Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh lịch và nông lịch của người thái đen ở sơn la, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Phạm Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Sỹ Giáo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nguồn tài liệu của luận văn
• 1.5. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 2. ĐẠI CƢƠNG VỀ LỊCH
• 2.1. Khái niệm lịch và nguồn gốc của lịch
• 2.2. Những cơ sở của việc làm lịch
• 2.3. Cơ sở thiên văn của việc làm lịch và các đơn vị lịch
• 2.4. Cơ sở thực tế của việc làm lịch
• 2.5. Cơ sở tính toán Âm - Dương lịch Việt Nam
• 2.6. Phân loại lịch
• 3. LỊCH VÀ KẾT CẤU LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN
• 3.1. Sơ lược giới thiệu về tộc người Thái ở Việt Nam
• 3.2. Cơ sở của việc làm lịch Thái
• 3.3. Yếu tố nhân sinh quan, tôn giáo, tín ngưỡng và ngũ hành trong việc hình thành nên lịch Thái
• 3.4. Cách tính lịch cổ xưa của người Thái
• 3.5. Lịch theo Mặt trăng
• 3.6. Lịch theo hệ đếm Can, Chi. Kết cấu của lịch Thái
• 4. CÁCH TÍNH LỊCH VÀ SỬ DỤNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN
• 4.1. Một số nguyên tắc để ứng dụng lịch
• 4.2. Cách tính lịch và sử dụng lịch của người Thái Đen
• 4.3. Xem lịch để làm nhà mới
• 4.4. Xem tuổi để lấy vợ, gả chồng
• 4.5. Cách tính lịch theo ngày vào một số công việc khác
• 4.6. Một số cách tính ngày cho những công việc khác
• 4.7. Cách xem số phận con người
• 4.8. Tính theo giờ, ngày, tháng, năm sinh
• 4.9. Xem năm, tháng, ngày, giờ theo giả thiết định sẵn
• 4.10. Phỏng đoán số phận con người qua trọng lượng theo ngày, tháng, năm sinh
• 4.11. Xem cẩu cong hõng phữm
• 5. LỊCH VÀ NÔNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN Ở SƠN LA HIỆN NAY
• 5.1. Lịch và nông lịch truyền thống
• 5.2. Sử dụng lịch truyền thống
• 5.3. Lịch và cách sử dụng lịch của người Thái hiện nay. Sức sống của nông lịch Thái
• 5.4. Nông lịch truyền thống của người Thái ở Sơn La
• 5.5. Nông lịch của người Thái hiện nay
• 6. LỊCH VÀ NÔNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN TRONG SỰ SO SÁNH VỚI LỊCH VÀ NÔNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI TRẮNG Ở MAI CHÂU, HÒA BÌNH
• 6.1. Người Thái ở Mai Châu, Hòa Bình
• 6.2. Lịch và cách tính lịch của người Thái Mai Châu
• 6.3. Lịch theo hệ đếm Can – Chi
• 6.4. Lịch theo sao Đoi và Mặt Trăng
• 6.5. Các đơn vị trong lịch của người Thái Trắng Mai Châu
• 6.6. Cách sử dụng lịch trong đời sống hàng ngày
• 6.7. Phương pháp tính ngày tốt xấu theo lịch Cẩu Coong – Háp Hạng – Tsảng Moong
• 6.8. Cách tính tuổi lấy vợ, lấy chồng (Lịch tsảng moong)
• 6.9. Xem lịch làm nhà mới
• 6.10. Xem lịch bằng bảng “Ta – u”
• 6.11. Nông lịch của người Thái Mai Châu
• 6.12. So sánh lịch của người Thái Đen và Thái Trắng
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La

Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La là một phần quan trọng trong văn hóa và đời sống của họ. Lịch không chỉ đơn thuần là công cụ đo thời gian mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, phong tục tập quán của người Thái. Nghiên cứu về lịch của người Thái Đen giúp hiểu rõ hơn về cách họ tổ chức cuộc sống, sản xuất nông nghiệp và các hoạt động xã hội khác.

1.1. Khái niệm lịch và vai trò của nông lịch

Lịch là hệ thống đo thời gian, trong khi nông lịch là lịch được sử dụng để xác định thời điểm gieo trồng và thu hoạch. Nông lịch của người Thái Đen thường dựa vào chu kỳ của mặt trăng và các hiện tượng thiên nhiên.

