PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Phát triển kĩ năng nói và nghe - một nhiệm vụ trọng tâm trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 Với mục tiêu đào tạo ra những thế hệ công dân phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực gồm năng lực đặc thù và năng lực chung, trong đó có năng lực giao tiếp Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 đã quan tâm phát triển kĩ năng nói và nghe cho HS. Thông qua việc học những tri thức của môn Ngữ văn, học sinh biết xác định mục đích giao tiếp, lựa chọn nội dung, kiểu văn bản và thể loại, ngôn ngữ và các phương tiện giao tiếp khác phù hợp với ngữ cảnh và đối tượng giao tiếp để thảo luận, lập luận, phản hồi, đánh giá về các vấn đề trong học tập và đời sống… Mạch nội dung nói và nghe được học xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12, các dạng bài nói và nghe đều gắn với nhiệm vụ tạo lập các kiểu văn bản. Như vậy, khi rèn kĩ năng nói và nghe, HS không chỉ được cải thiện về năng lực giao tiếp mà còn được củng cố về cách viết các kiểu văn bản được học trong nhà trường.
Các bộ sách giáo khoa Tiếng Việt (đối với chương trình Tiểu học), bộ sách Ngữ văn (đối với chương trình THCS và THPT) đều xây dựng theo hướng mở và có điểm gặp gỡ nhau là quy tụ ở việc tập trung trình vào bốn mạch nội dung chính: đọc, viết, nói, nghe. Từ nội dung mỗi bộ sách , GV có thể chủ động, linh hoạt trong việc xây dựng và tổ chức các bài học theo định hướng tích hợp nội môn (cả kiến thức và kĩ năng), tích hợp liên môn và tích hợp những nội dung giáo dục ưu tiên (xuyên môn) để phát triển năng lực chung và năng lực đặc thù của môn học. 2 Kĩ năng nói và nghe có vai trò quan trọng đối với HS Ngôn ngữ là công cụ của tư duy. Bản chất của ngôn ngữ là giao tiếp.
Vì thế, rèn kĩ năng nói và nghe cho học sinh chính là đang giúp các em thực hiện hoạt động học tập hiệu quả ở tất cả các môn học. Nghe và nói thiết lập nên mối quan hệ tương hỗ giữa người dạy và người học, đóng vai trò quyết định, nổi trội nhất trong việc tổ chức, triển khai hoạt động của một lớp học. Theo Jean-Marc Denommé và Madeleine Roy thì: “Người học với tư cách là người nhận, đặc biệt cố gắng thích nghi với lời truyền đạt của người dạy: anh ta giải mã, đánh giá và khoanh những phần khó hiểu lại. Anh ta sẵn sàng tham dự như một người phát bằng cách đặt câu hỏi hoặc mang đến một vài bình luận cá nhân.
Người học với chức năng kép của mình là người nhận và người phát phải đảm đương trách nhiệm là người thợ chính trong quá trình đào tạo mình. Quá trình truyền - hiểu - xử lý thông tin được đảm bảo là điều kiện tốt thiểu để quá trình học tập đạt kết quả. Người học cần nghe và tư duy để tránh việc hiểu sai ý dẫn đến việc thu nhận lại thông tin không đúng, ảnh hưởng đến kết quả học tập. “Nghe tích cực với tư duy phản biện”, biết tương tác, trao đổi với GV, biết đặt câu hỏi, biết trình bày quan điểm của mình rõ ràng tự tin, biết thuyết phục người nghe với những lí lẽ và bằng chứng… là những nội dung người học cần phải đảm bảo.
Để đạt được những yêu cầu như vậy thì người học cần có những kĩ năng nói - nghe tốt. Vì vậy, rèn luyện KN nói - nghe cho HS một cách bài bản trong nhà trường có ý nghĩa quan trọng với HS bởi không chỉ giúp các em phát triển kĩ năng giao tiếp mà còn giúp các em có thể học tốt các môn học khác. Kĩ năng nói và nghe của học sinh còn hạn chế Kĩ năng nói và nghe có một vai trò vô cùng quan trọng, cần thiết trong quá trình dạy học của GV bởi đó là cách thức mà người dạy và người học trao đổi thông tin nội dung học tập. Tuy nhiên, trong thực tế cho thấy kĩ năng nói - 3 nghe của HS nói chung, HS lớp 6 nói riêng vẫn còn nhiều điểm hạn chế.
Khi được giao nhiệm vụ trình bày vấn đề gì đó trước lớp, các em thường lúng túng, chưa thực sự tự tin, rụt rè, xử lí các tình huống thiếu thuyết phục, nghe thụ động, khả năng nắm bắt thông tin thiếu sự nhạy bén … Kĩ năng nói và nghe không chỉ cần thiết trong quá trình học mà còn thật sự quan trọng trong việc giải quyết các tình huống có vấn đề trong suốt cuộc đời mỗi người. Tuy nhiên, Trong chương trình Ngữ văn 2006 trong một thời gian dài kĩ năng nói và nghe của HS chưa thật chưa thực sự được chú trọng để phát triển. Sở dĩ, nguyên nhân của hiện tượng như trên là do khối kiến thức của bộ môn Tiếng Việt (đối với Tiểu học) và Ngữ văn (đối với chương trình THCS và THPT) không nhỏ mà thời gian quy định trên lớp học không nhiều. Vì thế, khi dạy các tiết dạy luyện nói giáo viên chưa thật sự đầu tư đúng với vai trò quan trọng của nó.
