phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm có 2 chương, 8 tiết: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng gia đình văn hóa. Chƣơng 2: Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Thái Nguyên hiện nay. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HOÁ 1. Gia đình là gì? Gia đình - hai tiếng thân thương đó đã in sâu vào trái tim mỗi người từ khi ta còn tấm bé.
Đó chính là nơi mỗi người được sinh ra và lớn lên, có tác động to lớn đến sự hình thành nhân cách của cá nhân cũng như sự phát triển của xã hội. Vấn đề gia đình từ lâu đã được nhiều nhà tư tưởng, nhà hoạt động thực tiễn và các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Dưới góc độ ngôn ngữ, khi bàn về vấn đề gia đình theo phương pháp triết tự từ, nhà khoa học Hoàng Tiến đã chỉ ra: “Chiết tự chữ Gia theo nghĩa Hán gồm bộ Miên, mang ý nghĩa mái lợp trùm nhà ngoài nối nhà trong. Dưới có chữ Thỉ, nghĩa là lợn.
Chữ Gia mang ngữ nghĩa nhà ở, chắc chắn phải xuất hiện từ thời loài người đã biết chăn nuôi. Chiết tự chữ Đình, gồm bộ Nghiễm tức mái nhà (cũng đọc là Yêm), dưới là Đình với ý nghĩa là nơi phát chính lệnh cho cả nước theo (như triều đình). Vậy thì, nghĩa xa xưa của gia đình hẳn là một đơn vị kinh tế nhỏ, chung sống dưới mái nhà trong cộng đồng xã hội” [55, tr. Định nghĩa này đã khái quát được một số dấu hiệu đặc trưng của gia đình (chung sống cùng mái nhà, là đơn vị kinh tế).
Nhưng chưa khái quát được cơ sở hình thành gia đình cùng một số chức năng quan trọng khác của gia đình. Theo Từ điển tiếng Việt, Văn Tân chủ biên đã định nghĩa: “Gia đình là một đơn vị xã hội, thành lập trên cơ sở dòng máu, bắt nguồn từ thời đại thị tộc mẫu hệ, trong thời đại phong kiến thường có cha mẹ, con cháu, có khi chắt nữa, trong thời đại TBCN thường chỉ có vợ chồng và con cái” [55, tr. Định nghĩa này khái quát được một số nét bản chất của gia đình về cơ sở hình thành, duy trì, biến đổi của gia đình trong lịch sử và khẳng định gia 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đình là đơn vị xã hội nhưng chưa nêu ra được vai trò của gia đình với xã hội qua các chức năng của nó. Có thể nói, dưới góc độ ngôn ngữ, định nghĩa gia đình chưa thật đầy đủ, cần phải có định nghĩa mới về gia đình nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn đòi hỏi.
Dưới góc độ xã hội học, đã đề cập tới nhiều khía cạnh của gia đình nhưng còn mang tính khái quát chung, không rõ bản chất, chức năng và vai trò của gia đình đối với xã hội.TS Lê Như Hoa cho biết: “Một số nhà xã hội học quan niệm gia đình là một nhóm người” [20, tr. Tác giả đã trích dẫn các quan điểm tiêu biểu của các nhà xã hội học phương Tây: E.Cocker coi: “Gia đình là một nhóm người được thống nhất với nhau bởi những mối liên hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nhận con nuôi; tạo thành một hộ duy nhất, tác động qua lại và giao tiếp với nhau theo vai trò xã hội của riêng từng người trong số họ: là chồng và vợ, là mẹ và cha, anh trai và em gái; tạo thành một nền văn hóa chung” [20, tr. Kingley Davis định nghĩa gia đình: “là một nhóm người mà quan hệ của họ với nhau dựa trên cơ sở dòng dõi và do đó họ là họ hàng thân thích của nhau…” [20, tr.Murdoch lại coi: “Gia đình là một xã hội có đặc điểm là cư trú chung, hợp tác và tái sản xuất về kinh tế, nó bao gồm người lớn thuộc cả hai giới, ít nhất có hai người trong số đó có quan hệ tình dục đã được tán thành về mặt xã hội, và một hoặc nhiều con, là con đẻ hoặc con nuôi của những người lớn chung sống về mặt giới tính đó” [20, tr. Định nghĩa này đã khái quát rõ cơ sở hình thành gia đình, chức năng kinh tế gia đình còn một số chức năng khác chưa khái quát được.
Nhà nghiên cứu Lê Thi, người đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, tìm hiểu về gia đình đã quan niệm: “Khái niệm gia đình được sử dụng để chỉ một nhóm xã hội hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và huyết thống, nảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó và cùng chung sống (cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng nội ngoại). Đồng thời gia đình có thể bao hàm một số người được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống. Các thành viên gia đình 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi (kinh tế, văn hóa, tình cảm). Giữa họ có những điều ràng buộc có tính pháp lý, được Nhà nước thừa nhận và bảo vệ (được ghi rõ trong Luật Hôn nhân và Gia đình nước ta).
