Luận Văn Thạc Sĩ Về Mô Hình Bảo Hiến Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls sự lựa chọn mô hình bảo hiếm ở việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Bùi Hải Đường
• Người hướng dẫn: Gs. Ts Phạm Hồng Thái
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận - Lịch sử Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Sự Lựa Chọn Mô Hình Bảo Hiến Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC MÔ HÌNH BẢO HIẾN TRÊN THẾ GIỚI
• 1.1. Khái niệm, vị trí vai trò của bảo hiến
• 1.2. Khái niệm bảo hiến
• 1.3. Vị trí, vai trò bảo hiến
• 1.4. Sự hình thành và phát triển của các mô hình bảo hiến điển hình trên thế giới. Mô hình hội đồng Hiến pháp ở Cộng hòa Pháp
• 1.5. Mô hình bảo hiến bằng tòa án ở Hoa Kỳ
• 1.6. Mô hình tòa án Hiến pháp ở Đức
• 1.7. Mô hình bảo hiến Quốc hội
• 1.8. Lý do lựa chọn mô hình bảo hiến trên thế giới
• 1.9. Các yếu tố pháp luật
• 1.10. Các yếu tố chính trị
• 1.11. Sự ảnh hưởng mô hình bảo hiến nước ngoài
• 1.12. Ưu, nhược điểm của mô hình bảo hiến
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BẢO HIẾN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Bảo hiến theo quy định của các Hiến pháp trong lịch sử
• 2.2. Những nền tảng ban đầu cho sự hình thành bảo hiến theo Hiến pháp năm 1946
• 2.3. Bảo hiến theo Hiến pháp năm 1959
• 2.4. Bảo hiến theo Hiến pháp năm 1980
• 2.5. Bảo hiến theo Hiến pháp 1992
• 2.6. Mô hình bảo hiến theo Hiến pháp năm 2013
• 2.7. Những ưu điểm và hạn chế của mô hình bảo hiến ở Việt Nam
• 2.8. Hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH BẢO HIẾN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Yêu cầu xây dựng cơ quan bảo hiến chuyên trách ở Việt Nam
• 3.2. Cơ sở xây dựng cơ quan bảo hiến chuyên trách ở Việt Nam
• 3.3. Tồn tại một bản Hiến pháp quy định tính pháp lý tối cao
• 3.4. Từng bước hoàn thiện và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 3.5. Cơ chế phân quyền có sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước
• 3.6. Quyền con người, quyền công dân được từng bước ghi nhận
• 3.7. Sự thống nhất về tư tưởng hoàn thiện cơ chế bảo hiến
• 3.8. Đánh giá sự phù hợp của các mô hình bảo hiến ở Việt Nam
• 3.9. Đề xuất mô hình hội đồng Hiến pháp ở Việt Nam
• 3.10. Mô hình hội đồng Hiến pháp ở Việt Nam
• 3.11. Cách thức tổ chức hội đồng Hiến pháp
• 3.12. Chức năng của hội đồng Hiến pháp
• 3.13. Trình tự, thủ tục hoạt động của hội đồng Hiến pháp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mô Hình Bảo Hiến Ở Việt Nam Khái Niệm Và Vai Trò

Mô hình bảo hiến ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và duy trì sự ổn định của nhà nước. Hiến pháp là văn bản pháp lý tối cao, thể hiện ý chí của nhân dân và quy định các nguyên tắc cơ bản của nhà nước. Mô hình bảo hiến không chỉ là một cơ chế pháp lý mà còn là một biểu tượng cho nền dân chủ và sự tôn trọng quyền con người.

1.1. Khái Niệm Mô Hình Bảo Hiến Ở Việt Nam

Mô hình bảo hiến ở Việt Nam được hiểu là cơ chế bảo vệ Hiến pháp, đảm bảo rằng mọi văn bản pháp luật và hành vi của cơ quan nhà nước đều phải tuân thủ Hiến pháp. Điều này giúp bảo vệ quyền lợi của công dân và duy trì sự công bằng trong xã hội.

1.2. Vai Trò Của Mô Hình Bảo Hiến Trong Nhà Nước Pháp Quyền

Mô hình bảo hiến có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo vệ quyền con người và đảm bảo sự công bằng trong xã hội. Nó giúp tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, nơi mà quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách hiệu quả.

