CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Hệ thống khái niệm của đề tài nghiên cứu 1. Khái niệm Bệnh viện và người bệnh 1. Khái niệm bệnh viện Theo Tổ chức Y tế thế giới, “Bệnh viện là một bộ phận không thể tách rời của tổ chức xã hội y tế, chức năng của nó là chăm sóc sức khoẻ toàn diện cho nhân dân, cả phòng bệnh, chữa bệnh và dịch vụ ngoại trú của bệnh viện phải vươn tới gia đình và môi trường cư trú.
Bệnh viện còn là trung tâm đào tạo cán bộ y tế và nghiên cứu khoa học”. Bệnh viện đóng một vai trò quan trọng trong công tác khám chữa bệnh vì bệnh viện có thầy thuốc giỏi, có trang thiết bị, máy móc hiện đại nên có thể thực hiện được công tác khám bệnh, chẩn đoán và điều trị tốt nhất. Nhờ đội ngũ cán bộ và trang thiết bị tốt, bệnh viện còn là cơ sở nghiên cứu y học và đào tạo cán bộ y tế cho ngành y tế. Tại Việt Nam, Bệnh viện hay nhà thương là cơ sở để khám và chữa trị cho người bệnh khi bệnh của họ không thể chữa ở nhà hay nơi nào khác.
Đây là nơi tập trung các chuyên viên y tế gồm các bác sĩ nội và ngoại khoa, các điều dưỡng, các kỹ thuật viên xét nghiệm cận lâm sàng. Bệnh viện đa khoa là những bệnh viện lớn, có thể xét nghiệm và chữa trị hầu hết các loại chứng bệnh. Tại đây bác sĩ chuyên khoa mỗi ngành làm việc tại một khu riêng của ngành mình nhưng vẫn có thể liên lạc với những bác sĩ của ngành khác để cộng tác chữa trị công hiệu - nhất là nghiên cứu những bệnh khó chẩn đoán hay chữa trị. Người bệnh Người bệnh là đối tượng được nhận dịch vụ chăm sóc sức khỏe.
Người bệnh phần lớn bị ốm, bị bệnh hoặc bị thương và cần được điều trị trong mối 17 quan hệ với các bác sĩ, y tá, nhà tâm lý học, nha sĩ, bác sĩ thú y hoặc nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe khác (Nguyễn Sinh Phúc, 2014). Như vậy, người bệnh có nghĩa là người đang mắc các căn bệnh như: đau nhức, tê liệt hay mất mát các bộ phận trên cơ thể, các căn bệnh tâm sinh lý; bệnh liên quan đến thần kinh; các căn bệnh hiểm nghèo như ung thư, HIV/AIDS. phải điều trị dài ngày tại bệnh viện. Người bệnh mắc bệnh do các nguyên nhân khác nhau như: bẩm sinh, truyền nhiễm, hóa chất (thiếu dinh dưỡng hoặc nhiễm độc), tai nạn, áp lực tâm lý xã hội.
Trong nghiên cứu này, tác giả tập trung nghiên cứu khái niệm vè người bệnh ở thể chung nhất, những người bệnh đang trực tiếp điều trị tại địa bàn nghiên cứu. Ngoài ra, tác giả muốn nêu bổ sung khái niệm về người nhà người bệnh – là đối tượng có liên quan trực tiếp đến người bệnh trong quá trình nghiên cứu. Người nhà người bệnh là những người thăm nuôi, những người có mối quan hệ thân thiết với người bệnh, sinh hoạt cùng người bệnh trong môi trường Bệnh viện (Bộ Y tế, Tài liệu Giao tiếp ứng xử dành cho Cán bộ y tế, tháng 11/2015) 1. Khái niệm công tác xã hội và công tác xã hội trong Bệnh viện 1.
Khái niệm Công tác xã hội Theo Hiệp hội Nhân viên công tác xã hội quốc tế, Công tác xã hội là một hoạt động chuyên nghiệp với mục đích tạo sự biến đổi xã hội cho toàn bộ xã hội nói chung và cho từng cá nhân cho quá trình phát triển” (IFSW 1982). Từ điển Bách khoa ngành công tác xã hội nhấn mạnh tính khoa học của Công tác xã hội: “Công tác xã hội là một khoa học ứng dụng nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của con người, tạo ra những chuyển biến xã hội và đem lại nền an sinh cho người dân trong xã hội”. Ngoài ra, Công tác xã hội là một lĩnh vực thực hành phát triển cao dựa trên những nguyên tắc và phương pháp đặc biệt với mục đích hỗ trợ các cá nhân, nhóm và cộng đồng trong việc xử lý các vấn đề xã hội – từ đó, công tác xã hội 18 có nhiệm vụ hoạt động vì hạnh phúc của con người và nâng cao phúc lợi xã hội (Cục Bảo trợ xã hội, Báo cáo tình hình thực hiện Quyết định 32/2010/QĐ-TTg về Phát triển nghề công tác xã hội tại Việt Nam, 8/2014) Như vậy, có thể hiểu, Công tác xã hội là một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và cộng đồng nâng cao năng lực, đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ, nhằm giúp các cá nhân, gia đình, cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội, góp phần đảm bảo an sinh xã hội”. Khái niệm công tác xã hội trong bệnh viện Trong TT 43/2015/TT-BYT “Quy định nhiệm vụ và hình thức tổ chức thực hiện nhiệm vụ công tác xã hội của bệnh viện” của Bộ Y tế, Công tác xã hội bệnh viện được hiểu như sau: “Công tác xã hội trong bệnh viện là các hoạt động hỗ trợ người bệnh, người nhà người bệnh và các nhân viên y tế trong bệnh viện nhằm giải quyết các vấn đề xã hội và tâm lý liên quan đến bệnh tật và quá trình khám chữa bệnh”.
