Chương 1: Tổng quan về đề tài Chương 2: Các vấn đề về văn hóa ẩm thực người Việt qua ca dao tục ngữ truyền thống Chương 3: Phương thức phản ánh ẩm thực người Việt qua ca dao tục ngữ truyền thống 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 1. Giới thuyết các khái niệm 1. Khái niệm tục ngữ, ca dao Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, ca dao, tục ngữ được xem là nơi kết tinh vốn sống và những kinh nghiệm quý báu của nhân dân. Mọi lời ăn, nếp ở, mọi phép tắc cần ứng xử ở đời… đều đọng lại trong những câu ca dao, tục ngữ.
Từ trước đến nay có nhiều định nghĩa về ca dao tục ngữ, chúng tôi muốn điểm qua một số ý kiến của các nhà nghiên cứu về hai thể loại này. Khái niệm tục ngữ Là một trong những thể loại văn học ra đời từ rất sớm, gắn liền với lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân, có nội dung sâu sắc, cô đọng, hình thức ngắn gọn nên từ sớm tục ngữ được nhân dân từ truyền miệng qua các thế hệ. Đến nay đã có nhiều nhà nghiên cứu văn học kể cả các nhà ngôn ngữ học như Nguyễn Văn Mệnh, Nguyễn Đức Dân, Hoàng Văn Hành, Nguyễn Thái Hòa.đã đưa ra những định nghĩa làm sáng tỏ về thể thể loại văn học dân gian đặc sắc này. Tuy nhiên, trong luận văn chúng tôi chỉ đưa ra định nghĩa của một số nhà nghiên cứu văn học dân gian.
Hầu hết, các công trình nghiên cứu, các giáo trình giảng dạy về bộ môn văn học dân gian đều đưa ra những định nghĩa về tục ngữ. Cuốn giáo trình Văn học dân gian Việt Nam do tác giả Đinh Gia Khánh (chủ biên) cho rằng “Tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, có ý nghĩa hàm súc do nhân dân lao động sáng tạo nên và lưu truyền qua nhiều thế kỷ” [29;tr. Theo các tác giả, một câu tục ngữ thường có hai nghĩa là nghĩa đen và nghĩa bóng, “Tục ngữ cung cấp cho ngôn ngữ cửa miệng cũng như ngôn ngữ văn học một hình thức biểu hiện súc tích, giàu hình ảnh, có tác dụng truyền cảm và thuyết phục mạnh mẽ, nói lên những tư tưởng thâm trầm, những khái quát rộng rãi”. “Lối nói bằng tục ngữ thường là một lối nói ẩn dụ, có từ khi con người chưa biết dùng rộng rãi những khái niệm trừu tượng và thường dùng những tỉ dụ cụ thể”.245] 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan được đánh giá là công trình khá công phu với diện tư liệu bao quát kéo dài về mặt thời gian (từ những câu rất cổ đến ca dao kháng chiến chống Pháp); rộng về mặt không gian (từ miền xuôi đến miền núi, từ đồng bằng Bắc Bộ đến Nam Bộ).
Theo tác giả “Tục ngữ là một câu tự nó diễn trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lí, một công lý, có khi là một sự phê phán” [48; tr. Trong khi Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi định nghĩa “Tục ngữ là một thể loại văn học dân gian mà chức năng chủ yếu là đúc kết kinh nghiệm, tri thức dưới hình thức những câu nói ngắn gọn, súc tích, giàu vần điệu, hình ảnh, dễ nhớ, dễ truyền” [14;tr.37] thì nhà nghiên cứu văn học dân gian Hoàng Tiến Tựu lại coi tục ngữ là “thành phần trọn vẹn của ý thức và tư duy, còn thành ngữ chỉ là bán sản phẩm, như những tấm bê tông đúc sẵn trong ngôn ngữ mỗi dân tộc” [61; tr.110] Khái niệm tục ngữ tiếp tục được tác giả Hoàng Phê giải thích trong cuốn Từ điển Tiếng Việt, đó là “những câu nói tóm tắt kinh nghiệm của người đời và thường được kể ra trong các cuộc giao tế xã hội” [50;tr. Trong khi đó, ở cuốn Từ điển văn học Việt Nam của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân, “tục” chỉ thói quen có từ lâu đời, còn “ngữ” là lời nói. Như vậy, theo tác giả tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, giàu ý nghĩa được dùng trong lời nói hàng ngày, lưu truyền từ đời này sang đời khác, trở thành một kết cấu bền vững [3;tr.
Trong cuốn Tục ngữ ca dao dân ca Hà Nội, do Nguyễn Thúy Loan (chủ biên) tục ngữ được coi là: “những câu nói thường là ngắn gọn có thể có vần hoặc không có vần nhưng thường có nhịp điệu, có hình thức bền vững, được dùng trong lời nói hàng ngày, có chức năng chủ yếu là đúc kết kinh nghiệm, tri thức dân gian” [41;tr. Giáo sư Lê Chí Quế, trong cuốn Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam, xem tục ngữ là một dạng văn học đặc biệt: Văn học đúc kết kinh nghiệm. Quan niệm của ông cũng gần với quan niệm của Hoàng Văn Hành khi cho rằng tục ngữ là một đơn vị thông báo có tính nghệ thuật. Theo giáo sư, “một câu tục ngữ đơn giản nhất cũng có tính chất nghệ thuật.
