I. Toàn cảnh Xóa đói giảm nghèo ở Lục Ngạn Bắc Giang
Lục Ngạn, một huyện miền núi phía Đông Bắc tỉnh Bắc Giang, là địa bàn có vai trò chiến lược trong phát triển kinh tế - xã hội Lục Ngạn và toàn tỉnh. Với diện tích tự nhiên lớn nhất tỉnh (1.012,2km²), Lục Ngạn có tiềm năng lớn về nông lâm nghiệp, đặc biệt là cây ăn quả với thương hiệu vải thiều Lục Ngạn và kinh tế địa phương đã nổi tiếng. Tuy nhiên, địa hình phức tạp, khí hậu khắc nghiệt và cơ cấu dân số đa dạng với 8 dân tộc anh em (người Kinh chiếm 51%, còn lại là Nùng, Sán Dìu, Dao...) đặt ra nhiều thách thức. Công tác xóa đói giảm nghèo ở Lục Ngạn không chỉ là nhiệm vụ kinh tế mà còn là một yêu cầu cấp thiết về an sinh xã hội và ổn định chính trị. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngọc (2012) cho thấy, dù đã có những nỗ lực đáng kể, tỷ lệ hộ nghèo tại nhiều xã vẫn ở mức cao, đặc biệt là trong cộng đồng dân tộc thiểu số. Do đó, việc xây dựng các giải pháp giảm nghèo bền vững dựa trên việc phân tích sâu sắc thực trạng, nguyên nhân và tiềm năng của địa phương là mục tiêu cốt lõi. Bài viết này hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn, phân tích tình hình đói nghèo giai đoạn 2006-2010, từ đó đề xuất các phương hướng khả thi nhằm thực hiện thành công chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo tại huyện.
1.1. Bối cảnh tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Lục Ngạn
Lục Ngạn có vị trí địa lý chiến lược, cách thành phố Bắc Giang 40km, là cửa ngõ giao thương với tỉnh Lạng Sơn. Địa hình của huyện được chia thành ba tiểu vùng rõ rệt: vùng thấp, vùng đồi núi và vùng núi cao, tạo điều kiện phát triển đa dạng các loại cây trồng. Đặc biệt, khí hậu nóng ẩm mưa nhiều và đất đai phù hợp là lợi thế tuyệt đối cho cây vải thiều. Về kinh tế - xã hội, tính đến năm 2009, dân số huyện là 204.416 người, với mật độ dân cư thấp. Lao động nông nghiệp chiếm tới 91,6%, cho thấy nền kinh tế vẫn chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Cơ sở hạ tầng như giao thông, thủy lợi, điện lưới đã được quan tâm đầu tư và cải thiện, 100% số xã đã có điện lưới quốc gia. Tuy nhiên, hệ thống kênh mương ở các vùng cao vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến sản xuất. Sự đa dạng về dân tộc cũng là một đặc điểm nổi bật, đòi hỏi các chính sách xóa đói giảm nghèo phải phù hợp với văn hóa và tập quán của từng nhóm cộng đồng, đặc biệt là trong việc giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số.
1.2. Tầm quan trọng của giảm nghèo bền vững tại địa phương
Giảm nghèo bền vững là mục tiêu trọng tâm trong chiến lược phát triển của Lục Ngạn. Đây không chỉ là việc nâng cao thu nhập tạm thời cho các hộ nghèo và hộ cận nghèo, mà là quá trình tạo ra sự thay đổi toàn diện và lâu dài. Một khi người dân thoát nghèo bền vững, họ sẽ có năng lực chống chịu tốt hơn trước các rủi ro như thiên tai, dịch bệnh, biến động thị trường. Theo quan điểm của Đảng và Nhà nước, được thể hiện trong Nghị quyết Đại hội XI, giảm nghèo bền vững giúp thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, đảm bảo công bằng và an sinh xã hội, góp phần xây dựng nông thôn mới. Tại Lục Ngạn, nơi có 16 xã thuộc diện đặc biệt khó khăn với tỷ lệ hộ nghèo trên 50% (số liệu năm 2012), việc thoát nghèo bền vững sẽ giải phóng nguồn lực lao động, thúc đẩy sản xuất hàng hóa, và tạo ra một môi trường xã hội ổn định để thu hút đầu tư, khai thác hiệu quả các tiềm năng sẵn có của huyện.
