Luận văn thạc sĩ ussh so sánh vai trò tạo lập nghĩa tình thái của các tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng việt với các phương tiện tương đương trong tiếng hán

Bài viết phân tích vai trò của tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt và so sánh với các phương tiện tương đương trong tiếng Hán.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: So sánh vai trò tạo lập nghĩa tình thái của các tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt với các phương tiện tương đương trong tiếng Hán
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.4. Phƣơng pháp nghiên cứu và tƣ liệu
• 0.5. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự
• 1.1.1. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ
• 1.1.2. Các điều kiện thuận ngôn
• 1.2. Vấn đề nghĩa tình thái trong ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ TIỂU TỪ TÌNH THÁI CUỐI CÂU TIẾNG VIỆT VÀ NGỮ KHÍ TỪ TƢƠNG ĐƢƠNG TRONG TIẾNG HÁN
• 2.1. Về tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt
• 2.1.1. Thuật ngữ sử dụng
• 2.1.2. Đặc trưng ngữ pháp
• 2.1.3. Đặc trưng ngữ nghĩa
• 2.1.4. Tính có nghĩa hay không có nghĩa?
• 2.1.5. Kết quả phân loại
• 2.1.6. Các nhóm tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.1.7. Danh sách các tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.2. Về ngữ khí từ tiếng Hán
• 2.2.1. Cơ chế biểu đạt nghĩa tình thái
• 3. CHƯƠNG 3: MIÊU TẢ ĐỐI CHIẾU MỘT SỐ TIỂU TỪ TÌNH THÁI CUỐI CÂU TIÊU BIỂU VỚI NGỮ KHÍ TỪ TƢƠNG ỨNG TRONG VAI TRÒ BIỂU ĐẠT NGHĨA TÌNH THÁI CHO CÂU (PHÁT NGÔN)
• 3.1. Khung miêu tả
• 3.2. Nội dung đối chiếu
• 3.3. Một số cách dùng khác của ngữ khí từ tiếng Hán
• 4. CHƯƠNG 4: ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU VÀO VIỆC DẠY TIẾNG VIỆT CHO NGƢỜI NƢỚC NGOÀI
• 4.1. Thực trạng nắm bắt và sử dụng nhóm TTTTCC
• 4.2. Miêu tả đối tượng điều tra. Bố cục phiếu trắc nghiệm
• 4.3. Phân tích kết quả trắc nghiệm
• 4.4. Nguyên nhân của tình trạng yếu kém
• 4.5. Ảnh hưởng của tiếng mẹ đẻ
• 4.6. Một vài bất cập của giáo trình dạy tiếng Việt
• 4.7. Một số kiến nghị đối với công tác dạy tiếng
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và tiếng Hán

Tiểu từ tình thái là một phần quan trọng trong ngữ pháp của cả tiếng Việt và tiếng Hán. Chúng không chỉ giúp thể hiện thái độ, cảm xúc của người nói mà còn làm phong phú thêm nghĩa của câu. Trong tiếng Việt, các tiểu từ như 'nhỉ', 'đấy', 'à' thường được sử dụng để nhấn mạnh hoặc tạo sự thân mật trong giao tiếp. Trong khi đó, tiếng Hán sử dụng ngữ khí từ để thể hiện các sắc thái tình thái tương tự. Việc so sánh vai trò của chúng trong hai ngôn ngữ này sẽ giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp và biểu đạt cảm xúc của người nói.

1.1. Định nghĩa và vai trò của tiểu từ tình thái trong tiếng Việt

Tiểu từ tình thái trong tiếng Việt là những từ ngữ được sử dụng để thể hiện thái độ, cảm xúc của người nói đối với nội dung câu nói. Chúng có thể làm tăng tính nhấn mạnh, tạo sự thân mật hoặc thể hiện sự nghi ngờ. Ví dụ, từ 'nhỉ' thường được dùng để xác nhận thông tin hoặc tạo sự đồng cảm với người nghe.

1.2. Đặc điểm của ngữ khí từ trong tiếng Hán

Ngữ khí từ trong tiếng Hán cũng có vai trò tương tự như tiểu từ tình thái trong tiếng Việt. Chúng giúp người nói thể hiện thái độ, cảm xúc và ý định của mình. Các ngữ khí từ như '吗' (ma), '吧' (ba) thường được sử dụng để tạo câu hỏi hoặc thể hiện sự đồng ý. Sự khác biệt trong cách sử dụng giữa hai ngôn ngữ này sẽ được phân tích sâu hơn trong các phần sau.

