CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về quản lý và sử dụng đất 1. Khái niệm và vai trò của đất đai a. Khái niệm Đất đai là sản phẩm của tự nhiên, có trước lao động và cùng với quá trình lịch sử phát triển kinh tế - xã hội, đất đai là điều kiện lao động.
Đất đai đóng vai trò quyết định cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Nếu không có đất đai thì rõ ràng không có bất kỳ một ngành sản xuất nào, cũng như không thể có sự tồn tại của loài người. Đất đai là một trong những tài nguyên vô cùng quý giá của con người, điều kiện sống cho động vật, thực vật và con người trên trái đất. Đất đai tham gia vào tất cả các hoạt động của đời sống kinh tế, xã hội.
Đất đai là địa điểm, là cơ sở của các thành phố, làng mạc các công trình công nghiệp, giao thông, thuỷ lợi và các công trình thuỷ lợi khác. Đất đai cung cấp nguyên liệu cho ngành công nghiệp, xây dựng như gạch ngói, xi măng, gốm sứ. Đất đai là nguồn của cải, là một tài sản cố định hoặc đầu tư cố định, là thước đo sự giàu có của một quốc gia. Đất đai còn là sự bảo hiểm cho cuộc sống, bảo hiểm về tài chính, như là sự chuyển nhượng của cải qua các thế hệ và như là một nguồn lực cho các mục đích tiêu dùng [15].
Thực vậy, trong các điều kiện vật chất cần thiết, đất đai giữ vị trí và ý nghĩa đặc biệt quan trọng - là điều kiện đầu tiên, là cơ sở thiên nhiên của mỗi quá trình sản xuất, là nơi tìm được công cụ lao động, nguyên liệu lao động và nơi sinh tồn của xã hội loài người. Đất đai là địa bàn phân bố dân cư, địa bàn sản xuất của con người. Trong các ngành phi nông nghiệp: Đất đai giữ vai trò thụ động với chức năng là cơ sở không gian và vị trí để hoàn thiện quá trình lao động, là kho tàng dự trữ trong lòng đất (các ngành khai thác khoáng sản). Quá trình sản xuất và sản phẩm được tạo ra không phụ thuộc vào đặc điểm, độ phì nhiêu của đất, chất lượng thảm thực vật và các tính chất tự nhiên có sẵn trong đất [16].
Như vậy, "đất đai” là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng (gồm khí hậu của bầu khí quyển, lớp đất phủ bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích nước, tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất), theo chiều nằm ngang trên mặt đất (là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thuỷ văn,thảm thực vật cùng các thành phần khác) giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống của xã hội loài người. Vai trò - Với sản xuất: Đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất, là điều kiện vật chất - cơ sở không gian, đồng thời là đối tượng lao động ( luôn chịu sự tác động của quá trình sản xuất như cày, bừa, xới xáo.) và công cụ hay phương tiện lao động ( sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi. Quá trình sản xuất nông - lâm nghiệp luôn liên quan chặt chẽ với độ phì nhiêu quá trình sinh học tự nhiên của đất [16]. - Với xây dựng: Thực tế cho thấy trong quá trình phát triển xã hội loài người, sự hình thành và phát triển của mọi nền văn minh vật chất - văn minh tinh thần, các 3 thành tựu kỹ thuật vật chất, văn hoá, khoa học đều được xây dựng trên nền tảng cơ bản - sử dụng đất.
Trong giai đoạn đầu phát triển kinh tế xã hội, khi mức sống của con người còn thấp, công năng chủ yếu của đất đai là tập trung vào sản xuất vật chất, đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp. Thời kì cuộc sống xã hội phát triển ở mức cao, công năng của đất đai từng bước được mở rộng, sử dụng đất đai cũng phức tạp hơn là căn cứ của khu vực vừa là không gian và địa bàn của khu vực. Điều này có nghĩa đất đai đã cung cấp cho con người tư liệu vật chất để sinh tồn và phát triển, cũng như cung cấp điều kiện cần thiết về hưởng thụ và đáp ứng nhu cầu cho cuộc sống của nhân loại. Mục đích sử dụng đất nêu trên được biểu lộ càng rõ nét trong các khu vực kinh tế phát triển.
- Với con người: Kinh tế xã hội phát triển mạnh, cùng với sự tăng dân số nhanh đã làm cho mối quan hệ giữa người và đất ngày càng căng thẳng. Những sai lầm liên tục của con người trong quá trình sử dụng đất đã dẫn đến huỷ hoại môi trường đất, một số công năng nào đó của đất đai bị yếu đi, vấn đề sử dụng đất đai càng trở nên quan trọng và mang tính toàn cầu. Với vai trò hết sức quan trọng, đất đai được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, có những đặc trưng riêng không giống những vật thể khác. Bởi đất đai có những đặc trưng: + Có nguồn cung giới hạn trong khi số lượng người và của cải do con người tạo ra ngày càng tăng.
Như vậy, có thể so sánh tương đối thì nguồn cung về đất đai ngày càng hạn hẹp trong khi giá trị sử dụng của đất ngày càng tăng. + Đất đai luôn tồn tại trong tự nhiên, liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau trong xã hội, người có quyền đối với đất không thể cất giấu được cho riêng mình, khi sử dụng phải tuân theo các nguyên tắc chung của xã hội. + Đất đai không do con người tạo ra, không bị tiêu hao trong quá trình sử dụng. Do đó, khả năng sinh lợi của đất đai phụ thuộc vào khả năng sử dụng, khai thác của con người.