1.2. Đặc điểm văn hóa của người Thái Đen ở Sơn La

Người Thái Đen có một nền văn hóa phong phú, với nhiều phong tục tập quán độc đáo. Lịch của họ không chỉ phục vụ cho nông nghiệp mà còn gắn liền với các lễ hội, tín ngưỡng và đời sống hàng ngày.

II. Những thách thức trong việc duy trì lịch truyền thống của người Thái Đen

Trong bối cảnh hiện đại, lịch truyền thống của người Thái Đen đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của công nghệ và sự du nhập của các loại lịch khác đã làm giảm vai trò của nông lịch truyền thống. Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát huy giá trị của lịch Thái Đen là rất cần thiết.

2.1. Sự ảnh hưởng của lịch Dương và Âm Dương

Lịch Dương và Âm - Dương đã trở thành phổ biến trong đời sống hiện đại, khiến cho nhiều người trẻ không còn sử dụng lịch truyền thống. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một các giá trị văn hóa của người Thái Đen.

2.2. Thiếu tài liệu và nghiên cứu về lịch Thái Đen

Việc thiếu tài liệu và nghiên cứu chuyên sâu về lịch Thái Đen cũng là một thách thức lớn. Nhiều giá trị văn hóa có nguy cơ bị lãng quên nếu không được ghi chép và truyền lại cho thế hệ sau.

III. Phương pháp nghiên cứu lịch và nông lịch của người Thái Đen

Nghiên cứu lịch và nông lịch của người Thái Đen cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ khảo sát thực địa đến phân tích tài liệu. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp làm rõ hơn về lịch sử và sự phát triển của lịch Thái Đen.

3.1. Khảo sát thực địa tại Sơn La

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về lịch và nông lịch của người Thái Đen. Qua việc tiếp xúc trực tiếp với người dân, có thể hiểu rõ hơn về cách họ sử dụng lịch trong đời sống hàng ngày.

3.2. Phân tích tài liệu lịch sử và văn hóa

Phân tích các tài liệu lịch sử và văn hóa liên quan đến người Thái Đen sẽ giúp làm sáng tỏ nguồn gốc và sự phát triển của lịch Thái. Điều này cũng giúp so sánh với các loại lịch khác trong khu vực.

IV. Ứng dụng thực tiễn của lịch và nông lịch trong đời sống người Thái Đen

Lịch và nông lịch của người Thái Đen không chỉ có giá trị văn hóa mà còn có ứng dụng thực tiễn trong sản xuất nông nghiệp. Việc sử dụng lịch truyền thống giúp người dân xác định thời điểm gieo trồng và thu hoạch, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất.

4.1. Lịch trong sản xuất nông nghiệp

Lịch truyền thống giúp người Thái Đen xác định thời điểm gieo trồng và thu hoạch. Việc này không chỉ đảm bảo năng suất mà còn phù hợp với chu kỳ tự nhiên.

4.2. Lịch trong các lễ hội và phong tục tập quán

Lịch cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức các lễ hội và phong tục tập quán của người Thái Đen. Các ngày lễ thường được xác định dựa trên lịch truyền thống, tạo nên sự gắn kết trong cộng đồng.

V. Kết luận và tương lai của lịch Thái Đen ở Sơn La

Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La là một phần không thể thiếu trong văn hóa của họ. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của lịch truyền thống là cần thiết để giữ gìn bản sắc văn hóa. Tương lai của lịch Thái Đen phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của cộng đồng trong việc duy trì và phát triển các giá trị văn hóa này.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn lịch Thái Đen

Bảo tồn lịch Thái Đen không chỉ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng. Việc này cần sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng và tổ chức xã hội.

5.2. Hướng đi cho nghiên cứu và phát triển lịch Thái Đen

Nghiên cứu và phát triển lịch Thái Đen cần được đẩy mạnh hơn nữa. Cần có các chương trình giáo dục và truyền thông để nâng cao nhận thức về giá trị của lịch truyền thống trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lịch và nông lịch là những yếu tố văn hóa truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống sản xuất và sinh hoạt của các dân tộc nông nghiệp, trong đó có người Thái Đen ở Sơn La. Theo số liệu thống kê năm 1999, người Thái là dân tộc lớn thứ hai trong nhóm ngôn ngữ Tày – Thái tại Việt Nam, cư trú chủ yếu ở Tây Bắc, trong đó Sơn La là vùng có cộng đồng người Thái Đen đông đảo và lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Lịch của người Thái Đen không chỉ là công cụ đo thời gian mà còn phản ánh quan niệm nhân sinh, tín ngưỡng và kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp lâu đời.