II. Vấn đề và thách thức trong việc sử dụng tiểu từ tình thái

Việc sử dụng tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và tiếng Hán không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhiều người học tiếng Việt, đặc biệt là người nước ngoài, thường gặp khó khăn trong việc hiểu và sử dụng đúng các tiểu từ này. Điều này có thể dẫn đến việc giao tiếp không hiệu quả và hiểu lầm trong các tình huống giao tiếp. Tương tự, người học tiếng Hán cũng có thể gặp khó khăn trong việc sử dụng ngữ khí từ một cách chính xác.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện tiểu từ tình thái

Nhiều người học tiếng Việt không nhận ra vai trò của tiểu từ tình thái trong câu. Chúng thường bị xem nhẹ hoặc không được chú ý đến, dẫn đến việc phát âm và sử dụng không chính xác. Điều này đặc biệt đúng với những người đến từ các nền văn hóa ngôn ngữ khác, nơi mà các yếu tố tình thái không được thể hiện rõ ràng.

2.2. Sự khác biệt trong cách sử dụng giữa tiếng Việt và tiếng Hán

Mặc dù cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các yếu tố tình thái, nhưng cách thức và ngữ cảnh sử dụng lại khác nhau. Người học tiếng Hán có thể gặp khó khăn khi chuyển từ việc sử dụng ngữ khí từ sang việc sử dụng tiểu từ tình thái trong tiếng Việt, và ngược lại. Sự khác biệt này cần được chú ý trong quá trình giảng dạy và học tập.

III. Phương pháp nghiên cứu và phân tích tiểu từ tình thái

Để so sánh vai trò của tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và tiếng Hán, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Việc phân tích ngữ liệu từ các tác phẩm văn học, hội thoại hàng ngày và các tài liệu nghiên cứu sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức hoạt động của các tiểu từ này trong ngữ cảnh giao tiếp thực tế.

3.1. Phương pháp thống kê và phân tích ngữ liệu

Phương pháp thống kê sẽ được sử dụng để thu thập và phân tích tần suất xuất hiện của các tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và ngữ khí từ trong tiếng Hán. Việc này sẽ giúp xác định các mẫu sử dụng phổ biến và các đặc điểm ngữ nghĩa của chúng.

3.2. Phương pháp so sánh đối chiếu

Phương pháp so sánh đối chiếu sẽ giúp làm nổi bật sự tương đồng và khác biệt giữa tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và ngữ khí từ trong tiếng Hán. Qua đó, có thể rút ra những kết luận về cách thức biểu đạt tình thái trong hai ngôn ngữ này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tiểu từ tình thái

Kết quả nghiên cứu về tiểu từ tình thái có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Việc hiểu rõ vai trò và cách sử dụng của các tiểu từ này sẽ giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn. Đồng thời, nghiên cứu cũng có thể cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà biên soạn giáo trình và tài liệu học tập.

4.1. Tăng cường chất lượng giảng dạy tiếng Việt

Việc tích hợp kiến thức về tiểu từ tình thái vào chương trình giảng dạy sẽ giúp người học nắm bắt được các sắc thái ngữ nghĩa và tình thái trong giao tiếp. Điều này sẽ làm tăng tính hiệu quả của việc học tiếng Việt cho người nước ngoài.

4.2. Cải thiện tài liệu học tập

Các nhà biên soạn giáo trình có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các tài liệu học tập phù hợp hơn với nhu cầu của người học. Việc này sẽ giúp người học dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về các tiểu từ tình thái trong tiếng Việt.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về tiểu từ tình thái

Nghiên cứu về tiểu từ tình thái trong tiếng Việt và tiếng Hán không chỉ giúp làm rõ vai trò của chúng trong giao tiếp mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ hơn về các yếu tố tình thái sẽ giúp cải thiện chất lượng giao tiếp và giảng dạy ngôn ngữ. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác nhau của tiểu từ tình thái để có cái nhìn toàn diện hơn.

5.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần mở rộng nghiên cứu sang các ngôn ngữ khác để so sánh và tìm hiểu thêm về vai trò của tiểu từ tình thái trong các ngữ cảnh văn hóa khác nhau. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ học và giao tiếp.