II. Phân tích thực trạng nghèo đói ở Lục Ngạn 2006 2010
Giai đoạn 2006-2010 là một chặng đường đầy thách thức trong công cuộc xóa đói giảm nghèo ở Lục Ngạn. Mặc dù có nhiều chính sách xóa đói giảm nghèo được triển khai, thực trạng nghèo đói ở Bắc Giang nói chung và Lục Ngạn nói riêng vẫn còn nhiều vấn đề phức tạp. Báo cáo của UBND huyện Lục Ngạn (trích trong luận văn) cho thấy, tỷ lệ hộ nghèo của huyện vẫn còn cao so với mặt bằng chung của tỉnh. Sự phân hóa giàu nghèo giữa các vùng trong huyện khá rõ rệt, tập trung chủ yếu ở các xã vùng cao, vùng sâu, nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Các nguyên nhân chính được xác định bao gồm thiếu vốn sản xuất, thiếu đất canh tác, trình độ dân trí và kỹ năng lao động hạn chế, và tác động của các yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh. Việc xác định đúng đối tượng hộ nghèo và hộ cận nghèo đôi khi còn gặp khó khăn, dẫn đến hiệu quả chính sách chưa đạt như kỳ vọng. Phân tích sâu sắc các nguyên nhân này là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp giảm nghèo bền vững, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, thay vì áp dụng các mô hình một cách máy móc. Đây là bài toán đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của vai trò chính quyền địa phương và sự nỗ lực của chính người dân.
2.1. Các số liệu thống kê về hộ nghèo và hộ cận nghèo
Theo số liệu được trình bày trong luận văn của Nguyễn Thị Ngọc, Bảng 2.4 cho thấy tình hình hộ nghèo, cận nghèo huyện Lục Ngạn năm 2010 theo chuẩn giai đoạn 2006-2010. Toàn huyện có một tỷ lệ đáng kể các hộ gia đình sống dưới ngưỡng nghèo. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng tại các xã vùng cao như Cấm Sơn, Tân Sơn, Hộ Đáp, nơi tỷ lệ hộ nghèo có thể chiếm trên 50% tổng số hộ. Sự chênh lệch này phản ánh rõ nét sự bất bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực và cơ hội phát triển giữa các vùng. Các số liệu cũng chỉ ra rằng, dù tỷ lệ nghèo chung có xu hướng giảm qua các năm, nguy cơ tái nghèo vẫn rất cao. Một bộ phận lớn các hộ vừa thoát nghèo lại rơi vào nhóm cận nghèo, đời sống vẫn rất bấp bênh và dễ bị tổn thương trước các cú sốc kinh tế.
2.2. Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến đói nghèo tại Lục Ngạn
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng đói nghèo kéo dài ở Lục Ngạn. Thứ nhất, người nghèo thiếu khả năng tiếp cận các nguồn lực sản xuất cơ bản như vốn, đất đai và khoa học công nghệ. Dù có các chương trình vay vốn ưu đãi cho hộ nghèo, nhiều hộ vẫn khó tiếp cận hoặc sử dụng vốn chưa hiệu quả. Thứ hai, trình độ học vấn và tay nghề của lao động thấp. Phần lớn lao động chưa qua đào tạo, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sản xuất truyền thống, dẫn đến năng suất thấp. Thứ ba, dân số tăng nhanh tạo áp lực lên tài nguyên và việc làm. Thứ tư, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, thường xuyên xảy ra thiên tai gây thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp. Cuối cùng, một bộ phận người dân còn có tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào sự hỗ trợ của Nhà nước, chưa chủ động vươn lên, đây là một rào cản lớn trong việc thực hiện các giải pháp giảm nghèo bền vững.
2.3. Thách thức trong giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số
Giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số là thách thức lớn nhất tại Lục Ngạn. Các cộng đồng dân tộc thiểu số thường sinh sống ở những khu vực địa hình chia cắt, giao thông khó khăn, hạn chế khả năng giao thương và tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản. Rào cản về ngôn ngữ và phong tục tập quán cũng ảnh hưởng đến hiệu quả của các chương trình tuyên truyền, tập huấn kỹ thuật. Các mô hình kinh tế được áp dụng đôi khi chưa thực sự phù hợp với điều kiện canh tác và văn hóa của bà con. Tình trạng thiếu đất sản xuất, đất canh tác manh mún là phổ biến. Do đó, các chính sách xóa đói giảm nghèo cần được thiết kế chuyên biệt, tôn trọng yếu tố văn hóa bản địa, và phải có sự tham gia tích cực của chính cộng đồng người dân tộc thiểu số trong quá trình hoạch định và triển khai.