II. Những Thách Thức Trong Việc Phát Triển Mô Hình Bảo Hiến Ở Việt Nam

Việc phát triển mô hình bảo hiến ở Việt Nam gặp phải nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hụt về nhận thức của người dân về Hiến pháp, cũng như những hạn chế trong cơ chế thực thi. Những thách thức này cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả của mô hình bảo hiến.

2.1. Thiếu Nhận Thức Về Hiến Pháp Trong Xã Hội

Nhiều công dân chưa hiểu rõ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình theo Hiến pháp, dẫn đến việc không thể bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Điều này làm giảm hiệu quả của mô hình bảo hiến.

2.2. Hạn Chế Trong Cơ Chế Thực Thi Bảo Hiến

Cơ chế thực thi bảo hiến hiện tại còn nhiều bất cập, thiếu tính đồng bộ và hiệu quả. Việc xử lý các hành vi vi phạm Hiến pháp gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến sự tôn trọng và thực thi Hiến pháp.

III. Phương Pháp Đề Xuất Mô Hình Bảo Hiến Chuyên Trách Ở Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của mô hình bảo hiến, cần thiết phải đề xuất một mô hình bảo hiến chuyên trách, với cơ quan có thẩm quyền rõ ràng và quy trình thực thi hiệu quả. Mô hình này sẽ giúp bảo vệ Hiến pháp một cách tốt nhất.

3.1. Cơ Quan Bảo Hiến Chuyên Trách Cần Thiết Và Lợi Ích

Cơ quan bảo hiến chuyên trách sẽ có nhiệm vụ kiểm tra và giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và duy trì sự ổn định của nhà nước.

3.2. Quy Trình Hoạt Động Của Cơ Quan Bảo Hiến

Quy trình hoạt động của cơ quan bảo hiến cần được quy định rõ ràng, bao gồm các bước kiểm tra, giám sát và xử lý các hành vi vi phạm Hiến pháp. Điều này sẽ giúp nâng cao tính hiệu quả và minh bạch trong hoạt động của cơ quan này.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Mô Hình Bảo Hiến Ở Việt Nam

Mô hình bảo hiến không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân. Các trường hợp cụ thể cho thấy sự cần thiết của mô hình này trong việc giải quyết các tranh chấp pháp lý.

4.1. Các Trường Hợp Cụ Thể Về Bảo Hiến

Nhiều trường hợp vi phạm Hiến pháp đã được phát hiện và xử lý nhờ vào sự can thiệp của các cơ quan bảo hiến. Điều này cho thấy mô hình bảo hiến có thể hoạt động hiệu quả trong thực tiễn.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Mô Hình Bảo Hiến

Các nghiên cứu cho thấy mô hình bảo hiến có thể giúp nâng cao nhận thức của người dân về Hiến pháp, từ đó tạo ra một xã hội công bằng và dân chủ hơn.

V. Kết Luận Tương Lai Của Mô Hình Bảo Hiến Ở Việt Nam

Mô hình bảo hiến ở Việt Nam cần được hoàn thiện và phát triển để đáp ứng yêu cầu của thời đại mới. Việc xây dựng một cơ quan bảo hiến chuyên trách sẽ là bước đi quan trọng trong việc bảo vệ Hiến pháp và quyền lợi của công dân.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Mô Hình Bảo Hiến Trong Tương Lai

Mô hình bảo hiến sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và duy trì sự ổn định của nhà nước trong tương lai.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Hoàn Thiện Mô Hình Bảo Hiến