5.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu tiểu từ tình thái

Nghiên cứu tiểu từ tình thái không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn mang lại giá trị thực tiễn trong việc cải thiện giao tiếp và giảng dạy ngôn ngữ. Việc này sẽ góp phần nâng cao chất lượng học tập và giao tiếp của người học tiếng Việt và tiếng Hán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giao tiếp tiếng Việt, hơn 90% phát ngôn hội thoại tự nhiên sử dụng tiểu từ tình thái để bộc lộ thái độ, cảm xúc và xác lập quan hệ liên nhân sinh động giữa người nói và người nghe. Tuy nhiên, theo khảo sát thực tế tại các cơ sở đào tạo ngôn ngữ, có tới trên 75% học viên quốc tế, đặc biệt là học viên Trung Quốc, gặp khó khăn nghiêm trọng khi tiếp nhận và vận dụng nhóm từ này. Vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ việc tiểu từ tình thái cuối câu không mang chức năng định danh sự vật mà thuộc về bình diện ngữ dụng và tình thái chủ quan. Việc thiếu vắng các công trình đối chiếu chuyên sâu khiến công tác giảng dạy thường mang tính cảm tính, làm suy giảm hiệu quả thụ đắc ngôn ngữ của người học.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Mai, do Phó Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệp hướng dẫn khoa học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2010, đã giải quyết thấu đáo vấn đề này. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là làm sáng tỏ nội dung ngữ nghĩa và vai trò tạo lập tình thái của 18 tiểu từ tình thái cuối câu tiêu biểu trong tiếng Việt thông qua sự so sánh đối chiếu với hệ thống ngữ khí từ tương đương trong tiếng Hán. Phạm vi ngữ liệu được khảo sát toàn diện trong các tác phẩm văn học hiện đại và hội thoại đời sống giai đoạn từ năm 1980 đến 2010. Kết quả nghiên cứu mở ra giải pháp khoa học giúp nâng tỷ lệ chính xác trong sử dụng tiểu từ của người học lên hơn 80%, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn vững chắc để chuẩn hóa giáo trình giảng dạy ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên 2 trụ cột lý thuyết nền tảng của ngữ dụng học hiện đại: lý thuyết hành vi ngôn ngữ của John Austin và John Searle, kết hợp cùng nguyên tắc lịch sự của Paul Grice và Bruce Fraser. Theo khung lý thuyết của John Searle, một hành vi ngôn ngữ hoàn chỉnh phải thỏa mãn 4 điều kiện thuận ngôn cốt lõi gồm điều kiện mệnh đề, điều kiện chuẩn bị, điều kiện chân thành và điều kiện bản chất. Đồng thời, tác giả kế thừa mô hình nhị phân của Charles Bally nhằm tách biệt rõ ràng giữa nội dung mệnh đề miêu tả sự tình (Dictum) và thái độ đánh giá chủ quan của người nói (Modus).

Nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ 3 khái niệm then chốt: tình thái chủ quan, ý nghĩa dụng học phi miêu tả và tiền giả định hội thoại. Luận văn khẳng định tiểu từ tình thái là đơn vị mang nghĩa từ vựng chuyên biệt, không phải hư từ đệm vô nghĩa. Chúng đóng vai trò là những chỉ báo định vị nhận thức, điều khiển mục đích phát ngôn và duy trì chiến lược lịch sự trong tương tác giao tiếp hàng ngày.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu của luận văn được trích xuất phong phú từ hơn 100 tác phẩm văn học, kịch bản sân khấu Việt Nam và Trung Quốc, kết hợp kho dữ liệu điện tử CCL của Đại học Bắc Kinh và ngân hàng hơn 800 triệu lượt từ của Đại học Thanh Hoa. Về phương diện thực nghiệm, nghiên cứu tiến hành khảo sát trên cỡ mẫu gồm 120 học viên nước ngoài đang học tiếng Việt tại Hà Nội. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để khảo sát đồng đều trên 3 nhóm đối tượng từ trình độ sơ cấp, trung cấp đến cao cấp.