Nghiên cứu tập trung khảo cứu lịch và nông lịch của người Thái Đen tại Sơn La, đặc biệt là các bản Bó và Cọ, phường Chiềng An, thành phố Sơn La, cùng một số huyện như Thuận Châu, Mường La. Phạm vi nghiên cứu bao gồm nguồn gốc, cơ sở hình thành, kết cấu, cách tính và ứng dụng lịch trong đời sống và sản xuất nông nghiệp truyền thống cũng như hiện đại. Mục tiêu nhằm làm rõ sức sống của lịch Thái trong bối cảnh giao lưu văn hóa và sự phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, đồng thời so sánh với lịch của người Thái Trắng ở Mai Châu, Hòa Bình để làm nổi bật đặc trưng riêng biệt.

Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa bản địa mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc ứng dụng lịch truyền thống trong sản xuất nông nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả canh tác và phát triển bền vững cộng đồng người Thái Đen.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết lịch pháp và thiên văn học: Lịch là hệ thống đo thời gian dựa trên các hiện tượng thiên văn như chuyển động của Mặt trời, Mặt trăng và Trái đất. Lịch âm dương Việt Nam và lịch Thái đều dựa trên cơ sở thiên văn, kết hợp giữa chu kỳ tuần trăng và năm mặt trời, với các đơn vị thời gian cơ bản là ngày, tháng, năm.

• Lý thuyết văn hóa dân tộc học: Văn hóa truyền thống, tín ngưỡng và nhân sinh quan của người Thái Đen ảnh hưởng sâu sắc đến việc hình thành và sử dụng lịch. Các yếu tố như tôn giáo, ngũ hành, và các nghi lễ truyền thống được tích hợp trong lịch pháp và cách tính lịch.

• Khái niệm lịch và nông lịch: Lịch không chỉ là công cụ đo thời gian mà còn là công cụ điều tiết sản xuất nông nghiệp, giúp xác định thời vụ gieo trồng, thu hoạch, và các nghi lễ liên quan đến canh tác.

• Các khái niệm chính:

  • Ngày sóc: ngày không trăng, bắt đầu tháng âm lịch.
  • Tháng âm: dựa trên chu kỳ giao hội của Mặt trăng, gồm tháng đủ (30 ngày) và tháng thiếu (29 ngày).
  • Năm âm dương: năm có 12 hoặc 13 tháng âm, điều chỉnh bằng tháng nhuận để phù hợp với năm mặt trời.
  • Hệ đếm Can Chi: hệ thống đếm thời gian truyền thống dùng trong lịch Thái và lịch Việt Nam.
  • Tín ngưỡng Phi và Mường Then: các yếu tố tâm linh gắn liền với lịch và đời sống người Thái.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu:

  • Tư liệu thư tịch: các tác phẩm nghiên cứu lịch pháp, văn hóa Thái, tài liệu cổ bằng chữ Thái.
  • Tư liệu điền dã dân tộc học: thu thập trực tiếp tại các bản Bó, Cọ (Sơn La), Mai Hạ (Hòa Bình) qua phỏng vấn sâu, quan sát, bảng hỏi.

• Phương pháp phân tích:

  • Phân tích định tính: mô tả, giải thích các khía cạnh văn hóa, tín ngưỡng, cách tính lịch và ứng dụng trong đời sống.
  • Phân tích định lượng: thống kê số hộ gia đình sử dụng lịch Thái, lịch âm dương, hoặc cả hai, đánh giá mức độ phổ biến và tác động của lịch trong sản xuất nông nghiệp.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu:

  • Lấy mẫu hộ gia đình tại các bản có đông người Thái Đen sinh sống, đảm bảo đại diện cho cộng đồng.
  • Lựa chọn các ông Mo, người có kiến thức về lịch để thu thập thông tin chuyên sâu.

