cảnh mới. Mirey a Solís, Banking on Multinationals (2004), Public Credit and the Export of Japanese Sunset Industries (Dựa vào công ty đa quốc gia: Tín dụng công và xuất khẩu của những ngành công nghiệp đang suy thoái của Nhật Bản), Stanford: Stanford University Press. Ấn phẩm đã nêu ra và trả lời 2 câu hỏi chủ yếu trong chính sách công nghiệp Nhật Bản: Tại sao Nhật Bản - đƣợc biết đến là có nỗ lực trong việc kiểm soát thị trƣờng, bảo vệ những ngành công nghiệp non trẻ, và luôn gia tăng xuất khẩu quốc gia - lại thực hiện chƣơng trình công nghiệp lớn nhất thế giới để hỗ trợ cho việc mở rộng sự hợp tác của các công ty đa quốc gia? Tại sao Nhật Bản không lo sợ thất bại trong việc kiểm soát sự hợp tác đa quốc gia và sự xói mòn nền tảng xuất khẩu nội địa thông qua FDI với 3 nội dung: Đầu tƣ trực tiếp Nhật Bản trong viễn cảnh lý thuyết và so sánh; quan điểm chính trị của chính sách công nghiệp và sự hợp tác của các công ty đa quốc gia Nhật Bản và nghiên cứu trƣờng hợp của sự điều chỉnh công nghiệp và FDI.

Hibino Shozo (2009), Tư duy đột phá. Tập quán tư duy của Toyota, NXB Trẻ. Thông qua tƣ duy kinh doanh luôn đổi mới, đáp ứng nhu cầu mọi thị trƣờng, mọi hoàn cảnh của Toyota, tác giả khẳng định bản lĩnh và tầm trí tuệ của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản trƣớc những biến động của kinh tế thế giới, đất nƣớc. Top Managemnet Forum (2009), Management Innovation for Productivity Improvement in the Service Sector , Asia Productivity Organization, Tokyo.

Tập hợp những bài thuyết trình của các nhà lãnh đạo APO (các chuyên gia hàng đầu đại diện các tập đoàn dịch vụ nổi tiếng đã giới thiệu và cung cấp các ví dụ điển hình về các mô hình quản lý đã đƣa các tập đoàn Nhật Bản tới thành công trên thị trƣờng trong nƣớc, quốc tế) tại hội nghị thƣờng niên tổ 12 z chức ở Tokyo, Nhật Bản - đƣợc công bố trong ấn phẩm này đã minh chứng sức mạnh tiềm tàng của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản ngay cả trong những năm tháng sóng gió. Yoshiaki Takahashi (2009), Quản trị kinh doanh học và quản trị doanh nghiệp tại Nhật Bản, NXB Tri thức.Trong cuốn sách này, tác giả trình bày nhiều vấn đề, trong đó đề cập đến cơ cấu tổ chức trong các doanh nghiệp lớn của Nhật Bản đang đƣợc chuyển đổi mạnh mẽ theo hƣớng đa dạng hoá, mềm dẻo hoá; xu hƣớng tập đoàn hoá và tái cơ cấu tổ chức trong các tập đoàn; tiến trình đa quốc tịch hoá của các doanh nghiệp Nhật Bản. Các công trình của Hibino Shozo, của APO 2009, của Yoshiaki Takahashi … đã góp một cách nhìn khách quan, giúp nhận diện một cách đầy đủ, toàn diện hơn về diện mạo các doanh nghiệp Nhật Bản trong một thập niên trở lại đây, đồng thời cũng gợi mở những xu hƣớng tự điều chỉnh, tự đổi mới của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản, cho phép có thể dự báo về triển vọng phát triển của các tập đoàn trong tƣơng lai không xa. Vẫn theo hƣớng nghiên cứu này đã đƣợc các tác giả bàn luận thông qua nhiều Hội thảo đƣợc tổ chức ở Việt Nam và nƣớc ngoài.

Đó là: Ariyoshi Akira (2012), Bài học từ bong bóng tài sản của Nhật Bản, tham luận tại Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm trong quản lý kinh tế vĩ mô, Bộ Tài chính Việt Nam, Hà Nội, 24/7/2012. Nagase Toshio (2012), Chia sẻ một số kinh nghiệm của Nhật Bản về giải quyết nền kinh tế bong bóng và tái cơ cấu công nghiệp, tham luận tại hội nghị của Nhóm đối tác về quản lý tài chính công, Hà Nội, 31/5/2012.Naito Junichi (2012), Bài học của Nhật Bản từ kinh nghiệm khủng hoảng tài chính, tham luận tại Hội thảo tại Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 5/5/2012.Wada Yoshio (2012), Gợi ý từ kinh nghiệm của Nhật Bản: loại bỏ nợ xấu thông qua khôi phục tài chính và công nghiệp sau khi nền kinh tế bong bóng sụp đổ, tham luận tại Civil Service College, Singapore, 7/3/2012. 13 z Từ những công trình nghiên cứu trên, dù chƣa thật đầy đủ, song đã chỉ rõ những khó khăn, thách thức mà kinh tế Nhật Bản phải đối mặt. Điều này sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của các công ty Nhật Bản, nhất là các Tập đoàn lớn của nƣớc này.

