Chương 1 CÁC VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN VỀ co QUAN CHUYÊN TRÁCH CHÓNG THAM NHŨNG 1. Khái niệm, vị trí, vai trò của CO’ quan chuyên trách chống tham nhũng - Khải niệm cơ quan chuyên trách chống tham nhũng + Khái niệm về cơ quan chuyên trách Theo từ điển Tiếng Việt thì “chuyên trách” là “chuyên làm và chịu trách nhiệm về một công tác nào đó” [60]. Cũng có quan điểm cho rằng, chuyên trách là việc cá nhân, tồ chức có kỹ năng, kiến thức đặc biệt về một lĩnh vực, ngành nghề nào đó và chịu trách nhiệm với công việc, lĩnh vực mà mình nắm vững. Như vậy, chuyên trách thế hiện ờ sự chuyên môn, chuyên đảm nhận một chức vụ, công việc, nhiệm vụ nhất định.
Trách ở đây là trách nhiệm, thể hiện cơ quan, tổ chức, cá nhân tự• chịu • trách nhiệm • • 7 nhiệm với công việc, • vụ• do mình thực • hiện. • Hiểu một • cách đơn giản thi chuyên trách là việc một cơ quan, tổ chức, cá nhân có kỹ thuật, chuyên môn, nghiệp vụ về một vấn đề nào đó, đảm nhận và chịu trách nhiệm về vấn đề đó. Theo quy định của pháp luật hiện hành, Việt Nam có một số cơ quan chuyên trách như: (i) Tòa án chuyên trách là tòa án thuộc cơ cấu tổ chức của hệ thống Tòa án nhân dân, được tố chức và giao nhiệm vụ xét xử những vụ án trong lĩnh vực chuyên biệt như dân sự, hình sự, hành chính, lao động,. Hiện nay, có các tòa án chuyên trách sau đây: Tòa dân sự, Tòa hình sự, Tòa kinh tế, Tòa lao động, Tòa hành chính, Tòa gia đinh và người chưa thành niên [45]; (ii) “Cơ quan chuyên trách bảo vệ an ninh quốc gia là cơ quan chỉ đạo, chi huy và đơn vị nghiệp vụ thuộc lực lượng vũ trang nhân dân được giao nhiệm vụ chuyên trách làm tham mưu, tô chức, trực tiếp thực hiện nhiệm vụ báo vệ an ninh quốc gia” [37]; (iii) “Cơ quan chuyên trách bảo vệ an ninh, trật tự là cơ quan chí đạo, chỉ huy và đơn vị nghiệp vụ thuộc Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ chuyên trách làm tham mưu, tố chức, trực tiếp thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh, trật tự” [16]; (iv) “Cơ quan chuyên trách phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật khác có sử dụng công 11 nghệ cao là các đơn vị nghiệp vụ trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ chuyên trách tham mưu, tổ chức, trực tiếp thực hiện nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm và vỉ phạm pháp luật khác có sử dụng công nghệ cao” [15]; (v) "Đơn vị chuyên trách về công nghệ thông tin của Ngân hàng nhà nước là Cục công nghệ thông tin ” [31];.
Như vậy, hiện nay trong hệ thống văn bản pháp luật cũng chưa đưa ra một khái niệm chính thức, chưa xác định được nội hàm của cơ quan chuyên trách là gì để áp dụng thống nhất cho toàn bộ hệ thống các cơ quan trong bộ máy nhà nước. Theo đó, tùy thuộc vào yêu cầu thực tiễn đặt ra và điều kiện cụ thể của từng cơ quan, đơn vị mà trong cơ cấu tổ chức của cơ quan, đơn vị đó sẽ xác định cụ thể cơ quan nào được coi là cơ quan, đơn vị chuyên trách, chuyên thực hiện một công việc nhất định ♦ và chịu • trách nhiệm e về việc • thực • hiện • công việc • đó. Tuy nhiên, từ những phân tích ở trên có thể đưa ra định nghĩa về cơ quan chuyên trách như sau: “Cơ quan chuyên trách là những thiết chế do nhà nước thành • X z chuyên lập, ✓ đảm nhận một nhiệm vụ nhất định •••• • ở một • lình vực • nhất định • và chịu • trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ đó theo quy định của pháp luật”. • ••• • • JL • JL JL • + Khái niệm về cơ quan chuyên trách chống tham nhũng Trên cơ sở khái niệm về cơ quan chuyên trách đã nêu ở trên, có thể đưa ra khái niệm về cơ quan chuyên trách chống tham nhũng như sau: "Cơ quan chuyên trách chống tham nhũng là những thiết chế do nhà nước thành lập, chuyên đảm nhận một nhiệm vụ nhất định, quan trọng và chủ yếu là thực thi pháp luật về PCTN (phòng ngừa, phát hiện, xử lỷ tham nhũng) và chịu trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ đủ ”.
Theo Điều 83 Luật PCTN năm 2018 quy định về đơn vị chuyên trách chống tham nhũng như sau: 1. Trong TTCP, BCA, VKSNDTC có đơn vị chuyên trách về chống tham nhũng. Viện trưởng VKSNDTC quy định tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của đơn vị chuyên trách về chống tham nhũng trong VKSNDTC trình ùy 12 ban Thường vụ Quôc hội phê chuân. Tông TTCP, Bộ trưởng BCA quy định tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của đơn vị chuyên trách về chống tham nhũng trong TTCP, BCA [39].