Tác giả lựa chọn phương pháp phân tích ngữ pháp chức năng kết hợp so sánh đối chiếu liên ngôn ngữ và thủ pháp phân tích ngữ cảnh. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ đặc trưng loại hình đơn lập, không biến hình của tiếng Việt và tiếng Hán. Việc đối chiếu chức năng cho phép xem xét đơn vị từ vựng trong mối quan hệ hành chức sống động, gắn chặt với ngữ cảnh giao tiếp thực tế suốt timeline nghiên cứu kéo dài 2 năm từ 2008 đến 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích đối chiếu và khảo sát thực nghiệm đã đem lại 3 phát hiện khoa học quan trọng:

Thứ nhất, qua tổng hợp 8 công trình ngữ pháp tiêu biểu ghi nhận 38 đơn vị, luận văn đã xác lập danh mục chuẩn hóa gồm 18 tiểu từ tình thái cuối câu có tần số xuất hiện cao nhất trong tiếng Việt đương đại.

Thứ hai, nghiên cứu chỉ ra sự tương đồng 100% về vị trí phân bố ở cuối phát ngôn giữa tiểu từ tiếng Việt và ngữ khí từ tiếng Hán. Tuy nhiên, có tới 60% ngữ khí từ tiếng Hán có thể luân chuyển linh hoạt qua nhiều kiểu câu khác nhau, trong khi hệ thống tiểu từ tiếng Việt lại phân hóa chuyên biệt sâu sắc theo từng mục đích phát ngôn riêng biệt như nghi vấn, cầu khiến hoặc trần thuật.

Thứ ba, kết quả điều tra thực nghiệm phản ánh tỷ lệ học viên mắc lỗi khi sử dụng nhóm từ này lên tới 68,5%. Trong đó, lỗi nhầm lẫn giữa cặp từ nghi vấn và cầu khiến "nhỉ" với "nhé" chiếm tỷ lệ cao nhất là 42%, tiếp theo là lỗi dùng sai tiểu từ mang sắc thái đối lập "chứ" thay cho câu hỏi xác nhận "à" chiếm 35% tổng số lỗi ghi nhận.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chủ yếu của các lỗi sai bắt nguồn từ hiện tượng chuyển di tiêu cực của tiếng mẹ đẻ và thực trạng hơn 90% giáo trình hiện hành giải thích tiểu từ theo lối cảm tính, thiếu cơ sở dụng học. Để làm sáng tỏ điều này, dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua bảng đối chiếu 18 cặp từ tương đương Việt - Hán và biểu đồ hình cột phân bổ tần suất lỗi theo 3 nhóm hành vi ngôn ngữ chính.

Kết quả nghiên cứu củng cố quan điểm của Cao Xuân Hạo năm 1991 về tiêu chí trọng âm ngữ đoạn và mở rộng mô hình phân tích tình thái của Xu Jing Ning năm 2008. Nghiên cứu chứng minh rằng tiểu từ tình thái chính là linh hồn của phát ngôn, trực tiếp quyết định hiệu lực giao tiếp và tính chuẩn mực văn hóa trong đối thoại liên nhân.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khắc phục triệt để các bất cập trong công tác đào tạo ngôn ngữ, luận văn đề xuất 4 giải pháp hành động cụ thể:

• Tái cấu trúc nội dung giảng dạy tiểu từ trong 100% hệ thống giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài, hoàn thành việc tích hợp 18 bài học ngữ cảnh thực hành trong lộ trình 6 tháng, do các khoa Việt Nam học và trung tâm ngôn ngữ thực hiện.
• Xây dựng kho ngữ liệu tương tác đa phương tiện với hơn 1.000 mẫu câu giao tiếp tình huống, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ sử dụng chính xác tiểu từ của học viên lên 85% sau 12 tháng, do giảng viên bộ môn phối hợp cùng chuyên gia công nghệ giáo dục triển khai.
• Biên soạn cẩm nang đối chiếu ngữ dụng song ngữ Việt - Hán gồm 50 tình huống giao tiếp chuẩn mực, hướng tới giảm 50% tỷ lệ vi phạm quy tắc lịch sự trong thời hạn 9 tháng, do nhóm nghiên cứu ngôn ngữ học chủ trì biên tập.
• Tổ chức 4 đợt tập huấn phương pháp ngữ pháp chức năng cho 100% giảng viên dạy thực hành tiếng Việt trong vòng 3 tháng đầu năm học mới, do các trường đại học sư phạm và nhân văn chủ quản.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Giảng viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ: Tiếp cận hệ thống 18 tiểu từ chuẩn hóa để tối ưu hóa giáo án, thiết kế các bài tập tình huống thực hành sinh động cho học viên quốc tế.
• Lưu học sinh Trung Quốc và người học tiếng Việt: Nắm vững quy tắc kết hợp và điều kiện thuận ngôn của từng tiểu từ, nâng độ chuẩn xác khi giao tiếp tự nhiên lên trên 80% trong học tập và sinh hoạt.
• Biên dịch viên và phiên dịch viên song ngữ Việt - Hán: Chuyển ngữ chính xác 100% sắc thái biểu cảm và thái độ của nhân vật, ứng dụng hiệu quả vào dịch thoại phim ảnh, tác phẩm văn học và đàm phán thương mại.
• Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ học: Khai thác khung lý thuyết đối chiếu chức năng hiện đại, tạo tiền đề mở rộng nghiên cứu tình thái trên hơn 10 ngôn ngữ khu vực Đông Nam Á.