Mô hình lớp học đảo ngược là một trong những hình thức dạy học đắc dụng trong việc phát triển kĩ năng nói và nghe của người học Mô hình lớp học đảo ngược là một mô hình dạy học hiện đại được ra đời từ những thập niên cuối của thế kỉ XX. Mặc dù là mô hình mới nhưng nó lại được đón nhận nồng nhiệt và nhanh chóng khẳng định tính hiệu quả. Với mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018, mô hình lớp học đảo ngược hoàn toàn phù hợp, nhằm thúc đẩy phát triển năng lực người học. MHLHĐN tạo cơ hội để HS tích cực, chủ động chiếm lĩnh những tri thức cần thiết, có thời gian để thực hành luyện nói trước khi tới lớp; từ đó giúp HS có khả năng diễn đạt, trình bày bằng ngôn ngữ nói một cách rõ ràng, tự tin; có khả năng hiểu đúng; biết tôn trọng người nói, người nghe; có thái độ phù hợp trong quá trình trao đổi, thảo luận khi học trực tiếp.
Vận dụng MHLHĐN trong dạy nói và nghe, GV hướng dẫn HS cách nắm bắt được nội dung nghe, cách hiểu và đánh giá quan điểm trong giai đoạn 4 tự học video bài giảng ở nhà và giai đoạn thảo luận trực tiếp trên lớp. Trong quá trình thảo luận những nội dung kiến thức nâng cao, sáng tạo, vận dụng kiến thức, GV hướng dẫn HS nói cần trình bày phù hợp với bối cảnh giao tiếp. HS nghe cần có thái độ nghe tích cực và tôn trọng người nói, tôn trọng những ý kiến khác biệt; cách hợp tác, giải quyết vấn đề. Trong thực tế dạy nói và nghe trong môn Ngữ văn lớp 6 theo yêu cầu Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn hiện nay vẫn còn những bất cập.
Nhiều giáo viên vẫn chưa thực sự biết cách vận dụng những phương pháp, kĩ thuật, mô hình dạy học tích cực để phát triển năng lực người học. Mặc dù MHLHĐN là một mô hình phù hợp, có thể vận dụng và phát triển tốt năng lực của người học trong dạy nói và nghe, tuy nhiên, một số GV chưa thật sự hiểu sâu sắc và vận dụng hợp lí để mô hình dạy học đạt hiệu quả cao. Từ những lí do trên đây, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Sử dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học nói và nghe Ngữ văn 6 bộ sách Cánh Diều” làm để tài nghiên cứu. Thực hiện đề tài này, chúng tôi hi vọng sẽ góp một phần nhỏ bé của bản thân trong việc vận dụng MHLHĐN vào trong dạy học nói và nghe nhằm phát triển năng lực của người học.
Lịch sử vấn đề 2. Các công trình nghiên cứu về dạy học nói và nghe cho học sinh Những công trình nghiên cứu về dạy học luyện nói và nghe chưa được tập trung nghiên cứu nhiều. Có thể kể đến một số số công trình của các tác giả sau: Tác giả Nguyễn Trí với bài“Dạy các kĩ năng nghe-nói cho học sinh Tiểu học” (Nguyễn Trí) [19;tr. 24-26]; tác giả Trần Hiền Lương với bài “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả rèn kĩ năng nói cho học sinh tiểu học ở môn tiếng Việt” [13]; Phạm Thị Thu Hiền với “Việc rèn luyện kĩ năng nghe và nói cho học sinh Tiểu học ở California - Mĩ” [9;tr.48] và Đặng Thị Lệ Tâm với “Dạy học nghi thức lời nói cho học sinh Tiểu học môn Tiếng Việt”[18]… Dạy 5 nói trong nhà trường tiểu học được quan tâm và nghiên cứu nhiều hơn so với các nghiên cứu luyện nói trong chương trình THCS và THPT.
Ở THCS đã có một số tác giả bàn luận về vấn đề dạy nói cho HS trong dạy học môn Ngữ văn như: “Rèn luyện kĩ năng nói cho học sinh trung học cơ sở” (Nguyễn Thúy Hồng) [8]; “Môn Văn ở nhà trường dạy nói, dạy viết” (Lê Đức Mậu) [15]; “Về việc bồi dường kĩ năng đọc, nói, nghe, viết cho học sinh trong dạy học Ngữ Văn” (Nguyễn Viết Chữ) [4]; “Phát triển hài hoà bốn kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết cho học sinh THPT trong học Ngữ văn” (Lê Thị Thu Hằng) [7]… Thời gian gần đây, một số tác giả quan tâm nghiên cứu khá đầy đủ, sâu sắc và có giá trị ứng dụng trong dạy học luyện nói cho HS theo chương trình Ngữ văn 2018. Cụ thể: Tác giả Đỗ Ngọc Thống (tổng chủ biên) với cuốn sách “Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ văn Trung học Cơ sở” năm 2018. Đây là cuốn sách bàn luận về quy trình cách thức dạy học như thế nào để phát triển toàn diện 4 năng đọc - viết - nghe - nói trong chương trình Ngữ văn THCS mới. Trong đó, tác giả đề cập đến quy trình luyện nói gồm ba hoạt động: Khởi động/chuẩn bị trước khi nói, thực hành nói, luyện nói mở rộng Tác giả Đỗ Thu Hà trong bài “Phát triển năng lực tạo lập văn bản (nói) cho học sinh Trung học cơ sở trong Chương trình Ngữ Văn mới” (2017) trên Tạp chí Giáo dục và Xã hội, đã hướng tới phân tích, nhận xét đầy đủ, về cách thức tổ chức các hoạt động dạy học luyện nói thể hiện tính khoa học, logic trong SGK Ngữ văn THCS (2006) với ba bước: trước, trong và sau khi luyện nói như sau: Trước khi nói: đây được coi như phần tiền đề, chuẩn bị rất quan trọng.
Theo tác giả, đây là phần lựa chọn vấn đề cho trước, lập dàn bài Thực hành nói tức là trong khi nói.