Luận văn thạc sĩ ussh so sánh vai trò tạo lập nghĩa tình thái của các tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng việt với các phương tiện tương đương trong tiếng hán 60 22 01

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò của tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và tiếng Hán, làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: So sánh vai trò tạo lập nghĩa tình thái của các tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt với các phương tiện tương đương trong tiếng Hán
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu
• 0.5. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự
• 1.2. Vấn đề nghĩa tình thái trong ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ TIỂU TỪ TÌNH THÁI CUỐI CÂU TIẾNG VIỆT VÀ NGỮ KHÍ TỪ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG HÁN
• 2.1. Về tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt
• 2.2. Thuật ngữ sử dụng
• 2.3. Đặc trưng ngữ pháp
• 2.4. Đặc trưng ngữ nghĩa
• 2.5. Tính có nghĩa hay không có nghĩa?
• 2.6. Kết quả phân loại
• 2.7. Các nhóm tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.8. Danh sách các tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.9. Về ngữ khí từ tiếng Hán
• 2.10. Cơ chế biểu đạt nghĩa tình thái
• 3. CHƯƠNG 3: MIÊU TẢ ĐỐI CHIẾU MỘT SỐ TIỂU TỪ TÌNH THÁI CUỐI CÂU TIÊU BIỂU VỚI NGỮ KHÍ TỪ TƯƠNG ỨNG TRONG VAI TRÒ BIỂU ĐẠT NGHĨA TÌNH THÁI CHO CÂU (PHÁT NGÔN)
• 3.1. Khung miêu tả
• 3.2. Nội dung đối chiếu
• 3.3. Một số cách dùng khác của ngữ khí từ tiếng Hán
• 4. CHƯƠNG 4: ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU VÀO VIỆC DẠY TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 4.1. Thực trạng nắm bắt và sử dụng nhóm TTTTCC
• 4.2. Miêu tả đối tượng điều tra
• 4.3. Bố cục phiếu trắc nghiệm
• 4.4. Phân tích kết quả trắc nghiệm
• 4.5. Nguyên nhân của tình trạng yếu kém
• 4.6. Ảnh hưởng của tiếng mẹ đẻ
• 4.7. Một vài bất cập của giáo trình dạy tiếng Việt
• 4.8. Một số kiến nghị đối với công tác dạy tiếng
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và tiếng Hán

Tiểu từ tình thái là một phần quan trọng trong ngôn ngữ, giúp thể hiện sắc thái tình cảm và thái độ của người nói. Trong tiếng Việt, các tiểu từ như 'nhỉ', 'đấy', 'à' không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn mang ý nghĩa tình thái sâu sắc. Tương tự, tiếng Hán cũng sử dụng ngữ khí từ để thể hiện các sắc thái tương tự. Việc so sánh vai trò của các tiểu từ tình thái trong hai ngôn ngữ này sẽ giúp làm rõ hơn sự khác biệt và tương đồng trong cách diễn đạt tình thái.

1.1. Khái niệm tiểu từ tình thái trong tiếng Việt

Tiểu từ tình thái trong tiếng Việt được định nghĩa là những từ ngữ xuất hiện ở cuối câu, có chức năng thể hiện thái độ, cảm xúc của người nói. Chúng không chỉ làm phong phú thêm nghĩa của câu mà còn tạo ra sự gần gũi, thân thiện trong giao tiếp. Ví dụ, từ 'nhỉ' thường được sử dụng để xác nhận thông tin và tạo sự đồng cảm với người nghe.

1.2. Ngữ khí từ trong tiếng Hán và vai trò của chúng

Ngữ khí từ trong tiếng Hán cũng có vai trò tương tự như tiểu từ tình thái trong tiếng Việt. Chúng giúp người nói thể hiện cảm xúc, thái độ và ý định của mình. Các ngữ khí từ như '吗' (ma), '吧' (ba) thường được sử dụng để tạo ra các sắc thái khác nhau trong câu, từ câu hỏi đến khẳng định hay mời gọi.

II. So sánh vai trò của tiểu từ tình thái và ngữ khí từ

Việc so sánh vai trò của tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và ngữ khí từ trong tiếng Hán giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách diễn đạt tình thái. Cả hai loại từ này đều có chức năng tạo ra sắc thái cho câu, nhưng cách sử dụng và ngữ cảnh lại có sự khác biệt rõ rệt.