III. Phương pháp từ chính sách Xóa đói giảm nghèo Lục Ngạn
Để giải quyết bài toán xóa đói giảm nghèo ở Lục Ngạn, chính quyền địa phương đã triển khai đồng bộ nhiều chính sách và chương trình, bám sát định hướng của Trung ương. Trọng tâm của các chính sách này là tác động vào cả ba phương diện: hỗ trợ người nghèo tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo dục); hỗ trợ phát triển sản xuất để tự vươn lên; và đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu cho các vùng khó khăn. Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo và Chương trình 135 đã trở thành đòn bẩy quan trọng, giúp cải thiện đáng kể bộ mặt nông thôn miền núi. Các chính sách cụ thể như cấp thẻ bảo hiểm y tế, miễn giảm học phí đã đảm bảo an sinh xã hội cho các đối tượng yếu thế. Đặc biệt, chương trình vay vốn ưu đãi cho hộ nghèo thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội đã giúp hàng ngàn hộ có nguồn vốn ban đầu để đầu tư vào chăn nuôi, trồng trọt, từng bước cải thiện thu nhập. Vai trò của chính quyền địa phương được thể hiện rõ nét trong việc chỉ đạo, điều phối và giám sát quá trình thực hiện, đảm bảo các nguồn lực hỗ trợ đến đúng đối tượng và được sử dụng hiệu quả, góp phần vào mục tiêu giảm nghèo bền vững.
3.1. Hiệu quả từ chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo
Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo đã mang lại những kết quả tích cực tại Lục Ngạn. Giai đoạn 2006-2010, thông qua chương trình, hàng ngàn lượt hộ nghèo đã được hỗ trợ trực tiếp. Các dự án thuộc Chương trình 135 tập trung vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu như đường giao thông nông thôn, trường học, trạm y tế, công trình thủy lợi nhỏ tại các xã đặc biệt khó khăn. Những công trình này không chỉ cải thiện đời sống dân sinh mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và lưu thông hàng hóa, phá vỡ thế ốc đảo của nhiều thôn bản. Chương trình cũng hỗ trợ giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao và tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật, giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật.
3.2. Chính sách vay vốn ưu đãi cho hộ nghèo phát triển sản xuất
Tín dụng ưu đãi được xác định là một trong những công cụ hữu hiệu nhất. Chính sách vay vốn ưu đãi cho hộ nghèo đã mở ra cơ hội cho nhiều gia đình thoát nghèo. Nguồn vốn này giúp họ mua sắm công cụ sản xuất, con giống, phân bón, và mở rộng quy mô chăn nuôi, trồng trọt. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách này phụ thuộc rất nhiều vào việc sử dụng vốn. Thực tế cho thấy, các hộ được tập huấn kỹ thuật, có phương án sản xuất rõ ràng thường sử dụng vốn hiệu quả hơn. Do đó, việc lồng ghép hoạt động cho vay vốn với công tác khuyến nông, đào tạo nghề cho lao động nông thôn là một yêu cầu bắt buộc để nâng cao tỷ lệ thành công và đảm bảo khả năng trả nợ, tránh tình trạng nợ xấu và tái nghèo.
IV. Bí quyết phát triển các mô hình kinh tế hiệu quả ở Lục Ngạn
Bên cạnh các chính sách hỗ trợ vĩ mô, việc nhân rộng các mô hình kinh tế hiệu quả là chìa khóa để xóa đói giảm nghèo ở Lục Ngạn một cách bền vững. Dựa trên lợi thế tự nhiên, huyện đã xác định cây ăn quả, đặc biệt là cây vải thiều, là ngành kinh tế mũi nhọn. Việc phát triển thương hiệu vải thiều Lục Ngạn và kinh tế địa phương đã mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho hàng ngàn hộ nông dân. Ngoài ra, các mô hình chăn nuôi gia súc, gia cầm, và phát triển kinh tế lâm nghiệp cũng cho thấy tiềm năng lớn. Yếu tố quyết định thành công của các mô hình này không chỉ nằm ở việc lựa chọn cây trồng, vật nuôi phù hợp mà còn ở quy trình sản xuất và liên kết thị trường. Kinh nghiệm giảm nghèo từ các địa phương khác cho thấy, việc đào tạo nghề cho lao động nông thôn, chuyển giao kỹ thuật và xây dựng các chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ là hướng đi tất yếu. Các mô hình thành công cần được tổng kết và nhân rộng, đồng thời khuyến khích tinh thần khởi nghiệp, dám nghĩ dám làm của người dân để tạo ra nhiều giải pháp giảm nghèo bền vững từ chính nội lực cộng đồng.
