chương 1 gồm: lịch sử hình thành kênh phát thanh chuyên biệt trên thế giới và ở Việt Nam, khái niệm, đặc trưng và thế mạnh của phát thanh chuyên biệt và các dạng kênh phát thanh chuyên biệt; và cuối cùng là giới thiệu một số kênh phát thanh chuyên biệt ở Việt Nam hiện nay và vấn đề thông tin kinh tế trên các phương tiện truyền thông đại chúng (PTTTĐC) ở Việt Nam. Lịch sử hình thành kênh phát thanh chuyên biệt trên thế giới và ở Việt Nam 1.1 Lịch sử hình thành kênh phát thanh chuyên biệt trên thế giới Trong cuốn Làn sóng thứ ba, tác giả Alvin Tofler (1992) cho rằng, nền văn minh mới gắn liền với sự đổi thay căn bản trong nhiều lĩnh vực. Sự bùng nổ các phương tiện truyền thông đang ‘phân tách’, ‘chia nhỏ’ khối quảng đại quần chúng. Trong đó, thay đổi mang tính nền tảng là xu hướng chia khách hàng, công chúng thành những nhóm nhỏ để phục vụ; thay vì coi công chúng, khách hàng là một nhóm lớn, có đặc điểm, nhu cầu, mối quan tâm giống nhau như trong giai đoạn thuộc làn sóng thứ hai.
Xu hướng mới của nền sản xuất là hướng tới những nhu cầu riêng biệt của từng nhóm khách hàng. Chính vì thế các kênh truyền thông chuyên biệt đã hình thành và phát triển ngày một mạnh mẽ. Mô hình truyền thông cổ điển với việc phát tán thông điệp cho quảng đại, quần chúng đang dần nhường chỗ cho các phân khúc thị trường và công chúng mục tiêu, khiến cho truyền thông đại chúng đang có xu hướng ‘phi đại chúng hóa’ (Toffler 1992). Với tư cách là một phần không thể thiếu của nền văn minh mới, theo Alvin Tofler, truyền thông cũng có những thay đổi tương tự.
Ông cho rằng: khi làn sóng thứ ba xuất hiện thì “thông tin đại chúng bị phi đại chúng hóa” [sđd, tr. Ông viết: “Khi làn sóng thứ 3 xuất hiện, thông tin đại chúng thay vì phát triển lại bị suy yếu đi (…) Các tờ báo lá cải và chuyên ngành nhằm tới 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một số ít độc giả lại nổi lên và chiếm lĩnh thị trường (…) Các đài mới với đối tượng là một nhóm thính giả cũng nổi lên, đài nhạc rock, đài cho người da đen, đài nhạc cổ điển”[Sđd, tr. Sự ra đời, phát triển mạnh mẽ và những khoản lợi nhuận khổng lồ của các kênh truyền hình chuyên biệt nổi tiếng như FTV (chuyên về thời trang), HBO, Star Movies (chuyên về phim), Animal Planet (chuyên về thế giới động vật), Discovery… hay sự nổi danh của những tạp chí chuyên biệt như Elle Fashion (chuyên về thời trang của Pháp), tạp chí W (tạp chí chuyên về đám cưới của Hàn Quốc), Echip (chuyên về công nghệ thông tin – viễn thông), PC world (chuyên về máy tính)… là minh chứng thuyết phục nhất cho tính tất yếu của xu hướng phi đại chúng hóa, cũng chính là xu hướng chuyên biệt hóa trong lĩnh vực truyền thông đại chúng. Ở Anh, ngay từ những năm 1950, trước sức ép cạnh tranh của truyền hình, phát thanh đã chuyển từ kênh chương trình tổng hợp sang kênh định dạng, có nghĩa là chuyển từ việc ‘phục vụ tất cả mọi người’ sang dạng phát thanh có tính hướng đích, và phục vụ nhu cầu của các nhóm công chúng nhỏ.