Mục đích của công tác xã hội là hỗ trợ các nhóm đối tượng khắc phục những khó khăn về xã hội để đạt được hiệu quả chăm sóc sức khỏe tốt nhất. Nhân viên CTXH trong bệnh viện là cầu nối để giải quyết các mâu thuẫn giữa người bệnh và nhân viên y tế, giữa người bệnh và người bệnh, người bệnh và người nhà người bệnh…[5] 1. Vai trò của công tác xã hội trong bệnh viện Công tác xã hội trong bệnh viện là các hoạt động hỗ trợ người bệnh, người nhà người bệnh và các nhân viên y tế trong bệnh viện nhằm giải quyết các vấn đề xã hội và tâm lý liên quan đến bệnh tật và quá trình khám chữa bệnh. Mục đích là hỗ trợ các nhóm đối tượng khắc phục những khó khăn về xã hội để đạt được hiệu quả chăm sóc sức khỏe tốt nhất.
Nhân viên CTXH trong bệnh viện là cầu nối để giải quyết các mâu thuẫn giữa người bệnh và nhân viên y tế, giữa người bệnh và người bệnh, người bệnh và người nhà người bệnh… (PGS.TS Đỗ 19 Hạnh Nga, 2015, Báo cáo đề dẫn Hội thảo khoa học, Phát triển Công tác xã hội trong Bệnh viện - Những vấn đề lý luận và thực tiễn thực hành, Tr 2-3) Công tác xã hội trong bệnh viện có nhiệm vụ bảo vệ quyền được chăm sóc sức khỏe của người bệnh thông qua việc tư vấn các vấn đề xã hội có liên quan cho người bệnh và gia đình của họ trong quá trình điều trị; tìm kiếm các dịch vụ hỗ trợ trên cơ sở tìm hiểu và phân tích các yếu tố xã hội có ảnh hưởng đến sức khỏe của người bệnh; kết nối các dịch vụ hỗ trợ cho từng người bệnh; nghiên cứu cung cấp bằng chứng từ thực tế hoạt động để đề xuất chính sách; hỗ trợ giải tỏa tâm lý cho người bệnh, người nhà và nhân viên y tế… Ngoài ra CTXH trong bệnh viện còn có nhiệm vụ giúp đỡ và tìm nguồn tài trợ cho các người bệnh nghèo, công tác truyền thông và quan hệ công chúng trong bệnh viện, tham gia công tác đào tạo tại bệnh viện… Như vậy, CTXH trong bệnh viện thực sự có vai trò rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng khám chữa bệnh trong bệnh viện và một điều cần được hiểu đúng là CTXH không đơn thuần chỉ là công tác từ thiện trong bệnh viện, như các bữa ăn, nồi cháo từ thiện cho người bệnh nghèo, tặng quà cho các người bệnh có hoàn cảnh khó khăn. Định nghĩa mô hình và mô hình Công tác xã hội trong Bệnh viện 1. Mô hình Có nhiều khái niệm mô hình, tuy nhiên trong mỗi lĩnh vực chúng ta có thể sử dụng khái niệm cho phù hợp với ý nghĩa của lĩnh vực đó. Có thể hiểu “mô hình là công cụ giúp thể hiện một quá trình, sự vật hay một hiện tượng nào đó.
Mỗi một mô hình được tạo ra đều có mục đích và vai trò riêng. Thông qua các mô hình thì các mối quan hệ của các đối tượng và cách thức để có thể giải quyết vấn đề sẽ được làm rõ. Mỗi một mô hình phải được xây dựng trên cơ sở các điều kiện khách quan, các yếu tố kinh tế xã hội và một hệ thống tri thức khoa học và lý thuyết riêng phù hợp với từng loại mô hình”. [10] 20 “Mô hình” mô tả một cách chung nhất cái gì thường xảy ra trong thực hành, nêu lên tình huống bao quát nhất, và đưa ra một dạng cấu trúc cho ý tưởng.
Mô hình đúc kết các nguyên tắc và loại hình của hoạt động giúp cho thực hành có một dáng dấp nhất định. Mô hình cung cấp cho nhân viên CTXH ý tưởng để kết cấu và tổ chức tiếp cận cho một tình huống phức tạp. Mô hình công tác xã hội trong Bệnh viện Mô hình công tác xã hội trong bệnh viện là cách tiếp cận định hướng tác động toàn diện về mặt xã hội cho người bệnh và người nhà người bệnh. đó là những yếu tố cơ bản trong việc triển khai các mô hình tác động ở các đối tượng yếu thế trong xã hội, nhất là đối tượng người bệnh đang điều trị trong bệnh viện.
Ở đây, tác giả đưa ra mô hình Công tác xã hội trong Bệnh viện là tổ chức/bộ phận tổ chức được thành lập trong bệnh viện nhằm triển khai các hoạt động: Hướng dẫn, chỉ dẫn và đón tiếp người bệnh tới khám tại Bệnh viện, hỗ trợ vật chất trực tiếp người bệnh, kêu gọi, vận động tài trợ cho những người bệnh khó khăn; quản lý, sử dụng và duy trì Ngân hàng suất ăn từ thiện; Tham vấn, kết nối nguồn lực, quản lý ca nhằm trợ giúp cho người bệnh,. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện mô hình Công tác xã hội trong Bệnh viện 1. Yếu tố thuộc về nhân viên công tác xã hội Nhân viên công tác xã hội khi tham gia trong lĩnh vực y tế buộc phải có những kiến thức, kỹ năng chuyên môn liên quan đến công tác xã hội trong bệnh viện cũng như nắm vững những chuẩn mực đạo đức, thái độ khi làm việc với đối tượng.