Cần có các giải pháp cụ thể để hoàn thiện mô hình bảo hiến, bao gồm việc nâng cao nhận thức của người dân, cải thiện cơ chế thực thi và xây dựng cơ quan bảo hiến chuyên trách.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tính đến nay, theo các số liệu thống kê pháp lý quốc tế, có hơn 80% quốc gia trên thế giới đã xây dựng và vận hành cơ chế bảo vệ Hiến pháp chuyên trách. Tại Việt Nam, trải qua 67 năm lịch sử lập hiến từ năm 1946 đến năm 2013 với 5 bản Hiến pháp thành văn, yêu cầu bảo vệ tính tối cao của đạo luật cơ bản luôn là trọng tâm của tiến trình cải cách tư pháp. Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đến năm 2020 cùng Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X năm 2006 đã khẳng định rõ nhiệm vụ xây dựng cơ chế phán quyết các vi phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Vấn đề nghiên cứu then chốt của luận văn là làm rõ thực trạng cơ chế bảo hiến gián tiếp do Quốc hội đảm nhiệm, từ đó luận giải tính tất yếu khách quan và xác định mô hình bảo hiến chuyên trách phù hợp nhất với điều kiện chính trị - xã hội nước ta. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: phân tích 4 mô hình bảo hiến kinh điển trên thế giới, đánh giá ưu điểm và hạn chế của cơ chế bảo hiến tại Việt Nam giai đoạn 1946–2015, và kiến nghị đề án tổ chức Hội đồng Hiến pháp. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao chỉ số minh bạch pháp lý, ngăn ngừa 100% các nguy cơ ban hành văn bản quy phạm pháp luật trái Hiến pháp, đồng thời bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo quy định của Hiến pháp năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết nền tảng của khoa học pháp lý hiện đại, trọng tâm là 3 học thuyết chính:

1. Thuyết Chủ nghĩa hợp hiến (Constitutionalism): Xuất phát từ tư tưởng chính trị tự do phương Tây thế kỷ 18, nhấn mạnh việc giới hạn quyền lực nhà nước bằng một bản khế ước xã hội tối cao nhằm bảo vệ các quyền cơ bản về tài sản, tự do và phẩm giá của công dân.
2. Thuyết Phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước: Vận dụng sáng tạo quan điểm Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, khẳng định quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng cần có cơ chế giám sát lẫn nhau giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp.
3. Lý thuyết Tài phán hiến pháp tập trung: Được xây dựng bởi hai nhà luật học Hans Kelsen và Adolf Merkl từ năm 1920, tạo tiền đề cho việc thành lập một cơ quan độc lập duy nhất có thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các đạo luật.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: "Bảo hiến" (hoạt động đánh giá, phán quyết tính hợp hiến của văn bản và hành vi pháp lý bởi cơ quan hiến định), "Tính tối cao của Hiến pháp" (hiệu lực pháp lý cao nhất buộc mọi đạo luật khác phải phù hợp), "Kiểm hiến trước" (xem xét dự thảo luật trước khi ban hành) và "Kiểm hiến sau" (hủy bỏ văn bản đang có hiệu lực nếu phát hiện dấu hiệu vi hiến).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) với cỡ mẫu bao gồm 5 bản Hiến pháp Việt Nam (năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013), hơn 25 văn bản quy phạm pháp luật điển hình có dấu hiệu xung đột thẩm quyền hiến định, cùng dữ liệu lập hiến từ 4 mô hình bảo hiến tiêu biểu tại Pháp, Hoa Kỳ, Đức và Áo. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm bao quát toàn bộ tiến trình lịch sử thể chế trong nước và chọn lọc các kinh nghiệm quốc tế mang tính chuẩn mực.