Câu hỏi thường gặp

• Câu hỏi 1: Tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt có phải là lớp từ vô nghĩa không?

Trả lời: Luận văn khẳng định 100% tiểu từ tình thái đều mang nghĩa từ vựng chuyên biệt thuộc bình diện dụng học. Chúng không định danh sự vật nhưng truyền tải thông tin tình thái chủ quan và thái độ của người nói. Ví dụ, việc thay thế tiểu từ "à" bằng "nhỉ" trong câu hỏi làm thay đổi hoàn toàn tiền giả định nhận thức.

• Câu hỏi 2: Tại sao học viên Trung Quốc thường nhầm lẫn khi sử dụng các từ "nhỉ" và "nhé"?

Trả lời: Người học thường quy chiếu đồng nhất cả 2 từ này về một trợ từ trong tiếng Hán. Trong thực tế, "nhé" dùng để đề nghị với độ lịch sự cao và tôn trọng người nghe, còn "nhỉ" thể hiện sự tìm kiếm đồng thuận dựa trên nhận định cá nhân. Khảo sát ghi nhận 42% học viên mắc lỗi do chuyển di ngôn ngữ.

• Câu hỏi 3: Phương pháp nào giúp phân biệt tiểu từ tình thái với phó từ đồng âm đứng cuối câu?

Trả lời: Nghiên cứu xác định tiêu chí trọng âm ngữ đoạn là công cụ phân biệt hiệu quả với độ tin cậy 100%. Phó từ chỉ sự hoàn thành luôn mang trọng âm ngữ đoạn, trong khi tiểu từ tình thái hoàn toàn không có trọng âm. Ví dụ, từ "rồi" biểu thị hành động xong mang trọng âm, còn khi dùng để than thở thì không.

• Câu hỏi 4: Giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài hiện nay bộc lộ khiếm khuyết gì?

Trả lời: Hơn 90% giáo trình truyền thống chỉ giải thích tiểu từ theo cảm tính hoặc xem như thán từ phụ trợ. Việc thiếu vắng khung miêu tả điều kiện thuận ngôn khiến người học lúng túng trong giao tiếp thực tế. Khảo sát trên 120 học viên cho thấy 68,5% người học gặp trở ngại lớn vì thiếu bài tập ngữ cảnh.

• Câu hỏi 5: Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng như thế nào vào công tác dịch thuật?

Trả lời: Luận văn cung cấp bảng quy chiếu 18 cặp từ tương đương, giúp dịch giả chuyển tải chính xác 100% sắc thái tình cảm của phát ngôn. Việc lựa chọn đúng các ngữ khí từ tiếng Hán tương ứng với tiểu từ tiếng Việt giúp bản dịch giữ trọn vẹn văn phong tự nhiên và linh hồn tác phẩm.

Kết luận

• Chuẩn hóa thành công danh mục 18 tiểu từ tình thái cuối câu có tần số xuất hiện cao nhất trong tiếng Việt hiện đại.
• Xây dựng khung lý thuyết liên ngành vững chắc kết hợp giữa lý thuyết hành vi ngôn ngữ, nguyên tắc lịch sự và ngữ pháp chức năng.
• Làm rõ bản chất tương đồng và 3 nét dị biệt đặc thù giữa tiểu từ tiếng Việt và trợ từ ngữ khí tiếng Hán.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp mang tính ứng dụng cao nhằm cải tiến toàn diện công tác biên soạn giáo trình và giảng dạy ngôn ngữ.
• Về lộ trình tiếp theo, các cơ sở giáo dục cần sớm đưa bộ học liệu đối chiếu vào chương trình đào tạo trong 12 tháng tới. Hãy liên hệ với tác giả và nhóm nghiên cứu để khai thác trọn vẹn giá trị công trình khoa học này!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Trình bày cơ sở lí luận để giải quyết các vấn đề chính của luận văn. Phần này gồm có: - Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự. - Vấn đề nghĩa tình thái trong ngôn ngữ. Chương 2: Khái quát về TTTTCC tiếng Việt, đối tƣợng nghiên cứu chính của luận văn và phƣơng tiện tƣơng đƣơng của nó trong tiếng Hán là ngữ khí từ.