Như vậy, ở Việt Nam hiện nay chưa có cơ quan chuyên trách chống tham nhũng mà mới chỉ có đơn vị chuyên trách chống tham nhũng trong 03 cơ quan là TTCP, VKSNDTC và BCA. Đây là những đơn vị được trao những nhiệm vụ, quyền hạn đặc biệt và là các đơn vị duy nhất trong bộ máy nhà nước dành toàn bộ thời gian, nguồn lực để thực thi pháp luật về PCTN, trực tiếp làm công tác thanh tra, điều tra, truy tố những hành vi vi phạm pháp luật về PCTN. Đồng thời, các đơn vị này cũng phải chịu trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của pháp luật. - Vị trí, vai trò của CO' quan chuyên trách chong tham nhũng Trước những hậu quả nguy hiểm, nghiêm trọng do tham nhũng gây ra, mọi nhà nước đều đặc biệt coi trọng công tác PCTN.
Theo đó, PCTN được coi là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, là trách nhiệm của tất cả cơ quan Đảng cũng như cơ quan nhà nước, nhất là các cơ quan có chức năng PCTN mà nòng cốt là cơ quan chuyên trách chống tham nhũng. Các cơ quan này nắm giữ vị trí chính yếu trong công tác quản lý nhà nước về PCTN, phát hiện và xử lý các vụ việc, vụ án tham nhũng. Với địa vị pháp lý như đà phân tích ở trên cho thấy vị trí, vai trò đặc biệt của cơ quan chuyên trách chống tham nhũng trong đời sống chính trị cùa đất nước, thể hiện ở những khía cạnh sau đây: 4- Thứ nhất, vai trò phòng ngừa tham nhũng Phòng ngừa tham nhũng là việc các cơ quan, tố chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền áp dụng các biện pháp càn thiết nhằm mục đích ngăn chặn, không để cho hành vi tham nhũng có cơ hội nảy sinh và phát triển. Đây là chức năng chính yếu, quan trọng góp phần thực hiện thành công mục tiêu chống tham nhũng lâu dài, bền vững.
Theo đó, pháp luật cùa hầu hết các nước trên thế giới đều quy định mọi cơ quan, tồ chức phải có trách nhiệm thực hiện các biện pháp phòng ngừa tham nhũng. 13 Ngoài trách nhiệm phòng ngừa tham nhũng nói chung, cơ quan chuyên trách PCTN còn thể hiện vai trò phòng ngừa tham nhũng thông qua một số chức nãng đặc thù, gắn với nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan này. Điển hình trong số đó là thông qua hoạt động thanh tra, kiểm tra trách nhiệm thực hiện các quy định của pháp luật về PCTN, bao gồm: (i) Xem xét, đánh giá việc thực hiện các quy định của pháp luật về PCTN của cơ quan, tổ chức về việc công khai, minh bạch hoạt động của cơ quan, tổ chức, bao gồm việc công khai ngân sách nhà nước, tồ chức cán bộ, chính sách xã hội; kiểm soát xung đột lợi ích; xây dựng và thực hiện các định mức, tiêu chuẩn, chế độ, nhất là các định mức, tiêu chuẩn, chế độ liên quan đến tài chính công, tài sản công; quy tắc ứng xử, quy tắc đạo đức nghề nghiệp, việc chuyền đối vị trí công tác của cán bộ, công chức; minh bạch tài sản, thu nhập; cải cách thủ tục hành chính; thanh toán không sử dụng tiền mặt; các quy định khác của pháp luật về PCTN. (ỉỉ) Xem xét, kết luận về trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tô chức trong việc tô chức, chỉ đạo thực hiện các quy định của pháp luật về PCTN.
Thông qua hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát, cơ quan chuyên trách chống tham nhũng góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm thực hiện các quy định về phòng ngừa tham nhũng của các cơ quan, tổ chức. (ỉii) Xảy dựng hệ thống dừ liệu chung về PCTN: Hệ thống dữ liệu chung về PCTN được các cơ quan có liên quan sử dụng đế khai thác, phục vụ cho công tác kiểm tra, giám sát và xem xét xử lý trách nhiệm, góp phần ngăn chặn, phòng ngừa các hành vi tham nhũng. 4- Thứ hai, vai trò phát hiện tham nhũng Phát hiện tham nhũng là việc tìm ra những vụ việc tham nhũng và những biện pháp kịp thời nhằm hạn chế những thiệt hại do hành vi tham nhũng gây ra, đồng thời xác định trách nhiệm của những người có hành vi vi phạm để có hình thức xử lý phù hợp, nghiêm minh. Phát hiện tham nhũng là một trong những mục tiêu quan trọng của các cơ quan chuyên trách chống tham nhũng.
Lý do là nếu như phòng ngừa tham nhũng là trách nhiệm của toàn xã hội thì phát hiện tham nhũng 14 đòi hỏi cơ quan được giao nhiệm vụ phải có nhừng quyên hạn cụ thê do pháp luật quy định, thực hiện theo những trình tự, thủ tục nhất định. Hành vi tham nhũng có thể được phát hiện thông qua nhiều phương thức khác nhau, như: công tác kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước; công tác tự kiểm tra cùa cơ quan, tồ chức, đơn vị; hoạt động thanh tra, kiểm toán, điều tra, kiểm sát, xét xử của cơ quan chức nàng; hoạt động giám sát của các cơ quan, đại biếu dân cử; công tác giải quyết tố cáo. Phần lớn cơ quan chuyên trách chống tham nhũng của các quốc gia đều tập trung vào một số phương thức như thanh tra, kiểm tra, điều tra, truy tố. 4- Thứ ha, vai trỏ xử lý tham nhũng Xử lý tham nhũng là việc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong đó có các cơ quan chuyên trách chống tham nhũng xác định các hành vi vi phạm pháp luật về PCTN, tính chất và mức độ của hành vi vi phạm nhằm áp dụng các chế tài xử lý đối với hành vi vi phạm đó theo các trình tự, thủ tục pháp luật quy định.