Tuy nhiên, hình tượng nghệ thuật ở đây 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com còn thô sơ và có tính độc đáo của nó là nặng về lý trí…Nó phản ánh những kinh nghiệm, tri thức của nhân dân được đúc kết qua nhiều thế hệ và nó được diễn đạt bằng những câu ngắn gọn, hàm súc, dễ nhớ, có vần nhịp nhất định”. Xét về mặt ngôn ngữ, nhà nghiên cứu văn học dân gian Nguyễn Xuân Kính cho rằng tục ngữ là những dòng thông báo, là những câu đơn hoặc những câu ghép, là một hay nhiều phán đoán [27; tr. Rất nhiều các nhà nghiên cứu văn học dân gian đưa ra các định nghĩa về tục ngữ trong các công trình nghiên cứu của họ cũng như trong các giáo trình. Tựu chung lại, theo chúng tôi tục ngữ là những câu nói có hình thức ngắn gọn, súc tích, cô đọng giàu vần điệu, hình ảnh, dễ nhớ, dễ truyền…có chức năng chủ yếu là đúc kết kinh nghiệm, tri thức trong thiên nhiên, xã hội đời sống con người.
Khái niệm ca dao. Gắn với đời sống tình cảm của con người, ca dao nghiêng về tính trữ tình, thể hiện những cung bậc cảm xúc trong đời sống con người. Đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu công phu, đưa ra những định nghĩa, đánh giá về thể loại này. Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Vũ Ngọc Phan trong Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam, “Ca dao là một loại thơ dân gian có thể ngâm được như các loại thơ khác và có thể xây dựng thành các điệu dân ca” [48.
Nhiều nhà nghiên cứu khác lại cho rằng, trong sinh hoạt văn hóa, ca dao là những lời thơ dân gian được dùng để hát, để ngâm. Trong các sách sưu tầm, so với thuật ngữ ca dao thì thuật ngữ dân ca xuất hiện muộn hơn, phải đến những năm 50, thuật ngữ này mới chính thức được sử dụng với sự xuất hiện của cuốn sách Tục ngữ và dân ca Việt Nam do Vũ Ngọc Phan biên soạn, in lần đầu năm 1956. Hiện nay nhiều nhà nghiên cứu quan niệm về dân ca và ca dao như sau: Dân ca bao gồm phần lời (câu hoặc lời), phần giai điệu (giọng hoặc làn điệu), phương thức diễn xướng và cả môi trường, khung cảnh ca hát. Trong khi đó, ca dao được hình thành từ dân ca.
Nói đến ca dao, người ta thường nghĩ đến lời ca còn khi nói đến dân ca, người ta nghĩ đến cả làn điệu và những thể thức hát nhất định. Tuy nhiên, không có nghĩa là toàn bộ hệ thống những câu hát của một loại dân ca nào đó cứ bớt tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi…thì sẽ đều là ca dao. Thực tế, ca dao là những sáng 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tác văn chương được phổ biến rộng rãi, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, mang những đặc điểm nhất định và bền vững về phong cách. Ca dao trở thành một thuật ngữ để chỉ một tứ thơ dân gian.
Theo nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, ca dao vốn là một thuật ngữ Hán Việt, trong Kinh thi, phần Ngụy phong bài Viên hữu đào có câu: “Tâm chi ưu hĩ, ngã ca thả dao” (Lòng ta buồn, ta ca và dao). Theo ông, thời trước, người ta còn gọi ca dao là phong dao vì có những bài ca dao phản ánh phong tục của mỗi địa phương, mỗi thời đại. Ca dao hiện nay có câu bốn chữ, năm chữ, sáu tám hay hai bẩy, sáu tám đều có thể ngâm được nguyên câu, không cần tiếng đệm như người ta ngâm thơ. Dùng một bài ca dao để hát thì bài ca dao sẽ biến thành dân ca, vì hát yêu cầu phải có khúc điệu và như vậy phải có thêm tiếng đệm [49;tr.
Dựa trên cơ sở phạm vi sử dụng và bình diện hoạt động lời nói, nhà nghiên cứu văn học dân gian Nguyễn Xuân Kính cho rằng tục ngữ và ca dao khác nhau ở chỗ: “tục ngữ thiên về lý trí, tục ngữ cung cấp cho người nghe những triết lý dân gian, tri thức dân gian, ca dao thiên về tình cảm, có nội dung trữ tình dân gian” [27;tr. Ông cho biết, trong sinh hoạt văn hóa, ca dao là những lời thơ dân gian được dùng để hát, để ngâm, trong khi đó tục ngữ được dùng trong khi nói. Trong hoạt động nói, mỗi câu tục ngữ là một câu nói đặc biệt được dùng xen vào giữa những câu nói bình thường khác. Như vậy, ca dao là thơ dân gian, có nội dung trữ tình và trào phúng.
Người ta có thể hát, ngâm, đọc và thậm chí có thể xem bằng mắt sau khi ca dao đã được ghi chép lại. Mặc dù đã có sự phận biệt khá rành mạch giữa ca dao, tục ngữ nhưng trong thực tế ranh giới giữa tục ngữ, thành ngữ và ca dao nhiều khi rất khó xác định. Ranh giới tục ngữ, ca dao, thành ngữ Xác định ranh giới giữa ca dao, tục ngữ và thành ngữ lâu nay là một vấn đề gây nhiều tranh luận, đã có nhiều ý kiến bàn về vấn đề này để tìm ra tiêu chí phân biệt giữa chúng. Trong cuốn Thi pháp ca dao, tác giả Nguyễn Xuân Kính cho rằng thành ngữ là những đơn vị có sẵn mang chức năng định danh, dùng để gọi tên sự vật hoặc 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com để chỉ tính chất, hành động.
Xét trên phương diện này, thành ngữ là những đơn vị tương đương như từ, khi nói phải thêm vào thành ngữ những thành phần khác thì mới thành câu [27; tr. Ông cho biết “Xét về mặt ngôn ngữ học, tục ngữ là những đơn vị thông báo, là những câu đơn hoặc những câu ghép, là một hay nhiều phán đoán”.