Chương 1: Cơ sở lý luận về xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam Chương 2: Thực trạng xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam từ khi đổi mới đến nay (từ năm 1986 đến nay) Chương 3: Quan điểm và giải pháp tiếp tục xây dựng và hoàn thiện việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay. 3 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM 1. Khái quát chung về Nhà nƣớc pháp quyền 1. Quan điểm, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền qua các thời kỳ 1.
Quan điểm, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền thời kỳ cổ đại ở Châu Âu Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền đã hình thành sớm trong lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý, gắn liền với tư tưởng phát triển dân chủ, loại trừ chuyên quyền, độc tài, vô chính phủ, vô pháp luật, đã hình thành ngay từ thời cổ đại, thể hiện trong quan điểm của các nhà tư tưởng thời cổ đại như Xocrat, Đemocrit, Platon, Arixtot, Xixeron… trong đó nổi bật nhất là quan điểm của Đemocrit, Arixtot và Xixeron. CN): Được coi là người đầu tiên lý giải một cách khoa học về sự xuất hiện và sự hình thành con người, xã hội loài người. Ông cho rằng Nhà nước và pháp luật là sản phẩm của cuộc đấu tranh lâu dài của con người nhằm liên kết với nhau thành cộng đồng. Nhà nước là sự thể hiện quyền lực chung của công dân.
Tự do của công dân nằm trong sự tuân thủ pháp luật. CN): Ông được C.Mác đánh giá là nhà tư tưởng vĩ đại nhất của thời cổ đại cho rằng pháp luật cần thống trị trên tất cả. Theo ông thì yếu tố cấu thành cơ bản của phẩm chất chính trị trong pháp luật là sự phù hợp của tính đúng đắn về chính trị của nó với tính pháp quyền; không thể có pháp luật nếu như việc cầm quyền không tuân theo pháp luật, chà đạp lên pháp luật, mưu toan thống trị bằng bạo lực. Những quan điểm nêu trên được Arixtot trình bày trong tác phẩm “Đạo đức học” và “Thuật hùng biện”.
CN): Ông là nhà hoạt động nhà nước, nhà luật học và nhà hùng biện của thời kỳ La Mã cổ đại, tác giả của những tác phẩm nổi 4 tiếng như “Về nhà nước”, “Về những đạo luật” và “Về các nghĩa vụ”… Ông đã có những tư tưởng tiến bộ như: nhà nước là công việc chung của nhân dân; phân biệt ba hình thức nhà nước: dân chủ, quý tộc và quân chủ; người điều hành công việc nhà nước phải sáng suốt, công minh, có khả năng hùng biện và hiểu biết những nguyên lý cơ bản của pháp luật… Đặc biệt, Xixeron đưa ra quan điểm nổi tiếng: tất cả mọi người đều ở dưới hiệu lực của pháp luật và nhân dân phải coi pháp luật như chốn nương thân của mình. Như vậy, theo các nhà triết học thời kỳ này, pháp luật không chỉ là công cụ cai trị của nhà nước mà còn là phương thức điều chỉnh quan trọng nhất đối với các quan hệ xã hội, bản thân nhà nước cũng phải phục tùng pháp luật. Quan điểm, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền thời kỳ cách mạng tư sản Những quan điểm, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền nêu trên được tiếp tục phát triển, nhất là trong thời kỳ các cuộc cách mạng tư sản đánh đổ chế độ phong kiến chuyên chế, độc tài ở châu Âu thế kỷ XVII, XVIII. Trong thời kỳ này tư tưởng về Nhà nước pháp quyền được phát triển khá phong phú, toàn diện, hình thành hệ thống quan điểm trong các học thuyết chính trị - pháp lý.
Những người có công xây dựng tư tưởng ấy là các học giả tư sản tự do ở châu Âu như J.Kant, Heghel…trong đó đáng chú ý là học thuyết của S.Rút - xô Nhà tư tưởng vĩ đại nước Pháp S. Trong tác phẩm này từ việc phân tích chế độ chuyên quyền độc đoán, chuyên quyền, tùy tiện xâm hại tự do dân chủ, Montesquieu đề cao cơ quan đại biểu của nhân dân, lập luận về sự cần thiết phải phân chia quyền lực nhà nước thành quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. Ông cho rằng ba thứ quyền này phải được tổ chức 5 một cách độc lập và kiềm chế lẫn nhau để chống tư tưởng độc đoán, lạm quyền. Để tránh lạm quyền, ba quyền đó cần nằm trong tay ba cơ quan khác nhau, kiềm chế lẫn nhau.
Đây cũng chính là điều kiện chủ yếu để đảm bảo tự do chính trị trong nhà nước. Tư tưởng về mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân thật sự được nâng lên một đỉnh cao mới với tư tưởng về “nguồn gốc quyền lực nhà nước” và “chủ quyền nhân dân” của J. Ông là nhà tư tưởng vĩ đại, nhà biện chứng học lỗi lạc của triết học khai sáng thế kỷ XVIII. Quan điểm về nhà nước và pháp luật của ông được nêu chủ yếu trong tác phẩm “Bàn về khế ước xã hội”.
