Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG GIỮA KIỂM SÁT VIÊN VÀ NGƯỜI BÀO CHỮA TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm, ý nghĩa của nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự Trong đời sống xã hội, việc xử lý những hành vi vi phạm pháp luật có dấu hiệu tội phạm được quy định trong BLHS được thực hiện theo các trình tự, thủ tục pháp luật quy định.
Về nguyên tắc, việc thực hiện các trình tự, thủ tục tố tụng dựa trên chức năng, thẩm quyền của các chủ thể tiến hành tố tụng, bởi vậy có thể quan niệm các giai đoạn TTHS là các bước của quá trình TTHS tương ứng với chức năng, nhiệm vụ của chủ thể tiến hành tố tụng có thẩm quyền nhằm giải quyết vụ án hình sự một cách công minh, khách quan và đúng pháp luật. Tuy nhiên, tùy vào cách tiếp cận, việc xác định các giai đoạn TTHS cũng có quan điểm khác nhau. Căn cứ các quy định về thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng theo BLTTHS, có thể chia quá trình TTHS thành các giai đoạn khởi tố - điều tra - truy tố - xét xử - thi hành án hình sự. Có quan điểm khác cho rằng việc giải quyết vụ án hình sự nhằm mục đích quan trọng nhất là xác định một người có phạm tội và phải chịu trách nhiệm hình sự hay không, vì vậy có thể chia quá trình TTHS thành các giai đoạn: khởi tố- điều tra- truy tố - xét xử.
Tuy có thể có nhiều quan niệm khác nhau về các giai đoạn TTHS nhưng vấn đề quan trọng nhất của quá trình TTHS là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát (cơ quan công tố) và Tòa án phải xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, làm rõ những chứng cứ xác định có tội 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng và những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo. Vì vậy, căn cứ vào chức năng của các cơ quan tiến hành TTHS, chúng tôi đồng tình với quan điểm chia quá trình TTHS thành các giai đoạn cơ bản là khởi tố - điều tra- truy tố - xét xử. “Tranh tụng”, về mặt thuật ngữ có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Theo Từ điển tiếng Việt, “tranh tụng có nghĩa là sự kiện cáo lẫn nhau giữa hai người (bên nguyên và bên bị) có lập trường tương phản yêu cầu Tòa án phân xử” [22, tr.
Tranh tụng có thể hiểu theo nghĩa Hán – Việt là tranh luận trong tố tụng. Có quan điểm khác cho rằng tranh tụng là một thủ tục trong TTHS và trong một số trường hợp có thể đồng nhất tranh tụng với tranh luận tại phiên tòa. Có quan điểm cho rằng tranh tụng là tranh luận trong quá trình tố tụng tại phiên tòa và được tính từ khi “khai mạc phiên tòa đến trước khi Hội đồng xét xử vào nghị án” [32, tr. Tuy có nhiều quan niệm khác nhau về tranh tụng nhưng về bản chất, để đảm bảo tính khách quan, công bằng, đúng pháp luật trong việc xác định sự thật của vụ án hình sự thì trong quá trình tố tụng phải có sự cọ sát các quan điểm, tranh luận, chứng minh, bảo vệ ý kiến giữa những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng về các tình tiết của vụ án, hay nói cách khác là để xác định sự thật của vụ án hình sự thì cần phải có sự tranh tụng trong quá trình TTHS.
Tuy nhiên, vấn đề đang còn có những quan điểm, nhận thức khác nhau là cần hiểu và nhận thức tranh tụng là hình thức tố tụng, thủ tục xét xử vụ án hay là một nguyên tắc trong tố tụng TTHS nói chung, hoặc chỉ trong phiên toà xét xử hình sự nói riêng. Thực tế cho thấy quá trình giải quyết vụ án hình sự trải qua các giai đoạn tiếp nối nhau nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án, kết quả của các giai đoạn tố tụng có mối quan hệ biện chứng, logic với nhau, do đó việc xác định sự thật khách quan của vụ án hình sự không chỉ thể hiện ở từng giai đoạn mà phải trong toàn bộ quá trình TTHS; hay nói cách khác là tranh 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tụng để đảm bảo sự thật khách quan của vụ án hình sự cần được coi là nguyên tắc xuyên suốt quá trình TTHS. Vì vậy, có thể quan niệm “Tranh tụng là quá trình xác định sự thật khách quan về vụ án hình sự, đồng thời cũng là phương tiện để đạt được mục đích và nhiệm vụ của quá trình TTHS”. Những phân tích khái quát trên cho thấy rằng để đạt được mục đích tranh tụng thì quá trình tranh tụng phải đảm bảo sự bình đẳng của bên buộc tội và bên bị buộc tội trong việc thu thập và đưa ra tài liệu, chứng cứ để bảo vệ các quan điểm, lợi ích của mình và phản bác lại các quan điểm, lợi ích của phía đối lập theo các trình tự, thủ tục pháp luật quy định.