2.1. Sự tương đồng trong chức năng

Cả tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và ngữ khí từ trong tiếng Hán đều có chức năng thể hiện thái độ của người nói. Chúng giúp làm rõ ý nghĩa của câu và tạo ra sự tương tác giữa người nói và người nghe. Sự tương đồng này cho thấy rằng, dù ngôn ngữ khác nhau, nhưng nhu cầu giao tiếp và thể hiện cảm xúc là chung.

2.2. Sự khác biệt trong cách sử dụng

Mặc dù có sự tương đồng, nhưng cách sử dụng tiểu từ tình thái và ngữ khí từ lại khác nhau. Trong tiếng Việt, tiểu từ thường xuất hiện ở cuối câu và có thể thay đổi nghĩa tùy thuộc vào ngữ cảnh. Trong khi đó, ngữ khí từ trong tiếng Hán có thể xuất hiện ở nhiều vị trí khác nhau trong câu và thường mang tính chất cố định hơn.

III. Thách thức trong việc dạy và học tiểu từ tình thái và ngữ khí từ

Việc dạy và học tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và ngữ khí từ trong tiếng Hán gặp nhiều thách thức. Học viên thường gặp khó khăn trong việc hiểu và sử dụng đúng các từ này do sự khác biệt trong ngữ cảnh văn hóa và ngôn ngữ. Điều này đòi hỏi giáo viên cần có phương pháp giảng dạy phù hợp.

3.1. Khó khăn trong việc nhận diện tiểu từ tình thái

Học viên thường khó khăn trong việc nhận diện và sử dụng đúng tiểu từ tình thái do sự phong phú và đa dạng của chúng. Nhiều học viên không thể phân biệt được các sắc thái nghĩa mà tiểu từ mang lại, dẫn đến việc sử dụng sai trong giao tiếp.

3.2. Thách thức trong việc hiểu ngữ khí từ

Tương tự, ngữ khí từ trong tiếng Hán cũng gây khó khăn cho học viên. Việc hiểu đúng ngữ khí từ đòi hỏi học viên phải nắm vững ngữ cảnh và văn hóa giao tiếp. Sự khác biệt trong cách sử dụng giữa các vùng miền cũng làm tăng thêm độ phức tạp cho việc học.

IV. Phương pháp giảng dạy hiệu quả cho tiểu từ tình thái và ngữ khí từ

Để nâng cao hiệu quả giảng dạy tiểu từ tình thái và ngữ khí từ, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực và thực tiễn. Việc sử dụng tình huống giao tiếp thực tế sẽ giúp học viên dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về cách sử dụng các từ này.

4.1. Sử dụng tình huống giao tiếp thực tế

Giáo viên có thể tạo ra các tình huống giao tiếp thực tế để học viên thực hành sử dụng tiểu từ tình thái và ngữ khí từ. Việc này không chỉ giúp học viên nắm vững cách sử dụng mà còn tạo cơ hội để họ trải nghiệm thực tế giao tiếp.

4.2. Tích hợp văn hóa vào giảng dạy

Việc tích hợp các yếu tố văn hóa vào giảng dạy cũng rất quan trọng. Học viên cần hiểu rõ bối cảnh văn hóa để có thể sử dụng tiểu từ tình thái và ngữ khí từ một cách chính xác và tự nhiên hơn.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về tiểu từ tình thái và ngữ khí từ

Kết luận, việc so sánh vai trò của tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và ngữ khí từ trong tiếng Hán không chỉ giúp làm rõ đặc điểm ngôn ngữ mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Nghiên cứu này có thể giúp cải thiện chất lượng giảng dạy và học tập cho người học tiếng Việt và tiếng Hán.

