CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp Đơn vị sự nghiệp (ĐVSN) là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước. (Theo Điều 9 Luật Viên chức) Các ĐVSN hoạt động trong các lĩnh vực: y tế, giáo dục, khoa học công nghệ và môi trường, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, sự nghiệp kinh tế, dịch vụ việc làm Các ĐVSN do cơ quan có thẩm quyền Nhà nước thành lập, được cấp ngân sách hoạt động thông qua việc Nhà nước giao Ngân sách hàng năm.
Bên cạnh đó, một số loại hình ĐVSN còn có nguồn thu sự nghiệp. Ví dụ: trường học có khoản thu học phí, bệnh viện có khoản thu viện phí… Căn cứ vào mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên, ĐVSN được chia làm 4 nhóm như sau: a) Nhóm 1: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm được toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên và kinh phí đầu tư phát triển; b) Nhóm 2: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm được toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên; c) Nhóm 3: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần kinh phí hoạt động thường xuyên; d) Nhóm 4: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp hoặc không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ được giao do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ. 7 Vậy ĐVSN có thu là đơn vị do cơ quan NN có thẩm quyền thành lập thường hoạt động trong các lĩnh vực: y tế, giáo dục, khoa học công nghệ, văn học nghệ thuật… và có nguồn thu sự nghiệp. Tổ chức hoạt động của các đơn vị sự nghiệp có thu cơ bản bao gồm hoạt động sự nghiệp và hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ, trong đó hoạt động sự nghiệp là hoạt động chủ yếu của đơn vị được NN giao nhằm thực hiện chức năng kinh tế - xã hội mà đơn vị đảm nhiệm (giáo dục, đào tạo; NCKH; hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch; bảo vệ sức khỏe người dân;.
Xét theo mô hình tổ chức hoạt động, ĐVSN có thu chia thành 3 loại: + Các ĐVSN có thu tổ chức hoạt động sự nghiệp riêng biệt với hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ: Các ĐVSN có thu sẽ tổ chức các đơn vị trực thuộc chuyên hoạt động dịch vụ, có bộ máy tổ chức và hạch toán kế toán riêng biệt. + Các ĐVSN có thutổ chức hoạt động sự nghiệp kết hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ: Các ĐVSN có thu ngoài bộ phận hoạt động sự nghiệp với mức thu phí do NN quy định, còn tổ chức các bộ phận hoạt động dịch vụ ngay tại đơn vị mình, nhưng mức thu phí do đơn vị tự quyết định. + Các ĐVSN có thutổ chức hoạt động hỗn hợp: Các ĐVSN có thu sẽ tổ chức các hoạt động dịch vụ xen lẫn các hoạt động sự nghiệp ngay tại đơn vị mình. Nhằm phát huy mọi khả năng của ĐVSN có thu để cung cấp dịch vụ chất lượng cao cho xã hội, đồng thời tăng thu nhập của cán bộ nhân viên trong các đơn vị sự nghiệp, thực hiện chủ trương xã hội hóa trong việc cung cấp dịch vụ xã hội, huy động đóng góp từ xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, trên đà giảm dần bao cấp từ NSNN, Chính phủ đã thực hiện trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho đơn vị sự nghiệp có thu trong việc tổ chức lại bộ máy, sắp xếp lại đội ngũ và đặc biệt là trong sử dụng nguồn lực tài chính.
Các ĐVSN có thu được trao quyền tự chủ, trong đó có tự chủ tài chính là đơn vị do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thành lập, là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu riêng, tài khoản riêng và tổ chức bộ máy kế toán theo quy định Luật kế toán. Quyền tự chủ về tài chính là khả 8 năng đơn vị tự thực hiện các hành vi được cơ quan NN có thẩm quyền cho phép trong lĩnh vực tài chính và tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Vậy, ĐVSN có thu tự chủ tài chính là đơn vị do Cơ quan NN thành lập, có nguồn thu sự nghiệp và được cơ quan NN có thẩm quyền giao quyền trong việc thực hiện các hành vi trong lĩnh vực tài chính, và tự chịu trách nhiệm về các hành vi đó. Đặc điểm của các ĐVSN có ảnh hưởng đến tổ chức công tác kế toán Các ĐVSN có thu tự chủ tài chính hoạt động trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực với tính chất, đặc điểm, quy mô khác nhau.
Nhưng dù thuộc ngành, lĩnh vực nào có thể khái quát đặc điểm chung của các đơn vị sự nghiệp có thu tự chủ tài chính như sau: Thứ nhất, thực hiện nghĩa vụ với NSNN. ĐVSN có thu tự chủ tài chính có các hoạt động, dịch vụ phải đăng ký, kê khai, nộp đủ các loại thuế và các khoản khác (nếu có), được miễn, giảm thuế theo quy định của pháp luật. Thứ hai, huy động vốn và vay tín dụng. ĐVSN có thu tự chủ tài chính được vay vốn của các tổ chức tính dụng, được huy động vốn của cán bộ, viên chức trong đơn vị để đầu tư mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và tự chịu trách nhiệm trả nợ vay theo quy định của pháp luật.