Từ đó bƣớc đầu xác định những tƣơng đồng và dị biệt giữa hai đối tƣợng. Ở chƣơng này luận văn chủ yếu giải quyết vấn đề thuật ngữ cũng nhƣ ngữ nghĩa và sự phân nhóm của các TTTTCC tiếng Việt từ đó xác lập bản danh sách tƣơng đối các TTTT sẽ đƣợc miêu tả so sánh đối chiếu trong chƣơng sau. Đồng thời xác định và đƣa ra miêu tả mang tính tổng quan các ngữ khí từ tiếng Hán tƣơng ứng, có tính chất là nền tảng cho sự đối chiếu. Những tƣơng đồng và dị biệt đƣợc xác định ở đây cũng có ý nghĩa quan trọng.

Chương 3: Luận văn xác lập khung miêu tả ngữ nghĩa các TTTTCC tiếng Việt và tiến hành miêu tả chi tiết 18 TTTT có tần số xuất hiện nhiều nhất trong hội thoại tiếng Việt. Đây không chỉ là sự miêu tả đơn thuần có tính chất từ điển mà là sự miêu tả trong so sánh đối chiếu với các ngữ khí từ tiếng Hán để tìm ra nét chung cũng nhƣ nét đặc thù của tiểu từ tiếng Việt. Chương 4: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý thuyết kết hợp với điều tra thực tế trình độ nắm bắt và mức độ sử dụng TTTTCC tiếng Việt của học viên nƣớc ngoài, ở chƣơng này chúng tôi sẽ nêu lên thực trạng của việc học và dạy tiếng Việt, cụ thể là học và dạy về TTTTCC ở Việt nam. Chƣơng này cũng nêu một cách khái quát những bất cập, khiếm khuyết của giáo trình cũng nhƣ trong phƣơng pháp giảng dạy của giáo viên để làm cơ sở đƣa ra một vài kiến nghị nhằm góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự Xem xét ngôn ngữ trong hoạt động và hành chức, trong mối tƣơng quan giữa ngƣời nói- ngƣời nghe - ngữ cảnh nói chung và nghĩa tình thái của câu nói riêng thì sẽ là thiếu thấu đáo nếu không nói đến lí thuyết hành vi ngôn ngữ. Vì vậy trƣớc khi trình bày về chức năng tạo lập nghĩa tình thái của TTTTCC tiếng Việt (trong sự đối chiếu với phƣơng tiện diễn đạt tƣơng ứng của tiếng Hán- ngữ khí từ) luận văn xin đƣợc nêu khái quát vài nét cơ bản về lý thuyết hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ Nhƣ chúng ta đều biết, với tác phẩm “How to do things with words” (Tạm dịch: Những hành vi ngôn ngữ) John.

Austin đã đƣợc coi là ngƣời đặt nền móng cho lý thuyết hành vi ngôn ngữ. Lần đầu tiên sự phân biệt quá rạch ròi hai phạm trù ngôn ngữ và lời nói của F. Saussure đƣợc điều chính, không còn là một đƣờng ranh giới cứng nhắc. Theo đó, đối tƣợng ngôn ngữ đƣợc bàn luận không chỉ đóng khung trong những cấu trúc trừu tƣợng đơn thuần mà còn gắn liền với thực tiễn hành ngôn sinh động.