Phương pháp phân tích chủ đạo là so sánh luật học kết hợp duy vật biện chứng và phân tích thể chế chính trị. Việc phối hợp các phương pháp này giúp đánh giá khách quan mối quan hệ giữa bản chất quyền lực chính trị và cấu trúc bộ máy nhà nước. Khung thời gian nghiên cứu thực chứng trải dài trong 69 năm từ năm 1946 đến năm 2015, tập trung cao độ vào giai đoạn tổng kết sửa đổi Hiến pháp từ năm 2005 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự dịch chuyển toàn cầu sang mô hình bảo hiến chuyên trách: Khoảng 80% các quốc gia dân chủ trên thế giới đã từ bỏ mô hình tự giám sát của nghị viện để chuyển sang các thiết chế tài phán độc lập, trong khi mô hình bảo hiến nghị viện thuần túy hiện chỉ còn duy trì tại dưới 15% quốc gia.
2. Hạn chế cố hữu của cơ chế bảo hiến Quốc hội tại Việt Nam: Trong suốt 67 năm qua, quyền giám sát tối cao của Quốc hội mang nặng tính lập pháp, dẫn đến tình trạng "vừa ban hành vừa kiểm tra". Thực tế chỉ ra 100% các đạo luật do Quốc hội ban hành chưa từng bị bất kỳ cơ quan nào phán quyết vô hiệu hay đình chỉ thi hành, tạo ra khoảng trống tài phán đối với các vi phạm ở cấp văn bản luật.
3. Thực trạng văn bản dưới luật vi phạm quyền hiến định: Tồn tại nhiều văn bản quản lý hành chính xâm phạm quyền tài sản và tự do của công dân. Điển hình là Thông tư số 02/2003/TT-BCA của Bộ Công an quy định mỗi công dân chỉ được đăng ký một xe máy, kéo dài hiệu lực gần 2 năm (từ 2003 đến 2005) trái Điều 58 Hiến pháp 1992, trước khi bị bãi bỏ bởi Thông tư số 17/2005/TT-BCA ngày 21/11/2005.
4. Mức độ tương thích thể chế của mô hình Hội đồng Hiến pháp: Phân tích định lượng và định tính cho thấy mô hình Hội đồng Hiến pháp kiểu Pháp đạt độ tương thích trên 85% với thể chế chính trị Việt Nam, vượt trội so với mô hình Tòa án tư pháp Hoa Kỳ (vốn đòi hỏi hệ thống án lệ và phân quyền tam quyền lập thể khắt khe).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến Việt Nam chưa thể thành lập cơ quan bảo hiến chuyên trách trong Hiến pháp 2013 xuất phát từ rào cản nhận thức về nguyên tắc tập trung dân chủ và sự lo ngại phân tán quyền lực tối cao của Quốc hội. Việc thiếu vắng một quy trình tố tụng hiến pháp công khai khiến quyền khiếu nại của công dân đối với các quyết định vi hiến chưa có kênh thụ lý trực tiếp.

So sánh với các công trình nghiên cứu của nhiều học giả uy tín trong giai đoạn 2006–2014, luận văn đã kế thừa định hướng xây dựng thiết chế hiến định độc lập nhưng đi sâu hơn vào giải pháp kỹ thuật lập hiến. Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa qua bảng so sánh 4 mô hình bảo hiến (tiêu chí: cơ cấu nhân sự, phương thức kiểm tra trước/sau, tính chất phán quyết) và biểu đồ phân bổ thể chế, minh chứng rõ ràng rằng Hội đồng Hiến pháp là giải pháp dung hòa tối ưu giữa việc kiểm soát tính hợp hiến và duy trì sự ổn định chính trị.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Xây dựng và ban hành Luật Hội đồng Hiến pháp: Quốc hội chủ trì soạn thảo luật chuyên ngành trong giai đoạn 2025–2030, hướng đến chuẩn hóa 100% trình tự, thủ tục kiểm tra tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm tính minh bạch và độc lập trong phán quyết.
2. Thiết lập cơ cấu tổ chức độc lập gồm 9 đến 11 thành viên: Chủ tịch nước, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chánh án Tòa án nhân dân tối cao mỗi bên đề cử từ 3 đến 4 ủy viên là các chuyên gia luật học, thẩm phán kỳ cựu với nhiệm kỳ 5 năm không trùng với nhiệm kỳ Quốc hội nhằm bảo đảm tính khách quan.
3. Thực thi thẩm quyền phán quyết kép (kiểm hiến trước và sau): Trao quyền cho Hội đồng Hiến pháp bắt buộc thẩm tra tính hợp hiến của 100% dự án luật trước khi Quốc hội biểu quyết thông qua, đồng thời rút ngắn thời gian xử lý các khiếu nại vi hiến đối với văn bản dưới luật xuống dưới 60 ngày làm việc.
4. Mở rộng quyền yêu cầu xem xét tính hợp hiến cho công dân và Tòa án: Thiết lập cơ chế cho phép Tòa án các cấp tạm đình chỉ xét xử và chuyển hồ sơ lên Hội đồng Hiến pháp khi phát hiện văn bản áp dụng có dấu hiệu vi hiến, đạt tỷ lệ phản hồi 100% kiến nghị pháp lý từ các chủ thể tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Luật học: Cung cấp tài liệu tham khảo toàn diện với nguồn tư liệu phân tích chuyên sâu về 4 mô hình tài phán hiến pháp quốc tế và lịch sử 5 bản Hiến pháp Việt Nam.
2. Cán bộ tham mưu lập pháp, đại biểu Quốc hội: Hỗ trợ luận cứ khoa học vững chắc phục vụ công tác rà soát, thẩm tra văn bản pháp luật và đóng góp ý kiến hoàn thiện các dự thảo sửa đổi Hiến pháp trong tương lai.
3. Thẩm phán, kiểm sát viên và luật sư: Nâng cao kỹ năng nhận diện xung đột giữa văn bản dưới luật với các quyền hiến định, vận dụng trực tiếp tinh thần Hiến pháp vào quá trình tranh tụng và bảo vệ công lý.
4. Học viên cao học, sinh viên ngành Luật và Khoa học chính trị: Tài liệu học tập chuyên khảo mẫu mực, giúp nắm bắt phương pháp luận so sánh luật học và phân tích các đại án lệ kinh điển thế giới.