Đồng thời, trong gia đình có những quy định rõ ràng về quyền được phép và những cấm đoán trong quan hệ tình dục giữa các thành viên” [50, tr. Đây là khái niệm đề cập tới nhiều nét đặc trưng, bản chất cơ bản của gia đình, nhưng nặng về trình bày phân tích, chưa khái quát cô đọng, chưa giải thích được sự xuất hiện loại gia đình cũ tồn tại ở Việt Nam. Dưới góc độ tâm lý học, theo tác giả Nguyễn Đình Xuân: “Gia đình là một nhóm nhỏ được liên kết vợ - chồng (hôn nhân) theo quy luật xã hội trước tiên, sau đó mới là quy luật tình dục tự nhiên” [67, tr. Còn với tác giả Ngô Công Hoàn thì “Gia đình là một nhóm nhỏ xã hội có quan hệ gắn bó về hôn nhân và huyết thống, tâm sinh lý, có chung giá trị vật chất, tinh thần ổn định trong các thời điểm lịch sử nhất định” [67, tr.
Những định nghĩa này đã đề cập tới nhiều nét bản chất của gia đình nhưng vai trò và quan hệ tác động của gia đình - xã hội chưa được khái quát. Nó cũng đòi hỏi các nhà nghiên cứu về gia đình phải có sự bổ sung, phát triển. Dưới góc độ chính trị - xã hội, cũng như quan niệm của các nhà xã hội học, một số định nghĩa về gia đình có những đóng góp và hạn chế. Liên Hợp Quốc, trong cuốn từ điển “Nhân khẩu học” cho rằng: “Gia đình là một đơn vị được quy định thông qua mối liên hệ của các cá nhân, nói lên sự tái thế hệ sau, đặc biệt ở mức độ mà những mối quan hệ này được những quy phạm và thủ tục pháp lý phê chuẩn” [25, tr.
Gần đây UNESCO cũng đưa ra quan niệm, gia đình là một nhóm người có quan hệ họ hàng, cùng chung sống và có ngân sách chung. Các định nghĩa này cũng có những đóng góp và những hạn chế tương tự như quan niệm gia đình của Xã hội học, Tâm lí học,… Luật Hôn nhân và Gia đình của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2000 khẳng định: “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền lợi giữa họ với nhau theo luật định” [26, tr. Đây là quan niệm chính thống của Nhà nước ta, là cơ sở pháp lý để giải quyết những vấn đề liên quan đến gia đình. Quan niệm này chưa khái quát rõ nét bản chất quan trọng: gia đình có vai trò to lớn đối với xã hội.
Dưới góc độ của CNXH khoa học, giáo trình CNXH khoa học định nghĩa: “Gia đình là hình thức cộng đồng xã hội đặc biệt, được hình thành duy trì và củng cố trên cơ sở hôn nhân và huyết thống” [17, tr. Đây là định nghĩa đã phản ánh được những nét bản chất của gia đình. Nhưng nó cũng chưa thể phản ánh rõ một số nét bản chất cơ bản khác của gia đình. Vì vậy, giáo trình đã có sự bổ sung: “nhưng xét rộng hơn và đầy đủ hơn, gia đình không chỉ là một đơn vị tình cảm - tâm lý mà còn là một tổ chức kinh tế, tiêu dùng (sở hữu, sản xuất, thu nhập, chi tiêu); một môi trường giáo dục - văn hóa (văn hóa gia đình và cộng đồng); một cơ cấu - thiết chế xã hội (có cơ chế và cách thức vận động riêng…)” [17, tr.
Cả phần định nghĩa và phần bổ sung đó là lời giải đáp khá hoàn chỉnh câu hỏi “Gia đình là gì?”. Như vậy, qua phân tích khái niệm về gia đình, chúng ta thấy cần phải nghiên cứu, kế thừa các quan điểm tiêu biểu, có giá trị khác nhau đã được đề cập trên đây, khái quát lại và bổ sung để có định nghĩa gia đình vừa bảo đảm tính khái quát, tính hệ thống, tính lôgic và toàn diện về những nét bản chất đặc trưng của gia đình. Ta có thể khẳng định rằng, thực tiễn đang đòi hỏi cần có một định nghĩa gia đình mang tính khái quát cao, phản ánh được khá đầy đủ nét bản chất đặc trưng về gia đình phù hợp với lịch sử hình thành và phát triển, cùng những biến đổi của gia đình dưới sự tác động mạnh mẽ của điều kiện kinh tế - xã hội mới, của thời đại đang có sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ như hiện nay. Nhưng đây là vấn đề không đơn giản, do nhiều yếu tố chi phối nên không thể đưa ra được một định nghĩa đầy đủ, tuyệt đối phản ánh được tất cả các thuộc tính, bản chất, đặc trưng cơ bản của gia 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đình, nhất là hiện nay, cùng với sự vận động, biến đổi của xã hội thì các hình thức, kiểu loại gia đình cũng biến đổi hết sức phức tạp, đa dạng.
Hiện nay ở Việt Nam đang tồn tại hai kiểu gia đình. Một là, gia đình hạt nhân hai có thế hệ bố mẹ và con cái chung sống. Hai là, gia đình mở rộng gồm ba thế hệ trở lên (ông bà, cha mẹ, con cái) cùng chung sống trong một mái nhà.