CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG Ở VÙNG BIỂN ĐẢO 1.1 Một số vấn đề về du lịch bền vững 1.1 Quan niệm và mục tiêu của du lịch bền vững 1.1 Quan niệm về du lịch bền vững Du lịch hiện nay được xem là một trong những ngành kinh tế lớn của thế giới bởi những vai trò hết sức quan trọng trong việc đóng góp GDP, GNP, NI và tạo việc làm. Chính vì vậy, hoạt động du lịch được rất nhiều chuyên gia, nhà khoa học và cả các nhà quản lý quan tâm nghiên cứu. Du lịch là ngành có định hướng tài nguyên rõ rệt. Môi trường hoạt động du lịch mang một hàm ý rất rộng.
Đó là môi trường tự nhiên, kinh tế, văn hóa, chính trị và xã hội; là yếu tố rất quan trọng để tạo nên các sản phẩm du lịch đa dạng, độc đáo. Nơi nào có hoạt động du lịch, nơi đó đều có vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường du lịch, coi đó như một trong những điều kiện chủ yếu để phát triển du lịch bền vững. Rõ ràng, nếu không có bảo vệ môi trường thì sự phát triển du lịch sẽ suy giảm; nhưng nếu không có phát triển du lịch thì việc bảo vệ môi trường sẽ thất bại. Chính vì vậy, chúng ta cần phát triển du lịch nhưng không được làm tổn thương đến tài nguyên, không làm ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường.
Hay nói một cách khác, du lịch bền vững phải là xu thế phát triển của ngành du lịch. 5 Tuy nhiên, mãi đến đầu những năm 90 thế kỷ XX, khái niệm “du lịch bền vững” mới bắt đầu được đề cập đến, khi mà có tác động tiêu cực lên môi trường của sự bùng nổ du lịch từ những năm 1960 trở nên rõ rệt hơn. Các nghiên cứu về “Du lịch bền vững” cho thấy Du lịch bền vững không chỉ bảo vệ môi trường, giữ gìn sinh thái mà còn quan tâm đến khả năng duy trì lợi Ých kinh tế dài hạn và công bằng xã hội. Du lịch bền vững không thể tách rời quan niệm về phát triển bền vững.
Trên thế giới, theo trình độ phát triển của du lịch, du lịch bền vững được xem xét theo nhiều quan niệm. Tại Hội nghị về môi trường và phát triển của Liên hợp quốc tại Rio de Janerio năm 1992, Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đã đưa ra định nghĩa: "Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên nhằm thỏa mãn nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hóa, đa dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống con người”. Theo Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới (WTTC), 1996 thì “ Du lịch bền vững là việc đáp ứng các nhu cầu hiện tại của du khách và vùng du lịch mà vẫn đảm bảo những khả năng đáp ứng nhu cầu cho các thế hệ du lịch tương lai”.
Đây là một định nghĩa ngắn gọn dựa trên định nghĩa về phát triển bền vững của UNICED.,1998[3], thì “Du lịch bền vững đòi hỏi phải quản lý tất cả các dạng tài nguyên theo cách nào đó để chúng ta có thể đáp ứng các cầu kinh tế, xã hội và thẩm mỹ trong khi vẫn duy trì được bản sắc văn hóa, các quá trình sinh tháI cơ bản, đa dạng sinh học và các hệ đảm bảo sự sống”. Theo Machado, 2003[6] đã định nghĩa du lịch bền vững là: “Các hình thức du lịch đáp ứng 6 nhu cầu hiện tại của khách du lịch, nghành du lịch, và cộng đồng địa phương nhưng không ảnh hưởng tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau. Du lịch khả thi về kinh tế nhưng không phá hủy tài nguyên mà tương lai của du lịch phụ thuộc vào đó, đặc biệt là môi trường tự nhiên và kết cấu xã hội của cộng đồng địa phương”. Tại Việt Nam, “Du lịch bền vững” là một khái niệm còn khá mới mẻ.
Đã có một số công trình nghiên cứu về Du lịch trên khía cạnh bền vững. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra một số quan điểm song đều khẳng định du lịch bền vững ở nước ta ngày càng được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu và cũng là định hướng phát triển du lịch trên thế giới. Tuy nhiên, số lượng công trình chủ yếu tập trung vào nghiên cứu “du lịch sinh thái” – một loại hình du lịch thân thiện với môi trường và có tính bền vững. Còn việc nghiên cứu phát triển du lịch bền vững áp dụng cho cụ thể một khu bảo tồn tự nhiên hay vườn quốc gia còn rất Ýt được chú trọng do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan.
Cho đến nay, việc nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề liên quan đến phát triển du lịch bền vững ở nước ta được triển khai không nhiều, cần có những nghiên cứu sâu hơn. Từ những quan niệm trên cho thấy với quan niệm của Tổ chức Du lịch thế giới là phù hợp nhất với hiện nay. Du lịch bền vững chính là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của du lịch khách và người dân bản địa phương trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt động du lịch trong tương lai. Vì thế du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên du lịch.