Những nghiên cứu về mô hình tập đoàn kinh tế Nhật Bản Từ cuối những năm 1960 đầu những năm 1990 của thế kỷ XX, thậm chí đến đầu những năm 2000, đã xuất hiện rất nhiều công trình nghiên cứu về sự thành công của kinh tế Nhật Bản nói chung, của các tập đoàn kinh tế Nhật Bản nói riêng. Có thể kể đến các công trình: Michaelis and Me Keown (1969 ); 20th Century Asia ( Châu Á thế kỷ XX ), Me Graw – Hill; Ono Toyoaki (1979): Chiến lược tổ chức của doanh nghiệp Nhật Bản (日本企業の組織戦略); William Ouichi (1987): Mô hình quản lý xí nghiệp Nhật Bản, thuyết Z, Viện Kinh tế thế giới xuất bản; James C, Alegglen Stak (1988 ): Kaisha Công ty Nhật Bản, Viện Kinh tế thế giới xuất bản, tập II; J. Schonberger (1989): Người Nhật quản lý sản xuất thế nào? Nxb Khoa học xã hội; V. Ladanov (1989 ): Người Nhật, Nxb Tổng hợp Hậu Giang; Yutaka Kosai (1991): Kỷ nguyên tăng trưởng nhanh – những nhận xét về nền kinh tế Nhật sau chiến tranh, Viện Kinh tế thế giới xuất bản; Pierre Atoine – Donnet (1991 ): Nước Nhật mua cả thế giới, Nxb Thông tin – Lý luận, HN; Joseph E.

Stiglitz và Shahid Yusuf ( 1993 ): Sự thần kỳ Đông Á – Tăng trưởng và chính sách công, Ngân hàng Thế giới; Liên đoàn các tổ chức Kinh tế Nhật Bản ( Keidanren, 1995 ): Quản lý kiểu Nhật thời đại mới, Tokyo,.Đóng góp của các công trình đƣợc công bố là đã phản ánh một cách sinh động sự đi lên của một quốc gia kiệt quệ sau chiến tranh, song đã vƣợt lên chính mình để nhanh chóng phục hồi và trở thành một trong những nền kinh tế hàng đầu của thế giới. 14 z Trong số các công trình viết về mảng vấn đề này, đáng chú ý một số công trình nổi bật. Whitehill (1996), Quản lý Nhật Bản: truyền thống và quá độ, Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia xuất bản. Ấn phẩm gồm 4 phần với 14 chƣơng, trong đó phần 1 tác giả đề cập đến Nhật Bản với những dấu ấn của lịch sử, Phần 2 là bối cảnh Nhật Bản hiện đại, Phần 3 là Quá trình quản lý và Phần 4 là Nhật Bản trong viễn cảnh tƣơng lai.

Đặc biệt ở phần 4, tác giả đã đề cập đến những thách thức hiện nay đối với vấn đề quản lý theo kiểu Nhật Bản, và cuối cùng là nội dung Nhật Bản trong “Kỷ nguyên Thái Bình Dƣơng”. Đây có thể coi là một công trình “cẩm nang” về quản lý của Nhật Bản trong đó đã chỉ rõ những đặc trƣng cơ bản nhất của mô hình có một không hai trong giai đoạn „thần kỳ” của Nhật Bản. Shinichi Ichimura (1999), Kinh tế chính trị của sự phát triển của Nhật Bản và Châu Á, Nxb Thống kê; Đóng góp nổi bật và có giá trị nhất của công trình này là đã khái quát và phân tích một cách toàn diện sự phát triển của đất nƣớc Nhật Bản từ kinh tế đến chính trị, xã hội; nghiên cứu các vấn đề của cuộc khủng hoảng tài chính, tiền tệ, kinh tế ở Châu Á và những hậu quả của cuộc khủng hoảng này. Taylor, Shaoming Zou, Gregory E.

Osland (1999), Các chiến lược gia nhập thị trường nước ngoài của các Công ty đa quốc gia Nhật Bản (Foreign market entry strategies of Japanese MNCs), International Marketing Review. Các tác giả đã nghiên cứu, đánh giá các yếu tố ảnh hƣởng lớn nhất đến các quyết định gia nhập thị trƣờng nƣớc ngoài của các công ty đa quốc gia Nhật Bản. Đây là một công trình chuyên sâu xem xét cách thức xâm nhập của các công ty Nhật Bản ra thế giới.