Do đó, đất đai trở thành mối quan tâm hàng đầu của mỗi quốc gia [17]. Vấn đề sử dụng đất a. Sử dụng đất Sử dụng đất là tác động vào đất đai nhằm đạt được hiệu quả mong muốn. Sử dụng đất là các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp tạo ra các loại hình trên mỗi đơn vị bản đồ đất đai.
Cụ thể: - Sử dụng để sản xuất trực tiếp: Cây trồng, đông cỏ, gỗ rừng,… - Sử dụng để sản xuất gián tiếp: Chăn nuôi, chế biến,… - Sử dụng cho mục đích bảo vệ: Chống suy thoái đất, bảo tồn đa dạng sinh học, chống xói mòn, nhiễm mặn,… - Sử dụng đất theo các chức năng đặc biệt: Du lịch sinh thái, công viên, xây dựng,… b. Hiệu quả sử dụng đất Hiệu quả sử dụng đất là chỉ tiêu đánh giá kết quả sử dụng đất đai trong hoạt động kinh tế và được thể hiện thông qua lượng giá trị (lợi nhuận), lượng 4 sản phẩm thu được bằng tiền. Đồng thời về mặt xã hội, thể hiện hiệu quả của lượng lao động được sử dụng trong cả quá trình hoạt động kinh tế cũng như hàng năm để khai thác đất. Hiệu quả sử dụng đất được phân loại theo nội dung và cách thể hiện: - Hiệu quả kinh tế: Là chỉ tiêu phản ánh trình độ và chất lượng của các yếu tố sản xuất nhằm đạt kết quả kinh tế tối đa với chi phí tối thiểu.
- Hiệu quả xã hội: Phản ánh mối tương quan giữa kết quả thu được về mặt xã hội mà sản xuất mang lại với các chi phí sản xuất xã hội bỏ ra. - Hiệu quả môi trường: Là chỉ tiêu phản ánh về tác động của hoạt động sản xuất đến môi trường tự nhiên. Quản lý Nhà nước về đất đai a. Khái niệm Quản lý là sự tác động có định hướng lên một hệ thống nào đó, nhằm trật tự hóa nó và hướng nó phát triển phù hợp với những quy định nhất định.
Quản lý Nhà nước là các công việc của Nhà nước, được thực hiện bởi tất cả các cơ quan Nhà nước; cũng có khi do nhân dân trực tiếp thực hiện bằng hình thức bỏ phiếu hoặc do các tổ chức xã hội, các cơ quan xã hội thực hiện nếu được Nhà nước giao quyền thực hiện chức năng nhà nước. Quản lý Nhà nước thực chất là sự quản lý có tính chất nhà nước, do nhà nước thực hiện thông qua bộ máy Nhà nước trên cơ sở quyền lực nhà nước nhằm thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của Chính phủ là hệ thống cơ quan được thành lập để chuyên thực hiện hoạt động quản lý nhà nước. Quản lý Nhà nước về đất đai là tổng hợp các hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền để thực hiện và bảo vệ quyền sở hữu của Nhà nước đối với đất đai; đó là các hoạt động nắm chắc tình hình sử dụng đất; phân phối và phân phối lại quỹ đất đai theo quy hoạch, kế hoạch; kiểm tra giám sát quá trình quản lý và sử dụng đất; điều tiết các nguồn lợi từ đất đai. Mục đích, yêu cầu, nội dung, nguyên tắc quản lý Nhà nước về đất đai - Mục đích, yêu cầu + Trên cơ sở ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật đất đai nhằm tạo pháp lý đảm bảo quyền sở hữu nhà nước về đất đai.
Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, góp phần giải quyết tốt mọi tranh chấp đất đai. + Tạo cơ sở vững chắc cho việc tính thuế đất, tính thuế bất động sản. + Phát triển và quản lý tốt thị trường bất động sản bao gồm hệ thống thế chấp quyền sử dụng đất đai và quyền sở hữu bất động sản + Trên cơ sở điều tra, khảo sát, đo đạc, đánh giá phân hạng, thống kê, kiểm kê đất. Nhà nước nắm chắc số lượng và chất lượng đất đai nhằm: Tạo cơ sở khoa học quy hoạch sử dụng đất đai hợp lí, hiệu quả.
Giúp nhà nước quản lý chặt chẽ đất đai, xây dựng chính sách sử dụng đất đối với toàn bộ đất đai của nhà nước. 5 Phục vụ cho mục đích phát triển kinh tế, xã hội của đất nước và ổn định an ninh, chính trị. + Hỗ trợ, quản lý tốt môi trường cho phát triển bền vững. - Nguyên tắc + Đảm bảo sự quản lý tập trung thống nhất của nhà nước về đất đai Ở nước ta, đất đai là do công sức, mồ hôi và xương máu của biết bao thế hệ dành được và giữ gìn, nên nó phải là tài sản quốc gia, tài sản chung của tất cả mọi người chứ không thể nằm trong tay một cá nhân hay một nhóm người nào.
(đã có Hiến Pháp năm 2013) và được cụ thể hơn tại Điều 4, Luật Đất đai 2013 “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.