Trong tác phẩm này Rút - xô đề cập đến sự cần thiết của việc thiết lập công ước xã hội, các vấn đề liên quan đến tổ chức, hoạt động của cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp. Ông đề cao chủ quyền của nhân dân, quyền lực nhà nước phải có sự phân chia rành mạch giữa lập pháp, hành pháp, tư pháp; pháp luật phải kết tinh ý chí và lợi ích của nhân dân, phải đảm bảo tính độc lập của Tòa án. Triết lý giải phóng quyền, tư tưởng về giá trị tự nhiên bằng nhau của các cá nhân và nguyên tắc dành cho cá nhân “Tất cả những gì pháp luật không cấm thì được phép tự do ý chí” đã dánh dấu một bước ngoặt đối với quan niệm về địa vị của cá nhân. Ngoài các nhà lý luận nói trên, trong thời kỳ này nhiều nhà tư tưởng, triết học, luật học khác đã góp phần phát triển các tư tưởng về Nhà nước pháp quyền như Tomat Jephecxon tác giả của bản Tuyên ngôn độc lập Mỹ năm 1776, Tomat Pên, Jon Adam, Jem Medison… Những quan điểm, tư tưởng ấy được bổ sung và ngày càng hoàn thiện bằng nhiều quan điểm lý luận mới, trở thành hệ thống các tri thức khoa học dưới dạng các quan điểm, tư tưởng, lý luận rất phong phú và phức tạp về mối quan hệ giữa nhà nước - pháp luật - con người trong xã hội có giai cấp.
Sợi chỉ đỏ xuyên suốt tư tưởng về nhà nước pháp quyền vẫn là thượng tôn vị trí, vai trò của pháp luật trong đời sống nhà nước và đời sống xã hội. Lênin và Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật kiểu mới Tư tưởng của C.Ănghen Quan điểm, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền của C.Mác và Ănghen tập trung vào các yếu tố chủ yếu liên quan đến Nhà nước pháp quyền, đó là nhà nước, pháp luật gắn với chủ quyền và quyền tự do dân chủ của nhân dân. Về pháp luật, trong “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”, C.Mác và Ănghen đã khẳng định pháp luật luôn luôn có tính giai cấp, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị về chính trị và kinh tế. Mặt khác, pháp luật phải phản ánh thực tại khác quan và lợi ích chung của xã hội, quan hệ xã hội.
Ngay từ những năm 1842 - 1843, trong những cuộc tranh luận về tự do, C.Mác đã khẳng định vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ quyền tự do dân chủ của nhân dân. Theo nguyên tắc mọi người bình đẳng trước pháp luật thì trong Nhà nước pháp quyền, pháp luật trở thành tối thượng. Mọi thành viên trong xã hội, kể cả nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước đều phải tuân thủ pháp luật, xử sự đúng yêu cầu của pháp luật, không có ngoại lệ. Về nhà nước, trong “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”, C.Mác chủ trương xây dựng một chế độ dân chủ triệt để trong đó “tự do của mỗi người là điều kiện phát triển tự do của tất cả mọi người”, nhà nước kiểu mới phải “giải phóng con người, bảo đảm sự phát triển tự do tối đa và phát triển toàn diện con người”.
Muốn vậy phải “biến nhà nước từ cơ quan đứng trên xã hội thành cơ quan hoàn toàn phục tùng xã hội”. Dân chủ trong nhà nước kiểu mới là dân chủ “do nhân dân tự quy định”, là bước chuyển từ xã hội thần dân sang xã hội công dân. Nhà nước pháp quyền phải bảo đảm chủ quyền của nhân dân, nhà nước phải là đại biểu cho chủ quyền nhân dân, thực hiện quyền lực của nhân dân. Yêu cầu nâng cao đạo đức, phẩm chất, năng lực và trách nhiệm của cán bộ, công chức trong Nhà nước pháp quyền.Lênin Những tư tưởng về Nhà nước pháp quyền nêu trên của C.Lênin tiếp thu và phát triển trong quá trình xây dựng nhà nước Xô Viết.
Ông chỉ rõ “Mục đích của chính quyền Xô viết là thu hút những người lao động tham gia vào quản lý nhà nước” và “việc thu hút được mọi người lao động tham gia vào quản lý là một trong những ưu thế quyết định của nền dân chủ XHCN” V.Lênin đã khái quát nhiều quan điểm về Nhà nước kiểu mới, đó là “nhà nước không còn nguyên nghĩa”, “nhà nước nửa nhà nước”, “nhà nước quá độ” để rồi chuyển dần tới một chế độ tự quản của nhân dân. Muốn vậy, trước mắt phải thực hiện chế độ dân chủ mà nội dung cơ bản là quyền bầu cử, quyền tham gia quản lý nhà nước, quyền bãi miễn, quyền thẩm tra giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước và cán bộ công chức nhà nước của nhân dân. Về pháp luật, V.Lênin khẳng định vai trò của pháp luật và pháp chế trong quản lý xã hội mới, bảo đảm sự tuân thủ pháp luật nghiêm chỉnh, thống nhất trên phạm vi toàn quốc, coi đó là một trong những điều kiện cơ bản để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Tư tưởng Hồ Chí Minh Quan điểm, tư tưởng của Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền thể hiện trình độ kết hợp nhuần nhuyễn quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin với việc kế thừa, tiếp thu có chọn lọc kho tàng tri thức, kinh nghiệm của nhân loại, vận dụng sáng tạo vào điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam.
Có thể khái quát trên những nội dung cơ bản sau đây: - Giai cấp vô sản phải lãnh đạo nhân dân tiến hành cách mạng giành chính quyền về tay nhân dân. - Nhà nước XHCN là nhà nước thực sự của dân, do dân, vì dân, bảo đảm nền dân chủ thực sự. - Phải xây dựng Hiến pháp dân chủ để bảo đảm quyền tự do dân chủ của nhân dân. 8 - Nhà nước XHCN là nhà nước hợp hiến, hợp pháp, thực hiện quản lý xã hội theo pháp luật và kết hợp chặt chẽ với giáo dục đạo đức.