5.1. Tóm tắt những điểm chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng tiểu từ tình thái và ngữ khí từ đều có vai trò quan trọng trong việc thể hiện sắc thái tình cảm và thái độ của người nói. Sự khác biệt trong cách sử dụng giữa hai ngôn ngữ cũng được làm rõ.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Hướng nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn cho tiểu từ tình thái và ngữ khí từ, cũng như mở rộng nghiên cứu sang các ngôn ngữ khác để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách diễn đạt tình thái.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Trình bày cơ sở lí luận để giải quyết các vấn đề chính của luận văn. Phần này gồm có: - Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự. - Vấn đề nghĩa tình thái trong ngôn ngữ. Chương 2: Khái quát về TTTTCC tiếng Việt, đối tƣợng nghiên cứu chính của luận văn và phƣơng tiện tƣơng đƣơng của nó trong tiếng Hán là ngữ khí từ.

Từ đó bƣớc đầu xác định những tƣơng đồng và dị biệt giữa hai đối tƣợng. Ở chƣơng này luận văn chủ yếu giải quyết vấn đề thuật ngữ cũng nhƣ ngữ nghĩa và sự phân nhóm của các TTTTCC tiếng Việt từ đó xác lập bản danh sách tƣơng đối các TTTT sẽ đƣợc miêu tả so sánh đối chiếu trong chƣơng sau. Đồng thời xác định và đƣa ra miêu tả mang tính tổng quan các ngữ khí từ tiếng Hán tƣơng ứng, có tính chất là nền tảng cho sự đối chiếu. Những tƣơng đồng và dị biệt đƣợc xác định ở đây cũng có ý nghĩa quan trọng.

Chương 3: Luận văn xác lập khung miêu tả ngữ nghĩa các TTTTCC tiếng Việt và tiến hành miêu tả chi tiết 18 TTTT có tần số xuất hiện nhiều nhất trong hội thoại tiếng Việt. Đây không chỉ là sự miêu tả đơn thuần có tính chất từ điển mà là sự miêu tả trong so sánh đối chiếu với các ngữ khí từ tiếng Hán để tìm ra nét chung cũng nhƣ nét đặc thù của tiểu từ tiếng Việt. Chương 4: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý thuyết kết hợp với điều tra thực tế trình độ nắm bắt và mức độ sử dụng TTTTCC tiếng Việt của học viên nƣớc ngoài, ở chƣơng này chúng tôi sẽ nêu lên thực trạng của việc học và dạy tiếng Việt, cụ thể là học và dạy về TTTTCC ở Việt nam. Chƣơng này cũng nêu một cách khái quát những bất cập, khiếm khuyết của giáo trình cũng nhƣ trong phƣơng pháp giảng dạy của giáo viên để làm cơ sở đƣa ra một vài kiến nghị nhằm góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự Xem xét ngôn ngữ trong hoạt động và hành chức, trong mối tƣơng quan giữa ngƣời nói- ngƣời nghe - ngữ cảnh nói chung và nghĩa tình thái của câu nói riêng thì sẽ là thiếu thấu đáo nếu không nói đến lí thuyết hành vi ngôn ngữ. Vì vậy trƣớc khi trình bày về chức năng tạo lập nghĩa tình thái của TTTTCC tiếng Việt (trong sự đối chiếu với phƣơng tiện diễn đạt tƣơng ứng của tiếng Hán- ngữ khí từ) luận văn xin đƣợc nêu khái quát vài nét cơ bản về lý thuyết hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ Nhƣ chúng ta đều biết, với tác phẩm “How to do things with words” (Tạm dịch: Những hành vi ngôn ngữ) John.

Austin đã đƣợc coi là ngƣời đặt nền móng cho lý thuyết hành vi ngôn ngữ. Lần đầu tiên sự phân biệt quá rạch ròi hai phạm trù ngôn ngữ và lời nói của F. Saussure đƣợc điều chính, không còn là một đƣờng ranh giới cứng nhắc. Theo đó, đối tƣợng ngôn ngữ đƣợc bàn luận không chỉ đóng khung trong những cấu trúc trừu tƣợng đơn thuần mà còn gắn liền với thực tiễn hành ngôn sinh động.