• Timeline nghiên cứu:

  • Nghiên cứu thực địa kéo dài nhiều tháng tại Sơn La và Hòa Bình.
  • Thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu trong vòng 1 năm, kết hợp với khảo cứu tài liệu thư tịch.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nguồn gốc và cơ sở hình thành lịch Thái Đen
   Lịch Thái Đen có nguồn gốc lâu đời, gắn liền với quá trình thiên di từ Vân Nam (Trung Quốc) vào Tây Bắc Việt Nam từ thế kỷ VII đến XIV. Lịch được hình thành dựa trên cơ sở thiên văn, kết hợp giữa chu kỳ tuần trăng và năm mặt trời, đồng thời chịu ảnh hưởng sâu sắc của tín ngưỡng và nhân sinh quan người Thái. Theo khảo sát, lịch Thái có sự khác biệt với lịch âm dương Việt Nam khoảng 6 tháng, tương tự lịch cổ ở Miến Điện thế kỷ XI – XIII.

2. Kết cấu và cách tính lịch
   Lịch Thái Đen sử dụng hệ đếm Can Chi, tháng âm được tính dựa trên ngày sóc (ngày không trăng). Tháng đủ có 30 ngày, tháng thiếu 29 ngày. Năm âm dương có 12 hoặc 13 tháng, tháng nhuận được chèn để điều chỉnh phù hợp với năm mặt trời. Các ông Mo trong bản giữ vai trò quan trọng trong việc tính lịch và xem ngày tốt xấu, sử dụng các cuốn sổ cổ “Đu mự”, “Pặp mự” làm căn cứ.

3. Ứng dụng lịch trong đời sống và sản xuất nông nghiệp
   Khoảng 70% hộ gia đình người Thái Đen tại Sơn La vẫn sử dụng lịch Thái trong sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt trong việc chọn ngày làm nhà, cưới hỏi, gieo trồng và thu hoạch. Lịch Thái giúp xác định thời vụ chính xác, phù hợp với khí hậu và đặc điểm địa phương. So với lịch âm dương phổ biến, lịch Thái có ưu thế trong việc dự báo thời tiết và thời vụ canh tác.

4. Sức sống và sự giao thoa văn hóa
   Mặc dù chịu ảnh hưởng của lịch dương và âm dương lịch hiện đại, lịch Thái vẫn giữ được sức sống mãnh liệt trong cộng đồng. Việc sử dụng song song hai loại lịch giúp người Thái Đen thích nghi với xã hội hiện đại mà vẫn bảo tồn được giá trị văn hóa truyền thống. So sánh với lịch Thái Trắng ở Mai Châu, lịch Thái Đen có nhiều điểm tương đồng về cấu trúc nhưng khác biệt về cách sử dụng và một số nghi lễ liên quan.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân lịch Thái Đen tồn tại và phát triển bền vững là do sự gắn bó mật thiết với sản xuất nông nghiệp truyền thống, tín ngưỡng và nhân sinh quan đặc trưng của người Thái. Việc các ông Mo giữ vai trò truyền dạy và bảo tồn kiến thức lịch pháp góp phần duy trì giá trị này. So với các nghiên cứu trước đây về lịch Việt Nam và lịch các dân tộc thiểu số, nghiên cứu này làm rõ hơn về cơ sở thiên văn, kết cấu và ứng dụng thực tiễn của lịch Thái Đen.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ hộ gia đình sử dụng lịch Thái, lịch âm dương và cả hai; bảng so sánh các đặc điểm cấu trúc lịch Thái Đen và Thái Trắng; sơ đồ mô tả hệ đếm Can Chi và chu kỳ tháng âm trong lịch Thái. Những kết quả này khẳng định lịch Thái không chỉ là công cụ đo thời gian mà còn là biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng và công cụ sản xuất hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Bảo tồn và phát huy giá trị lịch Thái

   • Tổ chức các lớp truyền dạy kiến thức lịch pháp cho thế hệ trẻ người Thái Đen trong vòng 3 năm tới.
   • Chủ thể thực hiện: các cơ quan văn hóa địa phương phối hợp với các già làng, ông Mo.

2. Ứng dụng lịch Thái trong sản xuất nông nghiệp hiện đại

   • Kết hợp lịch Thái với các công nghệ dự báo thời tiết để nâng cao hiệu quả canh tác, giảm thiểu rủi ro thiên tai.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Sơn La, các hợp tác xã nông nghiệp.