Từ đó, có thể khái niệm: Nguyên tắc tranh tụng trong TTHS là những tư tưởng chỉ đạo và định hướng đường lối cho toàn bộ hoạt động TTHS để giải quyết vụ án hình sự một cách khách quan, đúng pháp luật. Từ khái niệm trên có thể thấy rằng, để việc truy cứu trách nhiệm hình sự đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, yêu cầu của nguyên tắc tranh tụng là đảm bảo sự bình đẳng cho bên buộc tội và bên bị buộc tội trong việc thu thập và đưa ra tài liệu, chứng cứ để bảo vệ các quan điểm, lợi ích của mình. Trong quá trình TTHS, tranh tụng có thể coi như được bắt đầu khi xuất hiện sự buộc tội của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với một cá nhân cụ thể hoặc một số người xác định qua việc ra quyết định tạm giữ, khởi tố bị can cho đến khi có bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án (bởi vì, kể từ khi có quyết định tạm giữ, quyết định khởi tố bị can thì người bị tạm giữ, bị can với góc độ là bên bị buộc tội có quyền có sự bào chữa để chống lại sự buộc tội đó - tức là khi xuất hiện sự đối trọng giữa bên buộc tội và bên bào chữa). Ý nghĩa của nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự Như đã đề cập ở trên, mục đích của tranh tụng là xác định sự thật khách quan về vụ án hình sự, đồng thời cũng là phương tiện để đạt được mục đích của quá trình TTHS, vì vậy việc ghi nhận nguyên tắc tranh tụng trong Hiến 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp nói chung, trong Luật tố tụng hình sự nói riêng có một số ý nghĩa quan trọng sau đây: Một là, tạo cơ sở pháp lý đảm bảo cho việc làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự.
Mục đích của quá trình TTHS là để xác định một người có phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự và có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không, vì vậy pháp luật quy định cơ quan tiến hành tố tụng phải có trách nhiệm chứng minh tội phạm thông qua việc thực hiện các biện pháp hợp pháp để xác định sự thật khách quan của vụ án, còn người bị tạm giữ, bị can, bị cáo cũng có quyền tranh tụng để chứng minh mình vô tội (tuy rằng không bắt buộc). Tuy nhiên, thực tế cho thấy rằng sự thật khách quan của vụ án không chỉ dựa trên những quyết định, hành vi tố tụng đơn phương của các cơ quan tiến hành tố tụng mà cần phải dựa trên sự tranh luận, phản biện giữa người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng từ giai đoạn điều tra đến xét xử để xác định một người có bị coi là có tội hay không. Bởi vậy, tranh tụng có thể coi là một cơ chế, biện pháp hiệu quả bảo đảm cho Tòa án xác định sự thật khách quan của vụ án, giải quyết đúng đắn vụ việc, đảm bảo xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Hai là, đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng; nâng cao trách nhiệm và ngăn ngừa việc lạm quyền của những người tiến hành tố tụng.
Về nguyên tắc, pháp luật đảm bảo sự bình đẳng của các chủ thể trong quá trình tố tụng, tuy nhiên, trong thực tế người tham gia tố tụng thường có “vị thế yếu hơn” so với người tiến hành tố tụng, do đó để hướng đến sự bình đẳng thực sự, pháp luật đã quy định về quyền của những người tham gia tố tụng, đặc biệt là quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo [28, Điều 11]. Như vậy, quyền bào chữa có thể coi là tiền đề quan trọng đảm bảo cho việc 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tranh tụng trong TTHS, tuy nhiên tùy từng giai đoạn tố tụng mà nguyên tắc tranh tụng được thể hiện ở các mức độ khác nhau. Ví dụ như trong giai đoạn điều tra, bị can có quyền được biết mình bị khởi tố về tội gì; được trình bày lời khai, đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu; được tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Việc ghi nhận nguyên tắc tranh tụng không chỉ đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng (nhất là người bị tạm giữ, bị can, bị cáo) trong việc trình bày, tranh luận với người tiến hành tố tụng về các chứng cứ làm rõ sự thật khách quan của vụ án mà còn đảm bảo nâng cao trách nhiệm của người tiến hành tố tụng trong việc thực hiện đúng nhiệm vụ, quyền hạn, nghĩa vụ pháp luật quy định, trong đó quan trọng nhất là “trách nhiệm chứng minh tội phạm”, đồng thời nguyên tắc tranh tụng có thể coi là cơ chế ngăn ngừa, cảnh báo cơ quan, người tiến hành tố tụng có các quyết định, hành vi tố tụng trái pháp luật (ví dụ: mớm cung, ép cung, dùng nhục hình.
Ba là, việc ghi nhận nguyên tắc tranh tụng trong Luật TTHS thể hiện sự tương đồng, hội nhập quốc tế của pháp luật TTHS Việt Nam với các nước trên thế giới và tạo cơ sở cho việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong TTHS.