Thứ ba, quản lý và sử dụng tài sản. ĐVSN có thutự chủ tài chính thực hiện đầu tư, mua sắm, quản lý, sử dụng tài sản NN theo quy định của pháp luật về quản lý tài sản NN tại đơn vị hành chính sự nghiệp. Đối với TSCĐ sử dụng vào hoạt động dịch vụ phải thực hiện trích khấu hao thu hồi vốn theo quy định áp dụng cho cá doanh nghiệp NN. Số tiền trích khấu hao và tiền thu thanh lý tài sản thuộc nguồn vốn NSNN được để lại bổ sung quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp.
Thứ tư, các khoản chi thường xuyên. Căn cứ vào nhiệm vụ được giao và khả năng nguồn tài chính, thủ trưởng đơn vị được quyết định một số mức chi quản lý, chi hoạt động nghiệp vụ cao hoặc thấp 9 hơn mức chi do cơ quan NN có thẩm quyền quy định và được quyết định phương thức khoán chi cho từng bộ phận, đơn vị trực thuộc. Thứ năm, chế độ tiền lương, tiền công và thu nhập. ĐVSN có thutự chủ tài chính được xác định tổng quỹ lương để trả cho người lao động trên cơ sở tiền lương tối thiểu của NN.Đối với đơn vị tự bảo đảm chi phí hoạt động được quyết định tổng mức thu nhập trong năm cho người lao động sau khi đã thực hiện trích lập quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp theo quy định tại điểm b khoản 3 Điều 12 Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015; Đối với ĐVSN tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động, được quyết định tổng mức thu nhập trong năm cho người lao động, nhưng tối đa không quá 3 lần quỹ tiền lương cấp bậc, chức vụ trong năm do nhà nước quy định sau khi đã thực hiện trích lập quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp theo quy định.
Khi Nhà nước điều chỉnh các quy định về tiền lương, nâng mức lương tối thiểu hoặc thay đổi định mức, chế độ thě cả 2 loại ĐVSN có thutự chủ tài chính trên phải tăng thêm các khoản chi theo chính sách chế độ từ nguồn thu sự nghiệp, các khoản tiết kiệm chi, các quỹ của đơn vị. Thứ sáu, sử dụng kết quả tài chính trong năm. ĐVSN có thu tự chủ tài chính được trích lập 4 quỹ: quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, quỹ khen thưởng, quỹ phúc lợi , quỹ bổ sung thu nhập. Thứ bảy, quản lý sử dụng cán bộ viên chức.
Thủ trưởng ĐVSN có thutự chủ tài chính xây dựng kế hoạch biên chế hàng năm gửi cấp có thẩm quyền phê duyệt. ĐVSN có thutự chủ tài chính được chủ động sử dụng số biên chế được giao. Các đặc điểm trên đòi hỏi tổ chức công tác kế toán trong ĐVSN có thutự chủ tài chính phải được sắp xếp khoa học để phát huy được quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính của đơn vị. Đặc điểm nguồn thu: - Đối với ĐVSN có thu tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động, các đơn vị này được chủ động thu phí, lệ phí và các khoản thu sự nghiệp khác theo quy định của 10 NN.
Số thu này đơn vị được phép để phân bổ cho chi thường xuyên hay bổ sung nguồn kinh phí xây dựng cơ bản, đáp ứng nhu cầu chi tiêu thường xuyên cũng như tăng cường cơ sở vật chất của đơn vị. - Đối với ĐVSN có thu tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động, các đơn vị này được NN cấp kinh phí đủ để thực hiện các hoạt động thường xuyên được ổn định và chủ động hơn khi thực hiện các kế hoạch mà đơn vị đề ra. - Các ĐVSN có thu được vay tín dụng ngân hàng hoặc quỹ hỗ trợ phát triển để mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức sản xuất kinh doanh, cung ứng dịch vụ và tự chịu trách nhiệm trả nợ vay theo quy định của pháp luật; có trách nhiệm quản lý tài sản NN theo quy định hiện hành về quản lý tài sản tại các ĐVSN có thu - Các ĐVSN có thu được mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng hoặc tại KBNN để phản ánh các khoản thu, chi của hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ; mở tài khoản tại KBNN để phản ánh các khoản kinh phí thuộc NSNN Đặc điểm hoạt động chi - Chi hoạt động thường xuyên : đơn vị thực hiện chi theo định mức được xây dựng trong Quy chế chi tiêu nội bộ. Định mức chi có thể thấp hơn hoặc cao hơn so với quy định của Nhà nước tùy vào tình hình thực tế của đơn vị.
- Những khoản chi không thường xuyên như chi thực hiện nhiệm vụ NCKH công nghệ, chương trình mục tiêu quốc gia, các đề tài dự án theo đơn đặt hàng của NN, chi đầu tư xây dựng cơ bản. phải tuân theo sự phê duyệt của cấp có thẩm quyền. - Chi sửa chữa lớn, mua sắm mới tài sản cố định hoặc đầu tư xây dựng thực hiện theo quy định của pháp luật.