3. Nghiên cứu và phổ biến kiến thức lịch Thái

   • Biên soạn tài liệu, sách hướng dẫn sử dụng lịch Thái song ngữ Thái - Việt, phát hành rộng rãi trong cộng đồng.
   • Chủ thể thực hiện: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, các tổ chức nghiên cứu văn hóa dân tộc.

4. Tăng cường giao lưu văn hóa giữa các nhóm Thái Đen và Thái Trắng

   • Tổ chức hội thảo, giao lưu văn hóa để trao đổi kinh nghiệm bảo tồn và phát triển lịch truyền thống.
   • Chủ thể thực hiện: Ban Dân tộc tỉnh Sơn La, Hòa Bình, các tổ chức văn hóa dân tộc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc và lịch pháp

   • Lợi ích: Cung cấp tư liệu chuyên sâu về lịch Thái Đen, cơ sở lý thuyết và thực tiễn để phát triển nghiên cứu tiếp theo.

2. Cán bộ quản lý văn hóa và phát triển cộng đồng

   • Lợi ích: Hiểu rõ giá trị lịch truyền thống để xây dựng chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc.

3. Nông dân và hợp tác xã nông nghiệp người Thái Đen

   • Lợi ích: Áp dụng lịch truyền thống vào sản xuất, nâng cao hiệu quả canh tác và thích ứng với biến đổi khí hậu.

4. Giáo viên và học sinh các trường vùng dân tộc thiểu số

   • Lợi ích: Tăng cường nhận thức về văn hóa bản địa, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống trong giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Lịch Thái Đen khác gì so với lịch âm dương Việt Nam?
   Lịch Thái Đen có sự chênh lệch khoảng 6 tháng so với lịch âm dương Việt Nam, sử dụng hệ đếm Can Chi riêng và có cách tính tháng nhuận dựa trên tín ngưỡng và kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp đặc thù. Ví dụ, tháng đầu năm Thái Đen thường rơi vào khoảng tháng 7 âm lịch Việt Nam.

2. Ai là người giữ vai trò quan trọng trong việc tính và xem lịch Thái?
   Các ông Mo (thầy Mo) trong bản là người có kiến thức chuyên sâu về lịch pháp, giữ vai trò truyền dạy và xem ngày tốt xấu cho cộng đồng, thường truyền nghề qua nhiều thế hệ.

3. Lịch Thái Đen có còn được sử dụng phổ biến hiện nay không?
   Theo khảo sát, khoảng 70% hộ gia đình người Thái Đen tại Sơn La vẫn sử dụng lịch Thái trong sản xuất và sinh hoạt, đặc biệt trong việc chọn ngày cưới hỏi, làm nhà và canh tác nông nghiệp.

4. Lịch Thái Đen có ảnh hưởng từ các loại lịch khác không?
   Lịch Thái Đen chịu ảnh hưởng từ lịch âm dương Việt Nam và lịch dương hiện đại nhưng vẫn giữ được các đặc trưng riêng biệt về cấu trúc và cách sử dụng, thể hiện sự giao thoa văn hóa linh hoạt.

5. Làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị lịch Thái trong cộng đồng hiện đại?
   Cần tổ chức các lớp truyền dạy, biên soạn tài liệu song ngữ, kết hợp lịch truyền thống với công nghệ hiện đại trong sản xuất, đồng thời tăng cường giao lưu văn hóa giữa các nhóm dân tộc để giữ gìn và phát triển giá trị lịch.

Kết luận

• Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La là một giá trị văn hóa truyền thống độc đáo, gắn bó mật thiết với sản xuất nông nghiệp và tín ngưỡng dân gian.
• Lịch Thái Đen dựa trên cơ sở thiên văn, kết hợp hệ đếm Can Chi và các yếu tố nhân sinh quan, tín ngưỡng đặc trưng của người Thái.
• Việc sử dụng lịch Thái vẫn phổ biến trong cộng đồng, góp phần điều tiết sản xuất và sinh hoạt, đồng thời thể hiện sức sống văn hóa bền vững.
• Nghiên cứu làm rõ cơ sở, kết cấu và ứng dụng lịch Thái, đồng thời so sánh với lịch Thái Trắng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy và ứng dụng lịch Thái trong sản xuất và đời sống, hướng tới phát triển bền vững cộng đồng người Thái Đen.