4.1. Phát triển vải thiều Lục Ngạn và kinh tế địa phương
Cây vải thiều là niềm tự hào và là nguồn sống của người dân Lục Ngạn. Việc phát triển vùng chuyên canh vải thiều theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP đã nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường trong nước và quốc tế. Vải thiều Lục Ngạn và kinh tế địa phương có mối quan hệ hữu cơ. Khi cây vải được mùa, được giá, đời sống người dân được cải thiện rõ rệt, nhiều hộ đã vươn lên làm giàu từ loại cây này. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào một loại cây trồng duy nhất cũng tiềm ẩn rủi ro về thị trường và dịch bệnh. Do đó, định hướng của huyện là đa dạng hóa cây ăn quả, phát triển thêm các loại cây có giá trị khác như nhãn, na, hồng, đồng thời đẩy mạnh công nghiệp chế biến sau thu hoạch để tăng giá trị gia tăng và giảm áp lực tiêu thụ quả tươi.
4.2. Phương pháp đào tạo nghề cho lao động nông thôn hiệu quả
Đào tạo nghề cho lao động nông thôn phải gắn liền với nhu cầu thực tiễn của thị trường và định hướng phát triển của địa phương. Thay vì đào tạo dàn trải, cần tập trung vào các ngành nghề mà Lục Ngạn có thế mạnh như kỹ thuật trồng và chăm sóc cây ăn quả, chăn nuôi thú y, cơ khí nông nghiệp, sơ chế và bảo quản nông sản. Các lớp đào tạo cần được tổ chức linh hoạt, ngay tại thôn bản, với phương pháp 'cầm tay chỉ việc'. Việc liên kết với các doanh nghiệp, hợp tác xã để đảm bảo đầu ra cho học viên sau đào tạo là yếu tố sống còn, giúp người lao động có việc làm và thu nhập ổn định ngay sau khi học nghề, góp phần thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững.
4.3. Kinh nghiệm giảm nghèo từ mô hình chăn nuôi lâm nghiệp
Ngoài cây ăn quả, chăn nuôi và kinh tế đồi rừng là hai hướng đi quan trọng. Các mô hình kinh tế hiệu quả như nuôi lợn nái, nuôi dê, gà đồi đã được nhiều hộ nghèo áp dụng thành công. Lợi thế của các mô hình này là tận dụng được nguồn thức ăn sẵn có, quay vòng vốn nhanh. Đối với kinh tế lâm nghiệp, việc giao đất giao rừng, kết hợp trồng rừng sản xuất với bảo vệ rừng phòng hộ không chỉ mang lại thu nhập từ gỗ, lâm sản phụ mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái. Kinh nghiệm giảm nghèo cho thấy, cần có chính sách hỗ trợ con giống chất lượng, tập huấn phòng chống dịch bệnh và xây dựng các điểm thu mua, chế biến tập trung để giúp người dân yên tâm sản xuất.
V. Đánh giá kết quả và bài học kinh nghiệm giảm nghèo
Nhìn lại giai đoạn 2006-2010, công tác xóa đói giảm nghèo ở Lục Ngạn đã đạt được những thành tựu quan trọng, góp phần ổn định xã hội và cải thiện đời sống người dân. Tỷ lệ hộ nghèo giảm dần qua các năm là minh chứng rõ ràng nhất cho hiệu quả của các chính sách xóa đói giảm nghèo và sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị. Cơ sở hạ tầng nông thôn được cải thiện, nhận thức của người dân từng bước được nâng cao. Tuy nhiên, kết quả giảm nghèo chưa thực sự vững chắc, nguy cơ tái nghèo còn cao. Qua thực tiễn, nhiều bài học kinh nghiệm giảm nghèo quý báu đã được rút ra. Đó là bài học về việc phải huy động tổng lực sức mạnh của toàn xã hội, phát huy vai trò của chính quyền địa phương, và quan trọng nhất là khơi dậy ý chí tự vươn lên của người nghèo. Việc học hỏi kinh nghiệm từ các địa phương khác như Nho Quan (Ninh Bình) hay Lào Cai cũng cung cấp những gợi ý quan trọng để Lục Ngạn hoàn thiện chính sách và phương pháp tiếp cận, hướng tới mục tiêu giảm nghèo bền vững trong giai đoạn tiếp theo, gắn liền với chương trình xây dựng nông thôn mới.