Phát thanh chuyên biệt, với cấu trúc chương trình theo định dạng ra đời, với sự khởi đầu rực rỡ của Top 40. Phát thanh chuyên biệt chính là tiền đề để Toffler (1996, tr.174) khái quát thành hiện tượng ‘phi đại chúng hóa truyền thông đại chúng’ và sau này được Hendy (2000) và Priestman (2002) gọi là ‘truyền thông hẹp’ (narrowcasting). Hiện tượng này tạo cho ngành công nghiệp phát thanh ‘đại chúng’ một diện mạo mới.2 Lịch sử hình thành kênh phát thanh chuyên biệt tại Việt nam: So với sự hình thành và phát triển trên lĩnh vực phát thanh, ở Việt Nam hiện nay, các kênh phát thanh vẫn đa phần được thiết kế theo dạng kênh tổng hợp, đặc biệt là ở hệ thống phát thanh địa phương. Ngay ở Đài TNVN, cho đến năm 2003, hệ thống Hệ phát thanh mới được định hình rõ nét.
Trong đó ngày 7/9/2003: Hệ thời sự Chính trị Tổng hợp (VOV1) được phát sóng; ngày 22.2003: thành lập Hệ văn hóa và đời sống xã hội (VOV2); ngày 22.2003: thành lập Hệ âm nhạc – thông tin – giải trí (VOV3); đến ngày 24.2004: thành lập Hệ phát thanh Dân tộc (VOV4), ngày 6.2005: thành lập Hệ phát thanh đối ngoại (VOV5). Đài TNVN với 5 Hệ chương trình phát thanh được xây dựng theo xu hướng hiện đại phục vụ mọi tầng lớp xã hội là một bước tiến lớn cho ngành phát thanh Việt Nam. Đài TNVN đã tăng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cường sử dụng công nghệ phát thanh hiện đại, tăng tính tương tác; tăng thêm chương trình, nâng cao chất lượng nội dung tuyên truyền; hàng ngày phát sóng trên 200 giờ với hơn 200 chương trình phát thanh. Cho đến nay, phát thanh Việt Nam đã hình thành hệ thống phát thanh truyền thanh 4 cấp: trung ương, tỉnh/ thành phố, huyện, và xã/phường.
Cả nước có hơn 8000 đài, trạm truyền thanh cơ sở, với 97 ngàn loa dùng đường dây hữu tuyến, 9500 loa không dây, với đội ngũ phát thanh cơ sở lên đến 15000 người. Với thời gian phát triển đáp ứng nhu cầu thông tin dành cho quảng đại công chúng, nhưng chỉ với những kênh, chương trình tổng hợp thì khó có thể thỏa mãn nhu cầu nắm bắt thông tin của công chúng. Đến năm 2006, kênh phát thanh chuyên biệt về âm nhạc mới ra đời và được chính thức phát sóng trên Đài Tiếng nói Việt Nam với tên gọi XoneFM. Đây là kênh phát thanh chuyên về âm nhạc dành cho mọi đối tượng yêu thích âm nhạc.
Đến ngày 18/5/2009, cũng trên sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam , kênh phát thanh chuyên về giao thông cũng đã chính thức phát sóng tại Hà Nội và sau đó phủ sóng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Những kênh có tính chất chuyên biệt, dành riêng cho một nhóm công chúng nghe Đài riêng đã tạo được dấu ấn và thành công. Đó là lí do tại sao đến tháng 9 năm 2010, lại một kênh giao thông chuyên biệt của Đài tiếng nói nhân dân TPHCM ra đời và gặt hái thành công không kém.2 Khái niệm, đặc trưng và thế mạnh của kênh phát thanh chuyên biệt.1: Khái niệm về kênh phát thanh chuyên biệt: Trên thế giới, khái niệm truyền thông chuyên biệt đã được nhắc đến từ những thập niên cuối thế kỷ XX. Trong chuyên khảo Báo chí chuyên biệt, một loại hình đang lớn mạnh (Une presse qui monte: la presse spécialisée, Paris, 1974), Jacques Mosseau – Tổng biên tập Tạp chí Psychologie, giảng viên thỉnh giảng Đại học Paris II - định nghĩa báo chí chuyên biệt là những ấn phẩm báo chí hướng tới một nhóm công chúng nhất định, có những đặc điểm, những mối quan tâm chung (cùng độ tuổi, giới tính, có chung mối quan tâm, có cùng sở thích.) hoặc xoay quanh một lĩnh vực, một chủ đề.