Chính là quản lý các hoạt động bảo tồn, phát triển tài nguyên trong quá trình khai thác sử dụng cho mục đích phát triển du lịch sao cho không những không bị làm giảm giá trị vốn có của nó mà phải làm tăng giá trị tài nguyên phục vụ cho mục đích phát triển du lịch hiện tại và tương lai. Điều này có 7 nghĩa là trong quá trình sử dụng phải có trách nhiệm với các nguồn tài nguyên du lịch, nhằm bảo tồn tái tạo và phát triển được các nguồn tài nguyên, giữ gìn và phát huy được bản sắc văn hóa dân tộc. Do đó mọi hoạt động của việc phát triển tài nguyên du lịch phải đảm bảo phát triển bền vững.Mục tiêu của du lịch bền vững Mục tiêu của Du lịch bền vững theo Inskeep, 1991 [4, tr.63] là: - Phát triển, gia tăng sự đóng góp của du lịch vào kinh tế và môi trường - Cải thiện tính công bằng xã hội trong phát triển - Cải thiện chất lượng cuộc sống của cộng đồng bản địa - Đáp ứng cao độ nhu cầu của du khách - Duy trì chất lượng môi trường Còn theo Hội đồng khoa học, Tổng Cục Du lịch, 2005[1], 12 mục tiêu trong chương trình của du lịch bền vững bao gồm: Hiệu quả kinh tế: Đảm bảo tính hiệu quả kinh tế và tính cạnh tranh để các doanh nghiệp và các điểm du lịch có khả năng tiếp tục phát triển phồn thịnh và đạt lợi nhuận lâu dài. Sự phồn thịnh cho địa phương: Tăng tối đa đóng góp của du lịch đối với sự phát triển thịnh vượng của nền kinh tế địa phương tại các điểm du lịch, bao gồm phần tiêu dùng của khách du lịch được giữ lại địa phương.
Chất lượng việc làm: Tăng cường số lượng và chất lượng việc làm tại địa phương do ngành du lịch đào tạo ra và được ngành du lịch hỗ trợ, không có sự phân biệt đối xử về giới và các mặt khác. Công bằng xã hội: Cần có sự phối hợp lại lợi Ých kinh tế và xã hội thu được từ hoạt động du lịch một cách công bằng và rộng rãi cho tất cả những người trong cộng đồng được hưởng. 8 Sự thoả mãn của khách du lịch: Cung cấp những dịch vụ an toàn, thoả mãn đầy đủ những yêu cầu của du khách, không phân biệt đối xử về giới, chủng tộc và các mặt khác. Khả năng kiểm soát của địa phương: Thu hút và trao quyền cho cộng đồng địa phương xây dựng kế hoạch và đề ra các quyết định về quản lý và phát triển du lịch, có sự tham khảo tư vấn của các bên liên quan.
An ninh cộng đồng: Duy trì và tăng cường chất lượng cuộc sống của người dân địa phương, bao gồm cơ cấu tổ chức xã hội và cách tiếp cận các nguồn tài nguyên, hệ thống hỗ trợ đời sống, tránh làm suy thoái và khai thác quá mức môi trường cũng nh xã hội dưới mọi hình thức. Đa dạng văn hoá: Tôn trọng và tăng cường giá trị các di sản lịch sử, bản sắc văn hoá dân tộc, truyền thống và những bản sắc đặc biệt của cộng đồng dân cư địa phương tại các điểm du lịch. Thống nhất về tự nhiên: Duy trì và nâng cao chất lượng của cảnh vật, kể cả ở nông thôn cũng nh thành thị, tránh để môi trường xuống cấp. Đa dạng sinh học: Hỗ trợ cho việc bảo tồn khu vực tự nhiên, môi trường trường sống, sinh vật hoang dã và giảm thiểu thiệt hại đối với các yếu tố này.
Hiệu quả của các nguồn lực: Giảm thiểu mức sử dụng những nguồn tài nguyên quý hiếm và không thể tái tạo được trong việc phát triÓn và triển khai các cơ sở, phương tiện và dịch vụ du lịch. Môi trường trong lành: Giảm thiểu ô nhiễm không khí, nước, đất và rác thải từ du khách và các hãng du lịch. Nguyên tắc của du lịch bền vững Hơn bất cứ hoạt động nào khác, ngành du lịch phụ thuộc rất nhiều vào môi trường cũng nh tài nguyên du lịch thiên nhiên và nhân văn. Bởi môi 9 trường là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với hoạt động du lịch[2].
Nếu du lịch không muốn làm tăng thêm sự xuống cấp của môi trường và tự phá huỷ mình trong quá trình hoạt động, nhất là trong tương lai, thì ngành Du lịch cũng giống các ngành kinh doanh khác phải nhận biết được trách nhiệm của mình đối với môi trường, kinh tế, xã hội và phải biết làm thế nào để du lịch trở nên bền vững hơn. Để sự phát triển du lịch được bền vững đòi hỏi phải đề cập đúng mức đến môi trường rộng hơn về kinh tế, chính trị, xã hội du lịch bền vững cần phải tuân thủ theo các nguyên tắc của mình. Để đạt được mục tiêu phát triển du lịch bền vững, chúng ta cần phải triển khai thực hiện tốt 10 nguyên tắc sau đây: Nguyên tắc 1: Khai thác, sử dụng nguồn lực một cách bền vững.