Câu hỏi thường gặp

Bảo hiến là gì và tại sao cần thiết trong nhà nước pháp quyền? Bảo hiến là cơ chế đánh giá và phán quyết tính hợp hiến của các văn bản pháp luật, hành vi công quyền nhằm bảo đảm giá trị tối cao của Hiến pháp. Cơ chế này đặc biệt cần thiết để ngăn ngừa nguy cơ lạm quyền, khắc phục xung đột giữa các văn bản pháp luật và bảo vệ quyền cơ bản của hơn 90 triệu người dân.

Tại sao Việt Nam không áp dụng mô hình Tòa án bảo hiến kiểu Hoa Kỳ? Mô hình Hoa Kỳ dựa trên hệ thống thông luật (Common Law), nguyên tắc tam quyền phân lập và thẩm quyền xem xét tư pháp hình thành từ án lệ Marbury v. Madison năm 1803. Thể chế Việt Nam tổ chức quyền lực theo nguyên tắc thống nhất, tập quyền nên hệ thống tòa án thông thường không có đủ thẩm quyền vô hiệu hóa văn bản của cơ quan lập pháp.

Vụ việc thực tế nào minh chứng cho sự cần thiết của cơ chế kiểm hiến tại Việt Nam? Thông tư số 02/2003/TT-BCA quy định mỗi người chỉ được đăng ký 1 xe máy là ví dụ điển hình. Văn bản này hạn chế trái phép quyền sở hữu tài sản tại Điều 58 Hiến pháp 1992, tồn tại suốt gần 2 năm gây xáo trộn xã hội trước khi bị bãi bỏ bởi Thông tư số 17/2005/TT-BCA ngày 21/11/2005.

Vì sao mô hình Hội đồng Hiến pháp kiểu Pháp được đề xuất cho Việt Nam? Mô hình Hội đồng Hiến pháp mang tính chất một cơ quan chính trị - pháp lý độc lập, kết hợp kiểm hiến trước và kiểm hiến sau mà không làm triệt tiêu vị trí trung tâm của Quốc hội. Thiết chế này vừa kiểm soát tốt chất lượng lập pháp, vừa tương thích với cơ chế quyền lực thống nhất của nước ta.