Next steps: Triển khai các chương trình truyền dạy lịch pháp, biên soạn tài liệu hướng dẫn, kết hợp nghiên cứu ứng dụng trong nông nghiệp và tổ chức giao lưu văn hóa.

Call to action: Các nhà nghiên cứu, cán bộ văn hóa và cộng đồng người Thái Đen cần phối hợp chặt chẽ để bảo tồn và phát huy giá trị lịch truyền thống, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Đại cương về lịch. Chương 2: Lịch và kết cấu lịch của người Thái Đen ở Sơn La. Chương 3: Cách tính lịch và sử dụng lịch của người Thái Đen. Chương 4: Lịch và nông lịch của người Thái ở Sơn La hiện nay.

Chương 5: Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La trong sự so sánh với lịch của người Thái Trắng ở Mai Châu, Hòa Bình. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I. ĐẠI CƢƠNG VỀ LỊCH 1. Khái niệm lịch và nguồn gốc của lịch Mỗi sự kiện, biến cố xảy ra trong tự nhiên hay xã hội đều diễn ra trong một không gian và thời gian nhất định và ghi chép thời gian như một nhu cầu từ rất xa xưa của con người.

Theo Từ điển bách khoa Việt Nam thì lịch là: “Lịch là một hệ thống tổ chức, ghi chép thời gian theo cách thuận tiện cho việc điều tiết các công việc dân sự, các nghi lễ tôn giáo cũng như cho các mục đích lịch sử và khoa học”. Ngày nay, từ lịch trong tiếng anh là “Calendar”, từ này bắt nguồn từ chữ Caledae hay Kaledae trong tiếng La tinh có nghĩa là ngày đầu tiên của tháng La mã, ngày người ta công bố thời biểu tổ chức các phiên chợ, lễ hội hay các sự kiện khác [1, tr. Giáo sư Hoàng Xuân Hãn thì có một định nghĩa hết sức ngắn gọn: “Lịch là phép quy định những khoảng thời gian có những tên quen thuộc: năm – tháng – ngày” [10, tr.TS Lê Thành Lân định nghĩa: “Lịch là một hệ thống ghi các khoảng thời gian dài như ngày, tuần lễ, tháng, mùa, quý, năm, thập niên, thế kỉ, thiên niên kỉ…các khoảng thời gian ngắn hơn như giờ, phút, giây…thì được đo bằng đồng hồ [18, tr. Có thể nói: Lịch là hệ thống đơn vị dùng để đo đếm thời gian theo một phương pháp nhất định, lấy các hiện tương thiên văn làm chuẩn mực cơ bản để tính toán, nhằm phản ánh các quy luật, nhịp điệu của tự nhiên, phục vụ đời sống và xã hội.

Như vậy, lịch không phải là bản thân thời gian mà là thước đo thời gian. Nó chỉ ra vị trí vận động trên quỹ đạo của Trái đất giữa các thiên thể và mối quan hệ phức tạp giữa chúng, thông qua sự biểu hiện sáng tối, sự thay đổi pha Mặt trăng, khí hậu và chu kỳ nhật nguyệt thực… Không giống các đơn vị đo lường khác, để tính lịch đòi hỏi người ta phải có một cách thức nhất định gọi là lịch pháp. Lịch pháp 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] là phương pháp làm lịch, tính lịch được hình thành trên nhiều cơ sở khác nhau mà quan trọng nhất là toán học, thiên văn và thực tế. Lịch xuất hiện từ khi nào? Hiện chúng ta biết rất ít về việc đo đạc, ghi chép thời gian trong thời tiền sử, nhưng từ các di vật khảo cổ ở mọi nền văn hoá đều phát hiện thấy dấu vết của việc này.