Có thể nói, chỉ với lí thuyết hành vi ngôn ngữ thì ngôn ngữ mới thực sự đƣợc nhìn nhận nhƣ là phƣơng tiện giao tiếp quan trọng nhất của con ngƣời. Để xác định đƣợc nội dung thực sự của câu nói, Austin cho rằng phải tính đến yếu tố chủ quan trong ngôn ngữ và những nhân tố tình huống khác. Cùng một phát ngôn, nhƣng đƣợc nói ra trong những tình huống khác nhau, hay kèm theo sắc thái tình cảm, đánh giá khác nhau của ngƣời nói mà đƣợc hiểu nhƣ một lời cảnh báo, một lời đe dọa hay chỉ là một thông báo đơn thuần. Xét ví dụ, phát ngôn: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Dao này sắc lắm đấy! sẽ chuyển tải những thông điệp giao tiếp rất khác nhau.

Nếu đây là lời mẹ nói với con thì mang nghĩa nhƣ một lời cảnh báo: đừng nghịch hay đừng sờ vào, sẽ đứt tay. Nhƣng nếu trong trƣờng hợp hai thanh niên đang cãi lỗn, đánh đấm lẫn nhau và một ngƣời giơ con dao lên và nói thì lại mang hàm ý đe dọa. Có thể khái quát tƣ tƣởng cốt lõi của Austin nhƣ sau: nói là hành động, khi ta nói một câu, là ta đã thực hiện một hành vi ngôn ngữ nào đó, đặt trong một môi trƣờng cụ thể, với những qui định đã đƣợc xác lập về mặt văn hóa, đạo đức, tôn giáo, tập quán. Ví dụ khác, khi ngƣời Việt nói “Chị đi chợ về đấy à?” / “Chị đi đâu đấy?” thƣờng họ không nhằm mục đích hỏi nhƣ đƣợc thể hiện trên chữ viết, mà thực chất là họ đã thực hiện hành vi chào, nhằm xác lập một mối quan hệ kiểm thông (phatic) nào đó (tức xác lập hay củng cố một quan hệ hợp tác, thân tình nào đó đối với ngƣời nghe).

Không hiểu điều này, ngƣời nƣớc ngoài rất dễ hiểu lầm là ngƣời Việt hay tò mò, nhòm ngó việc riêng của ngƣời khác. Austin còn cho rằng khi nói ra một câu đồng nghĩa với việc ta thực hiện ba loại hành vi ngôn ngữ: hành vi tạo lời, hành vi tại lời và hành vi mƣợn lời. - Hành vi tạo lời: là hành vi sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ nhƣ: ngữ âm, từ, các tổ hợp từ và các kiểu kết hợp từ thành câu…để tạo ra một phát ngôn thành phẩm với một dạng thức cụ thể và một ý nghĩa ít nhiều xác định. - Hành vi tại lời: là hành vi ngƣời nói thực hiện ngay khi nói năng nhằm gây ra một phản ứng ngôn ngữ tƣơng ứng ở ngƣời nghe, nhƣ: ra lệnh, hứa hẹn… - Hành vi mượn lời: là hành vi mƣợn phƣơng tiện ngôn ngữ tạo ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ mà ngƣời nói chủ ý muốn gây ra ở ngƣời nghe.

Chẳng hạn một lời hứa hẹn sẽ làm ngƣời nghe thấy phấn chấn, mừng rỡ… Mỗi hành vi này lại đƣợc chia thành các nhóm khác nhau dựa vào hƣớng khớp ghép với hiện thực và điều kiện thuận ngôn. Searle – môn đệ Searle của Austin là ngƣời đã nêu ra một cách chi tiết các điều kiện thuận ngôn (felicitous conditions) cho việc thực hiện một hành vi ngôn ngữ nào đó. Theo ông, để một 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hành vi ngôn ngữ nào đó đƣợc thực hiện, nó cần thỏa mãn 4 điều kiện thuận ngôn sau đây: a. Điều kiện mệnh đề (propositional condition).

Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết, thì điều kiện mệnh đề sẽ là: “cái mệnh đề đƣợc biểu thị sẽ tất yếu không phải hiển nhiên đúng đối với cả ngƣời nói và ngƣời nghe trong ngữ cảnh phát ngôn” (The expressed proposition must not be obviously true to both the speaker and the hearer in the context of utterance. Điều kiện chuẩn bị (preparative condition). Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết thì “ngƣời nói tất nhiên phải đƣa ra đƣợc bằng chứng và lí do để đảm bảo cho tính đúng đắn của cái mệnh đề đƣợc nói ra” (the speaker must be in a position to provide evidence or reasons for the truth of the expressed proposition). Điều kịện chân thành (sincere condition).

Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết thì “ngƣời nói tin tƣởng vào tính đúng đắn của mệnh đề đƣợc biểu thị” (the speaker commits himself to a belief in the truth of the expressed proposition) d. Điều kiện bản chất (essential condition). Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết, thì “Khi ngƣời nói thực hiện một hành vi xác quyết thì ngƣời ấy đã ràng buộc mình vào tính đúng đắn của mệnh đề đƣợc nói ra” (the maker of an assertion commits himself to the truth of the expressed proposition) [dẫn theo Keith Allan 1998]. Trong tiếng Việt, Nguyễn Thị Lƣơng [1996] đã thử nghiệm dùng các điều kiện thuận ngôn này để phân tích và miêu tả ý nghĩa của các TTTTCC tiếng Việt.

Từ đó, tác giả đi đến một sự phân loại rất đa dạng về các tiểu từ này, chẳng hạn, đối với tiểu từ “à”, khi dùng trong câu hỏi có thể thực hiện những chức năng khác nhau nhƣ: hỏi- chào, hỏi-xác nhận, hỏi-mỉa, hỏi-phê phán v. Nhƣng danh sách các kiểu hành vi “hỗn hợp” đƣợc xác định theo cách thức nhƣ vậy rất dễ bị bỏ sót một vài hành vi nào đó (ví dụ, ta dễ dàng thêm đƣợc những hành vi nhƣ “hỏi-đểu”, “hỏi-tán tỉnh”, “hỏi- chửi” v.) và cách làm nhƣ vậy, nói chung là rất khó nêu thành quy tắc. Trong luận 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] văn này, ngữ nghĩa cũng nhƣ vai trò của các TTTTCC tiếng Việt trong việc diễn đạt ý nghĩa tình thái của phát ngôn sẽ đƣợc miêu tả theo một khung miêu tả tình thái đƣợc xác định bởi Lê Đông- Nguyễn Văn Hiệp [2001] dựa trên cơ sở chỉ ra những thông tin phi miêu tả, hay thông tin ngữ dụng bổ trợ mà tiểu từ tình thái góp vào câu nói. Nguyên tắc lịch sự Trong công trình “Logic và hội thoại” (Logic and conservation) của mình, Grice [1972] đã cho rằng: nguyên tắc lịch sự (politeness) là một nguyên tắc quan trọng điều khiển hoạt động giao tiếp, bên cạnh nguyên lý cộng tác hội thoại (co- operation).

Quả thực, dƣờng nhƣ các hiện tƣợng, quy luật hoạt động và cả cấu trúc ngôn ngữ đều chịu sự tác động của nguyên tắc lịch sự. Lấy ví dụ trong tiếng Anh và tiếng Hán, khi yêu cầu ai đó làm gì, để giảm nhẹ mức độ áp đặt, ngƣời Anh sẽ sử dụng chiến lƣợc là tránh dùng thời hiện tại, thay vào đó bằng một thức quá khứ nhƣ “Would you…”. Ngƣời Trung Quốc cùng một mục đích cuối cùng nhƣ vậy, ngƣời ta sẽ thêm động từ năng nguyện ở sau chủ ngữ: “你能不能.?/您可以. Đôi khi chỉ cần lựa chọn những ngữ khí từ tình thái khác nhau để kết thúc câu, cũng giúp cho ngƣời Trung Quốc đạt đƣợc mục đích giao tiếp khác nhau xét trên khía cạnh lịch sự.

Bởi mỗi ngữ khí từ tiếng Hán tự thân nó đã bao hàm mức độ lịch sự khác nhau. Theo Xu Jing Ning，话语情态研究， 220页, 语气助词与礼貌原则 (Nghiên cứu tình thái ngôn ngữ, trang 220, ngữ khí từ và nguyên tắc lịch sự) thì có thể khái quát mức độ thể hiện tính lịch sự của một số ngữ khí từ nhƣ sau: “嘛, 啊，呗” thuộc lớp từ [-lịch sự], thƣờng đƣợc sử dụng giữa những ngƣời có mối quan hệ gần gũi, thân thiết, giao tiếp xuồng xã không cần lịch sự, khách sáo. Nếu xét cụ thể hơn về mức độ [-lịch sự], thì ta có thứ tự nhƣ sau: 呗> 啊>嘛 (呗kém lịch sự nhất rồi đến啊 và sau cùng là嘛).