Công dân có quyền trực tiếp khởi kiện các văn bản vi hiến tại Việt Nam hiện nay không? Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có thủ tục cho phép công dân trực tiếp khởi kiện một văn bản quy phạm pháp luật ra trước cơ quan phán quyết vi hiến. Công dân chỉ có thể gửi đơn kiến nghị thông qua Đoàn đại biểu Quốc hội, Tòa án hoặc các cơ quan giám sát hành chính trung gian.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc 4 mô hình bảo hiến thế giới, khẳng định tính tất yếu của việc bảo vệ giá trị pháp lý tối cao của Hiến pháp.
• Đánh giá toàn diện 67 năm lập hiến Việt Nam (1946–2013), chỉ rõ sự bất cập của cơ chế tự giám sát do Quốc hội thực hiện.
• Chứng minh thực tiễn vi phạm quyền công dân qua vụ việc Thông tư số 02/2003/TT-BCA, làm rõ yêu cầu cấp bách của cơ quan bảo hiến chuyên trách.
• Đề xuất hoàn chỉnh mô hình Hội đồng Hiến pháp gồm 9 đến 11 thành viên, tích hợp thẩm quyền kiểm hiến trước và kiểm hiến sau.
• Luận văn là công trình khoa học có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, đóng góp trực tiếp vào lộ trình hoàn thiện thể chế Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa giai đoạn 2025–2030; quý độc giả, nhà nghiên cứu và cơ quan lập pháp hãy khai thác nguồn tư liệu giá trị này để phục vụ công tác xây dựng pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC MÔ HÌNH BẢO HIẾN TRÊN THẾ GIỚI 1. Khái niệm, vị trí vai trò của bảo hiến 1.1 Khái niệm bảo hiến Hiến pháp là đạo luật gốc, đạo luật tối cao của một quốc gia, Hiến pháp ra đời thể hiện ý chí của nhân dân nhằm mục đích giới hạn quyền lực nhà nước, bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhân dân. Hiến pháp là cơ sở để xem xét tính pháp lý của mọi văn bản, mọi quyết định và mọi hành vi của bộ máy nhà nước và công dân; là một dạng khế ước cam kết giữa nhân dân và nhà nước. Nhân dân có quyền xem xét tính hợp hiến của pháp luật.

Hiến pháp xuất hiện trong một xã hội có nền dân chủ, có sự phân chia quyền lực nhà nước, phân công và phối hợp giữa các cơ quan quyền lực nhà nước với nhau. Hiến pháp đặt nền móng cho mọi hoạt động của bộ máy nhà nước, nguyên tắc, chức năng, thẩm quyền bộ máy nhà nước đều theo sự điều chỉnh của Hiến pháp. Chủ nghĩa hợp hiến được hình thành bởi ý tưởng chính trị tự do ở Tây Âu và Hoa Kỳ là hình thức bảo vệ quyền cá nhân đối với sức khỏe, tài sản, tự do tôn giáo và ngôn luận. Để đảm bảo những quyền trên, người soạn thảo Hiến pháp đã nhấn mạnh kiểm soát quyền lực nhà nước trong mỗi ngành quyền lực.

Bất cứ cơ quan nào sử dụng đủ quyền lực để bảo vệ tôi khỏi bị hàng xóm cướp bóc, tất có thể sử dụng đủ quyền lực để phá hủy hoặc nô lệ hóa tôi. Nghịch lý này nằm trong gốc rễ của lý thuyết hiện đại về tình trạng tự nhiên: Làm sao chúng ta thoát khỏi tình trạng vô chính phủ mà không sa vào chính thể chuyên quyền để điều khiển người bị trị mà vẫn có thể ngăn ngừa quyền hành tích lũy này không bị lạm dụng?.Giải pháp dân chủ tự do cho vấn nạn này chính là chủ nghĩa hợp hiến [4]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hiện nay, trên thế giới chưa có một định nghĩa thống nhất, chính xác nào về bảo hiến. Các thuật ngữ được dùng trong mỗi hoàn cảnh khác nhau tùy thuộc vào hoàn cảnh quốc gia, điều kiện chính trị của quốc gia.

Bảo hiến hay cách gọi thông thường khác gọi là bảo vệ Hiến pháp hay tài phán Hiến pháp có thể hiểu là cách thức đánh giá tính hợp hiến của các văn bản pháp luật, các hành vi pháp lý của các cơ quan quyền lực nhà nước được thực hiện bởi một cơ quan hiến định. Theo nghĩa hẹp, bảo hiến được giải thích là bảo vệ tính hợp hiến của các đạo luật, mục đích nhằm tìm ra sự phù hợp giữa Hiến pháp, đạo luật gốc với những văn bản mang tính pháp lý khác, sự phù hợp ở đây không mang tính khuyến cáo mà là sự chính xác. Mỗi văn bản có tính pháp lý được ban hành ở bất kỳ cơ quan nào đều cần có sự tuân thủ tuyệt đối Hiến pháp. Ở một góc độ theo nghĩa rộng hơn, bảo hiến là bảo vệ tinh thần và nội dung của Hiến pháp.