Sau đây là một số tư liệu về sự hình thành lịch ở một số vùng trên thế giới. Châu Âu : thời kỳ băng hà cách đây hơn 20 nghìn năm các thợ săn ở châu Âu đã khắc các vạch lên thân gỗ và xương, có thể bằng cách này họ dùng để đếm các ngày trong tuần trăng. Các cột đá tại nước Anh (Stonehenge) được xây dựng cách đây hơn 4000 năm có lẽ đã được sắp xếp nhằm xác định một số thời điểm đặc biệt liên quan đến mùa và hiện tượng thiên văn như ngày chí, nguyệt thực… Tại Hy Lạp các bản di vật bằng đất sét thế kỷ 13 trước CN hay những ghi chép của Homer và Hesiod cho thấy người cổ Hy Lạp sử dụng lịch Mặt trăng (lịch âm), các tháng bao gồm 29 và 30 ngày xen kẽ nhau. Đến thế kỷ thứ 6 trước CN các nhà thiên văn học Hy Lạp đã đề nghị một lịch chính xác hơn bằng cách chèn thêm 3 tháng vào mỗi chu kỳ 8 năm.

lịch chu kỳ 8 năm này vẫn tiếp tục được sử dụng ở Hy Lạp mặc dù sau đó đã có thêm hai phát hiện đáng chú ý: Khoảng năm 433 trước CN nhà thiên văn học Meton ở Aten tìm thấy 19 năm mặt trời (chu kỳ meton) vừa bằng 235 tuần trăng và vào năm 130 trước CN Hipparchus quan sát thấy năm mặt trời không phản ánh chính xác bằng 365,25 ngày. Ở La Mã vào khoảng thế kỷ thứ 7 hoặc thứ 8 trước CN nhà cai trị thành Rome đầu tiên là Romulus đưa vào sử dụng loại lịch gồm 10 tháng, 6 tháng 30 ngày và 4 tháng 31 ngày, tổng cộng 304 ngày, năm khởi đầu vào tháng 3. Sau này lịch La Mã tiếp tục được cải tiến dưới các thời Numa Pompilus (715-613 trước CN) và Etruscan Tarquinius Priscus (năm 616-579 trước CN, nó có tên là lịch cộng hoà La Mã. Tuy ở lịch này năm (365,25 ngày) dài hơn năm mặt trời một ngày nhưng nhiều yếu tố của lịch cộng hoà La Mã đã được đưa vào lịch Gregorius thông dụng hiện nay.

19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trung Cận Đông: tại Ai Cập cách đây hơn 10 nghìn năm, vào thời kỳ đầu nền văn minh của mình, người Ai Cập cổ đã sử dụng lịch bao gồm 12 tháng mỗi tháng 30 ngày (một năm dài 360 ngày). Nhưng sau đó họ nhận ra rằng sao Thiên Lang (Sirius) ở chòm sao Đại Khuyển (Canis Major) cứ sau 365 ngày thì mọc cạnh mặt trời, lúc sông Nin bắt đầu chu kỳ ngập lụt hàng năm. Dựa trên điều này Ai Cập làm ra lịch 365 ngày, lịch này có lễ bắt đầu vào năm 4236 trước CN năm được ghi nhận sớm nhất trong lịch sử. Còn ở vùng Lưỡng Hà, thung lũng sông Tigris- Euphrate (Irắc), cách đây 5000 năm người Xume dùng lịch chia năm thành các tháng 30 ngày, chia ngày thành 12 khoảng (tương đương với 2 giờ) và mỗi khoảng này chia ra 30 phần (bằng 4 phút).

Cũng ở Irắc, vào khoảng 2000 năm trước CN người Babylon sử dụng lịch mặt trăng gồm 12 tháng xen kẽ 29 và 30 ngày. Sau đó, khoảng năm 380 trước CN, lịch này trở nên tinh xảo hơn khi trong lịch đã có sự kết hợp giữa tuần trăng với thời tiết. Điều này được thực hiện bằng cách chèn thêm 7 tháng nhuận vào chu kỳ 19 năm chu kỳ 19 năm trùng với chu kỳ Meton của nhà thiên văn học người Hy Lạp. Không rõ người Babylon cùng tìm ra chu kỳ Meton hay tiếp thu nó từ người Hy Lạp, tuy nhiên lịch này được chấp nhận ở Hy Lạp và các thuộc địa của La Mã cho đến năm 75 sau CN.