Có thể nói, chỉ với lí thuyết hành vi ngôn ngữ thì ngôn ngữ mới thực sự đƣợc nhìn nhận nhƣ là phƣơng tiện giao tiếp quan trọng nhất của con ngƣời. Để xác định đƣợc nội dung thực sự của câu nói, Austin cho rằng phải tính đến yếu tố chủ quan trong ngôn ngữ và những nhân tố tình huống khác. Cùng một phát ngôn, nhƣng đƣợc nói ra trong những tình huống khác nhau, hay kèm theo sắc thái tình cảm, đánh giá khác nhau của ngƣời nói mà đƣợc hiểu nhƣ một lời cảnh báo, một lời đe dọa hay chỉ là một thông báo đơn thuần. Xét ví dụ, phát ngôn: - Dao này sắc lắm đấy! sẽ chuyển tải những thông điệp giao tiếp rất khác nhau.

Nếu đây là lời mẹ nói với con thì mang nghĩa nhƣ một lời cảnh báo: đừng nghịch hay đừng sờ vào, sẽ đứt tay. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhƣng nếu trong trƣờng hợp hai thanh niên đang cãi lỗn, đánh đấm lẫn nhau và một ngƣời giơ con dao lên và nói thì lại mang hàm ý đe dọa. Có thể khái quát tƣ tƣởng cốt lõi của Austin nhƣ sau: nói là hành động, khi ta nói một câu, là ta đã thực hiện một hành vi ngôn ngữ nào đó, đặt trong một môi trƣờng cụ thể, với những qui định đã đƣợc xác lập về mặt văn hóa, đạo đức, tôn giáo, tập quán. Ví dụ khác, khi ngƣời Việt nói “Chị đi chợ về đấy à?” / “Chị đi đâu đấy?” thƣờng họ không nhằm mục đích hỏi nhƣ đƣợc thể hiện trên chữ viết, mà thực chất là họ đã thực hiện hành vi chào, nhằm xác lập một mối quan hệ kiểm thông (phatic) nào đó (tức xác lập hay củng cố một quan hệ hợp tác, thân tình nào đó đối với ngƣời nghe).

Không hiểu điều này, ngƣời nƣớc ngoài rất dễ hiểu lầm là ngƣời Việt hay tò mò, nhòm ngó việc riêng của ngƣời khác. Austin còn cho rằng khi nói ra một câu đồng nghĩa với việc ta thực hiện ba loại hành vi ngôn ngữ: hành vi tạo lời, hành vi tại lời và hành vi mƣợn lời. - Hành vi tạo lời: là hành vi sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ nhƣ: ngữ âm, từ, các tổ hợp từ và các kiểu kết hợp từ thành câu…để tạo ra một phát ngôn thành phẩm với một dạng thức cụ thể và một ý nghĩa ít nhiều xác định. - Hành vi tại lời: là hành vi ngƣời nói thực hiện ngay khi nói năng nhằm gây ra một phản ứng ngôn ngữ tƣơng ứng ở ngƣời nghe, nhƣ: ra lệnh, hứa hẹn… - Hành vi mượn lời: là hành vi mƣợn phƣơng tiện ngôn ngữ tạo ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ mà ngƣời nói chủ ý muốn gây ra ở ngƣời nghe.

Chẳng hạn một lời hứa hẹn sẽ làm ngƣời nghe thấy phấn chấn, mừng rỡ… Mỗi hành vi này lại đƣợc chia thành các nhóm khác nhau dựa vào hƣớng khớp ghép với hiện thực và điều kiện thuận ngôn. Searle – môn đệ Searle của Austin là ngƣời đã nêu ra một cách chi tiết các điều kiện thuận ngôn (felicitous conditions) cho việc thực hiện một hành vi ngôn ngữ nào đó. Theo ông, để một hành vi ngôn ngữ nào đó đƣợc thực hiện, nó cần thỏa mãn 4 điều kiện thuận ngôn sau đây: a. Điều kiện mệnh đề (propositional condition).

12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết, thì điều kiện mệnh đề sẽ là: “cái mệnh đề đƣợc biểu thị sẽ tất yếu không phải hiển nhiên đúng đối với cả ngƣời nói và ngƣời nghe trong ngữ cảnh phát ngôn” (The expressed proposition must not be obviously true to both the speaker and the hearer in the context of utterance. Điều kiện chuẩn bị (preparative condition). Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết thì “ngƣời nói tất nhiên phải đƣa ra đƣợc bằng chứng và lí do để đảm bảo cho tính đúng đắn của cái mệnh đề đƣợc nói ra” (the speaker must be in a position to provide evidence or reasons for the truth of the expressed proposition). Điều kịện chân thành (sincere condition).

Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết thì “ngƣời nói tin tƣởng vào tính đúng đắn của mệnh đề đƣợc biểu thị” (the speaker commits himself to a belief in the truth of the expressed proposition) d. Điều kiện bản chất (essential condition). Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết, thì “Khi ngƣời nói thực hiện một hành vi xác quyết thì ngƣời ấy đã ràng buộc mình vào tính đúng đắn của mệnh đề đƣợc nói ra” (the maker of an assertion commits himself to the truth of the expressed proposition) [dẫn theo Keith Allan 1998]. Trong tiếng Việt, Nguyễn Thị Lƣơng [1996] đã thử nghiệm dùng các điều kiện thuận ngôn này để phân tích và miêu tả ý nghĩa của các TTTTCC tiếng Việt.

Từ đó, tác giả đi đến một sự phân loại rất đa dạng về các tiểu từ này, chẳng hạn, đối với tiểu từ “à”, khi dùng trong câu hỏi có thể thực hiện những chức năng khác nhau nhƣ: hỏi- chào, hỏi-xác nhận, hỏi-mỉa, hỏi-phê phán v. Nhƣng danh sách các kiểu hành vi “hỗn hợp” đƣợc xác định theo cách thức nhƣ vậy rất dễ bị bỏ sót một vài hành vi nào đó (ví dụ, ta dễ dàng thêm đƣợc những hành vi nhƣ “hỏi-đểu”, “hỏi-tán tỉnh”, “hỏi- chửi” v.) và cách làm nhƣ vậy, nói chung là rất khó nêu thành quy tắc. Trong luận văn này, ngữ nghĩa cũng nhƣ vai trò của các TTTTCC tiếng Việt trong việc diễn đạt ý nghĩa tình thái của phát ngôn sẽ đƣợc miêu tả theo một khung miêu tả tình thái đƣợc 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] xác định bởi Lê Đông- Nguyễn Văn Hiệp [2001] dựa trên cơ sở chỉ ra những thông tin phi miêu tả, hay thông tin ngữ dụng bổ trợ mà tiểu từ tình thái góp vào câu nói. Nguyên tắc lịch sự Trong công trình “Logic và hội thoại” (Logic and conservation) của mình, Grice [1972] đã cho rằng: nguyên tắc lịch sự (politeness) là một nguyên tắc quan trọng điều khiển hoạt động giao tiếp, bên cạnh nguyên lý cộng tác hội thoại (co- operation).

Quả thực, dƣờng nhƣ các hiện tƣợng, quy luật hoạt động và cả cấu trúc ngôn ngữ đều chịu sự tác động của nguyên tắc lịch sự. Lấy ví dụ trong tiếng Anh và tiếng Hán, khi yêu cầu ai đó làm gì, để giảm nhẹ mức độ áp đặt, ngƣời Anh sẽ sử dụng chiến lƣợc là tránh dùng thời hiện tại, thay vào đó bằng một thức quá khứ nhƣ “Would you…”. Ngƣời Trung Quốc cùng một mục đích cuối cùng nhƣ vậy, ngƣời ta sẽ thêm động từ năng nguyện ở sau chủ ngữ: “你能 不能.?/您可以. Đôi khi chỉ cần lựa chọn những ngữ khí từ tình thái khác nhau để kết thúc câu, cũng giúp cho ngƣời Trung Quốc đạt đƣợc mục đích giao tiếp khác nhau xét trên khía cạnh lịch sự.

Bởi mỗi ngữ khí từ tiếng Hán tự thân nó đã bao hàm mức độ lịch sự khác nhau. Theo Xu Jing Ning，话语情态研究， 220 页, 语气助词与礼貌原则 (Nghiên cứu tình thái ngôn ngữ, trang 220, ngữ khí từ và nguyên tắc lịch sự) thì có thể khái quát mức độ thể hiện tính lịch sự của một số ngữ khí từ nhƣ sau: “嘛, 啊，呗” thuộc lớp từ [-lịch sự], thƣờng đƣợc sử dụng giữa những ngƣời có mối quan hệ gần gũi, thân thiết, giao tiếp xuồng xã không cần lịch sự, khách sáo.