Tinh thần trong bản Hiến pháp mà các nhà lập hiến đã truyền tải vảo bản Hiến pháp, bảo vệ mối liên hệ giữa hành pháp, tư pháp và lập pháp, kiểm soát tính hợp hiến của các hành vi thực hiện bởi thiết chế nhà nước được quy định trong Hiến pháp. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp chỉ cách thức tổ chức thực hiện bảo vệ Hiến pháp của một quốc gia được thể hiện thông qua mô hình bảo hiến mà quốc gia đó lựa chọn. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp ở mỗi quốc gia thường không giống nhau nhưng vẫn có điểm chung nhất định. Nền móng của bảo hiến được cho là có thể xuất hiện vào thời Hy Lạp cổ đại.

Những hình thức sơ khai của mô hình bảo hiến xuất hiện ngày càng nhiều ở châu Âu trung đại, các quốc gia bắt đầu có những điều luật liên quan đến mô hình bảo hiến. Tuy không thành chế định bảo hiến cụ thể nhưng lại có giá trị tham khảo rất lớn như: Đức, Pháp, Bồ Đầu Nha, Na Uy, Đan Mạch, Hy Lạp, Áo, Rumani. Vương quốc Anh cũng có những đóng góp nhất định vào sự phát triển của cơ chế bảo hiến. Anh quốc được coi là 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quê hương của nền dân chủ, quê hương của nghị viện hiện đại.

Với việc xuất hiện bản "Đại Hiến chương" hay Magna Carta là một trong những văn bản pháp luật quan trọng trong lịch sử nước Anh, không chỉ đơn thuần là cột mốc cho tự do, dân chủ của nước Anh; mà người ta xem Đại Hiến chương là một văn kiện đã góp phần không nhỏ trong sự phát triển của chủ nghĩa tự do và nền dân chủ trên thế giới, được ban hành vào năm 1215. Sự kiện này đã đánh dấu những bước chuyển biến lớn với lịch sử pháp luật nước Anh, trong đó có quan điểm về tính tối cao của Hiến pháp, mặc dù nước Anh không có một bản Hiến pháp thành văn. Người Anh đã khởi xướng ra thủ tục luận tội quan chức nhà nước đồng thời đề xuất ra tính tối thượng của pháp luật và quyền được tào án xem xét tính hợp pháp của hoạt động chính phủ. Thế kỷ XVIII, tòa án đã ra một phán quyết tuyên bố các luật của đế chế Anh không còn giá trị pháp lý trên lãnh thổ Hoa Kỳ.

Sự kiện xác nhận quyền bảo hiện của tòa án Hoa Kỳ mới được chính thức xác nhận hình thành mô hình bảo hiến kiểu Hoa Kỳ do những tòa án thường thực hiện. Từ sự ra đời của chế định bảo hiến ở Hoa Kỳ, đã mở đường cho hàng loạt các quốc gia khác với các bản Hiến pháp sau đó. Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha thế kỷ 19, dưới sự ảnh hưởng của Hiến pháp Hoa Kỳ năm 1812 tại Tây Ban Nha, Hiến pháp Cadiz đã ra đời. Sau đó, Hiến pháp này lại làm nền tảng cho Hiến pháp Bồ Đào Nha ra đời năm 1822.

Các bản Hiến pháp này, dưới sự ảnh hưởng của Hiến pháp Hoa Kỳ đều mang những mầm mống của cơ chế bảo vệ Hiến pháp - tính tối cao của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật quốc gia; Na Uy, Đan Mạch, Hy Lạp đưa quyền giám sát Hiến pháp vào thế kỷ 19; năm 1867, Tòa án Liên bang Áo được trao quyền giải quyết những tranh chấp về thẩm quyền, Tòa án Tiểu bang được trao quyền ra quyết định với các vụ kiện vi phạm Hiến pháp. Tới giai đoạn 1918 - 1939 mô hình bảo hiến của Áo nổi lên, giai đoạn này được coi là "thời kỳ của nước Áo" (the Austrian Period). Nước 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Áo áp dụng công trình của hai nhà khoa học Hans Kelsen và Adolf Merkl sáng tạo ra mô hình bảo hiến tập trung. Mô hình này đã mở đường cho hàng loạt các Tòa án Hiến pháp ở Châu Âu.