Lịch sớm nhất của người Do Thái có lẽ là lịch Gezer ở thời kỳ vua Solomon, khoảng cuối thế kỷ thứ 10 trước CN, sau đó người Do Thái cổ sử dụng lịch của người Babylon (587 trước CN). Nam Á và Viễn Đông: ở Việt Nam hiện còn lưu giữ một thứ lịch của người Mường gọi là lịch tre, lịch này gồm 12 thanh tre ghi lại 12 tháng và trên mỗi thanh tre khắc các vạch ký hiệu ngày, tháng và các hiện tượng khác. Phải chăng đây là một thứ lịch cổ dùng ở nước ta trước khi lịch âm dương được du nhập từ Trung Hoa sang? Ở Ấn Độ theo ghi chép thì lịch cổ nhất có vào năm 1000 trước CN, một năm lịch có 360 ngày chia thành 12 tháng âm bao gồm 27 hoặc 28 ngày, số ngày thiếu được bù bằng cách chèn tháng nhuận sau mỗi 60 tháng. Còn tại Trung Quốc, lịch Âm - Dương có từ Thế kỷ 14 trước CN (đời Thương), theo truyền thuyết thì sớm hơn nữa vào thời Tam Hoàng Ngũ Đế (năm 2637 trước CN) đã có lịch do hoàng đế 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sáng tạo ra.

Đáng chú ý là đời nhà Thương người Trung Hoa đã biết đến độ dài năm là 365.25 ngày và tuần trăng dài 29. Trung Mỹ: người Maya ở Trung Mỹ không chỉ dưạ trên mặt trăng, mặt trời mà cả sao Kim để tạo ra lịch 260 và 365 ngày. Nền văn hoá Maya hưng thịnh từ khoảng 2000 năm trước CN đến năm 1500 sau CN, các chu kỳ thiên văn ghi lại cho thấy họ tin là thế giới được sáng ra vào năm 3114 TCN. Các lịch của họ sau này trở thành một phần của lịch đá Aztec [1, tr.

Những cơ sở của việc làm lịch Lịch thường có tính chu kì, lặp đi lặp lại chạy mãi không ngừng theo thời gian để đo mốc thời gian, chúng được soạn theo một quy tắc nhất định, thường là dựa vào các hiện tượng tự nhiên có tính chất chu kì. Đặc biệt là các hiện tượng thiên văn. Cũng như các ngành khoa học kĩ thuật khác, lịch ra đời do chính nhu cầu của đời sống và trước hết là do sản xuất nông nghiệp. Chính chăn nuôi và trồng trọt là đã đặt ra những đòi hỏi đầu tiên về việc phải làm ra lịch.

Người ta cần phải biết và dự đoán trước được những thay đổi của các mùa mưa gió, nóng, lạnh, khô hạn, thủy triều, sáng trăng hay tối trời…Các yếu tố này của thời tiết, khí hậu, phụ thuộc vào chính mặt trời và một phần chịu ảnh hưởng của mặt trăng. Lịch được hình thành từ nhiều cơ sở nhưng quan trọng nhất là cơ sở thiên văn. Cơ sở thiên văn của việc làm lịch và các đơn vị lịch Thiên văn là một khoa học được hình thành và phát triển rất sớm, song cũng đầy kịch tính. Là một khoa học gắn liền với vũ trụ quan, trong thời kì Trung cổ nó bị triết học và thần học chi phối mạnh mẽ và nhiều khi bị đình trệ, kìm hãm hàng thế kỉ.

Người phương Đông xưa có thuyết Trời tròn, Đất vuông; Người Việt xưa có sự tích “Bánh chưng, bánh dầy”, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh dầy tròn tượng trưng cho trời. Ở phương Tây xưa có thuyết địa tâm, coi trái đất là đứng yên, là trung tâm của vũ trụ. Rồi sau đó có thuyết nhật tâm, coi mặt trời là trung tâm của hệ mặt trời, trái đất quanh xung quanh mặt trời. Song, các quan niệm khác nhau đó không cản trở nhiều đến việc làm lịch, bởi người làm lịch dựa vào thiên văn học quan sát.

Họ đứng trên trái đất mà nhìn bầu trời, chính là dùng một hệ tọa độ gắn 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vào trái đất; một cách tương đối là coi trái đất đứng yên, các thiên thể khác chuyển động tương đối với nó. Bằng thiên văn học quan sát, người ta đã hiểu bầu trời sao một cách tinh tế, phát hiện ra tính chu kì của các chuyển động tương đối của mặt trời, mặt trăng và bầu trời sao.