Theo đó, Jacques Mosseau chia báo chí chuyên biệt thành hai nhánh: các ấn phẩm báo chí chuyên biệt theo đối tượng và các ấn phẩm báo chí chuyên biệt theo nội dung, chủ đề. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phát thanh là một loại hình truyền thông đại chúng trong đó nội dung thông tin được truyền tải qua âm thanh. Đó là điều đặc thù của phát thanh trong đó âm thanh bao gồm ba yếu tố: lời nói, âm nhạc và tiếng động. Hiện nay, phát thanh tại Việt Nam chủ yếu hình thành các kênh tổng hợp với nhiều nội dung trong cùng một kênh, dành cho mọi đối tượng người nghe.
Nhu cầu được thông tin và tiếp cận thông tin của công chúng ngày càng tăng. Người nghe không còn thụ động trong quá trình truyền thông nữa, họ muốn trở thành người chủ động trong quá trình tiếp nhận. Hơn nữa nhu cầu phát triển tự thân của các đài phát thanh cũng đang thúc đẩy phát thanh truyền thống đổi mới để chiếm lĩnh công chúng. Trên con đường phát triển đó, phát thanh đã mở ra cho mình một hướng đi mới đó là phát triển các kênh phát thanh chuyên biệt.
Khái niệm về kênh phát thanh chuyên biệt cho thấy rõ sự chuyên biệt chính là kênh phát những chương trình với những nội dung thông tin dành riêng cho những nhóm công chúng nhỏ và nhóm công chúng có nhu cầu riêng, sở thích riêng. Qua kênh phát thanh chuyên biệt thính giả nghe Đài có thể tự quyết định và lựa chọn những gì họ quan tâm, cần và muốn nghe. Phát thanh chuyên biệt có phải là phát thanh hiện đại hay không? Phát thanh chuyên biệt chính là phát thanh hiện đại. Bới thứ nhất, phát thanh chuyên biệt phục vụ đúng nhu cầu thông tin của một nhóm người trong xã hội, và vì vậy luôn thu hút sự quan tâm của nhóm công chúng ‘đích’.
Thứ hai, các kênh phát thanh chuyên biệt thường xây dựng các chương trình mở để thính giả có thể tham gia trực tiếp vào nội dung chương trình, làm tăng tính đời thường của chương trình, tính gần gũi của phát thanh, làm cho phát thanh giống như người bạn, một diễn đàn nơi mà mọi người có thể chia sẻ quan niệm, ý kiến. Các chương trình mở có một đặc điểm đó là thông tin ở đó không chỉ do phóng viên cung cấp mà do cả công chúng, những người tham gia vào chương trình phát thanh cung cấp. Bởi vậy nguồn tin sẽ đa dạng hơn. Hơn thế thông tin ở đây có tính chân thực, khách quan và đời thường, nên có khả năng thu hút thính giả theo dõi nhiều hơn.
Sự góp mặt, đóng góp công sức của công chúng vào chương trình thì sẽ tạo nhiều thông tin mới, thông tin đắt giá. Bên cạnh đó, trách nhiệm về thông tin được chia đều cho cả phóng viên lẫn người trực tiếp cung cấp. Tuy nhiên các chương trình mở đòi hỏi phải có một êkíp thực hiện 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyên nghiệp, có trình độ, có khả năng ứng biến cao và các phương tiện, trang thiết bị hiện đại. Thứ ba, tính hiện đại của phát thanh chuyên biệt và cũng chính là lợi thế của phát thanh so với các loại hình báo chí khác chính là nhanh, chính xác.
Nếu như báo in bị hổng thông tin 24 giờ thì từ số ra ngày hôm trước tới số ra ngày hôm sau, các sự kiện, sự việc diễn ra trong thời gian giữa 2 số báo sẽ phải lưu lại cho tới số sau. Truyền hình thì cần yếu tố cần thiết cho việc ghi hình, việc truyền dẫn do các công đoạn thực hiện phức tạp hơn, có nhiếu công đoạn xử lý và phụ thuộc vào nhiều yếu tố máy móc mới có thể đêm thông tin tới cho công chúng được.