5.1. Đánh giá thành tựu giảm nghèo giai đoạn 2006 2010
Theo Bảng 2.5 trong luận văn, các mục tiêu về xóa đói giảm nghèo giai đoạn 2006-2010 đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Số lượt hộ nghèo được vay vốn, số lao động nghèo được dạy nghề, số học sinh nghèo được miễn giảm học phí đều tăng. Các chương trình hỗ trợ về nhà ở, y tế, nước sạch đã trực tiếp cải thiện chất lượng sống của người dân. Sự thành công này là kết quả của việc lồng ghép hiệu quả các chương trình, dự án trên địa bàn. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn lớn khi chênh lệch giàu nghèo và mức độ tiếp cận các dịch vụ giữa các vùng vẫn còn tồn tại. Tỷ lệ giảm nghèo ở các xã vùng cao còn chậm hơn so với các xã vùng thấp.
5.2. Bài học kinh nghiệm từ Nho Quan Ninh Bình và Lào Cai
Luận văn đã chỉ ra kinh nghiệm giảm nghèo từ các địa phương có điều kiện tương tự. Tại Nho Quan (Ninh Bình), kinh nghiệm là đa dạng hóa các mô hình, chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi và cho vay không tính lãi suất đối với các hộ đặc biệt khó khăn. Tại Lào Cai, bài học thành công đến từ việc đặt lợi ích và mong muốn của người nghèo lên hàng đầu, xây dựng các mô hình có sự tham gia của chính họ ngay từ khâu lập kế hoạch, và khai thác hiệu quả nguồn nhân lực tại chỗ, đan xen giữa hộ khá giả và hộ nghèo để hỗ trợ lẫn nhau. Đây là những gợi ý quý giá cho Lục Ngạn trong việc tăng cường tính chủ động và sự tham gia của cộng đồng vào công cuộc giảm nghèo.
VI. Định hướng xóa đói giảm nghèo bền vững tại Lục Ngạn
Để đạt được mục tiêu xóa đói giảm nghèo ở Lục Ngạn một cách bền vững, cần có một chiến lược dài hạn và các giải pháp đồng bộ. Phương hướng chung trong giai đoạn tới, theo đề xuất của luận văn, là tiếp tục thực hiện hiệu quả chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo, đồng thời đổi mới phương thức hỗ trợ theo hướng trao 'cần câu' thay vì 'con cá'. Điều này có nghĩa là tập trung vào nâng cao năng lực cho người nghèo thông qua đào tạo nghề cho lao động nông thôn, chuyển giao khoa học kỹ thuật và hỗ trợ tiếp cận thị trường. Các giải pháp giảm nghèo bền vững phải được xây dựng dựa trên tiềm năng, lợi thế của từng vùng, đặc biệt chú trọng phát triển kinh tế nông lâm nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới. Cần tiếp tục huy động và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực từ nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và chính sự nỗ lực của các hộ nghèo và hộ cận nghèo. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm tỷ lệ nghèo về mặt con số, mà còn là nâng cao toàn diện chất lượng cuộc sống, đảm bảo an sinh xã hội và tạo ra sự phát triển đồng đều, bền vững trên toàn huyện.
6.1. Mục tiêu giảm nghèo đến năm 2020 và định hướng xa hơn
Luận văn đề ra mục tiêu cụ thể đến năm 2020: giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống mức thấp, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, và cơ bản giải quyết các vấn đề an sinh xã hội bức thiết cho người nghèo. Định hướng xa hơn là xây dựng một nền kinh tế Lục Ngạn phát triển toàn diện, nơi mọi người dân đều được hưởng lợi từ thành quả tăng trưởng. Để làm được điều này, công tác giảm nghèo phải được tích hợp chặt chẽ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội Lục Ngạn, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt. Các chính sách cần được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với chuẩn nghèo mới và bối cảnh kinh tế-xã hội thay đổi.
6.2. Các giải pháp đột phá để giảm nghèo bền vững trong tương lai
Để tạo ra sự đột phá, cần tập trung vào một số giải pháp chính. Thứ nhất, đẩy mạnh tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao, xây dựng chuỗi giá trị cho các sản phẩm chủ lực như vải thiều. Thứ hai, tăng cường đầu tư cho giáo dục và y tế ở vùng khó khăn, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là cho thế hệ trẻ. Thứ ba, hoàn thiện cơ chế, chính sách để người nghèo, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, có thể tiếp cận tốt hơn với đất đai, tín dụng, và thị trường. Thứ tư, phát huy mạnh mẽ vai trò của chính quyền địa phương trong việc tạo ra một môi trường minh bạch, khuyến khích người dân làm giàu chính đáng và hỗ trợ các nhóm yếu thế một cách hiệu quả nhất.