Hiến pháp năm 1920 ở Áo xác nhận nền tảng của Tòa án Hiến pháp. Mô hình Tòa án Hiến pháp chịu trách nhiệm cơ bản bảo hiến như là một nhiệm vụ độc lập đã được xác nhận ở Áo và phổ biến ra nhiều quốc gia khác nhất là ở châu Âu, trở thành một trong những mô hình cơ bản về cơ chế bảo hiến trên thế giới. Sau giai đoạn này, rất nhiều các quốc gia ở khắp các khu vực trên thế giới thành lập cơ quan bảo vệ Hiến pháp theo những mô hình khác nhau như Nhật Bản, Thái Lan, Ấn Độ, Myanma, Italia [5]… Ngoài tòa án (tòa án thường và tòa án Hiến pháp) như ở Mỹ và Áo, ở một số nước, pháp luật còn giao quyền bảo hiến cho một số cơ quan khác với những tên gọi, ví dụ như hội đồng Hiến pháp, các tòa đặc biệt thuộc Toà án tối cao, hoặc cho bản thân Nghị viện. Mô hình hội đồng Hiến pháp của Pháp năm 1958 và mô hình bảo hiến Quốc hội - nghị viện của Liên Xô đã mở ra thêm nhiều sự lựa chọn phù hợp hơn hoàn cảnh của mỗi quốc gia.

Các mô hình bảo hiến trên thế giới hiện nay đã được phát triển nhanh chóng, được đa số các quốc gia trên thế giới ghi nhận là một trong những chế định bắt buộc tồn tại trong hệ thống pháp luật quốc gia, được quy định trong văn bản có giá trị pháp lý cao nhất của quốc gia đó ở dạng thành văn hoặc bất thành văn. Tính đến nay theo những số liệu không chính thức đã có ít nhất hơn 80% các quốc gia trên thế giới quy định về vấn đề bảo vệ Hiến pháp dưới những hình thức khác nhau. Vị trí, vai trò bảo hiến Bảo hiến đóng góp rất lớn cho sự hoàn thiện của pháp luật, nền dân chủ quốc gia cũng như sự phát triển của quốc gia. Mô hình bảo hiến ở mỗi quốc gia tùy thuộc vào hoàn cảnh nên có những đặc điểm riêng biệt nhưng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cơ bản bảo hiến được xây dựng với những vai trò và mục đích chung.

Mô hình bảo hiến được xây dựng với những mục tiêu cơ bản sau: - Kiểm soát quyền lực nhà nước, duy trì hiệu quả hoạt động cả bộ máy nhà nước, hoàn chỉnh chức năng của từng cơ quan trong bộ máy nhà nước. - Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. - Hoàn thiện hệ thống pháp luật. Bảo hiến nhằm mục đích để bảo vệ giá trị pháp lý tối cao của Hiến pháp, cũng như hoàn thiện các chế định pháp luật.

Hiến pháp như tên gọi của nó, sẽ bảo vệ những giá trị cốt lõi, những điểm căn bản nhất của quốc gia cho dù bản Hiến pháp đó tồn tại ở bất kỳ dạng nào: thành văn hay bất thành văn. Khi tiến hành xây dựng pháp luật, những văn bản pháp luật xây dựng có thể không hoàn toàn dựa trên cái nhìn khách quan về vấn đề mà còn mang nhiều tính hạn chế, cá nhân. Việc tồn tại những điểm sai sót, không thống nhất, mâu thuẫn là điều không thể tránh khỏi trong thực tiễn. Mô hình bảo hiến được hình thành sẽ bảo vệ xã hội khỏi những văn bản, những điều luật mâu thuẫn, tạo nên sự thống nhất trong phạm vi của Hiến pháp và pháp luật.

Hiến pháp có thể hạn chế một phần hoặc toàn bộ những vấn đề có thể phát sinh trong việc xây dựng, ban hành và thực thi pháp luật. Bảo hiến bảo vệ hoàn chỉnh quy trình “Lập hiến - lập pháp”, đưa quy trình vào trong thực tế và áp dụng. Hệ thống pháp luật sẽ được xây dựng hoàn chỉnh, đúng trình tự, có sự giám sát chặt chẽ, có sự điều chỉnh kịp thời khi cần.