Luận văn: Cảm hứng thế sự và đời tư trong thơ Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI của Trần Thị Minh Tâm

Khám phá cảm hứng thế sự và đời tư trong thơ Việt Nam giai đoạn 2000-2010 qua luận văn thạc sĩ USSH, phân tích sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Trần Thị Minh Tâm
• Người hướng dẫn: GS. Lê Văn Lân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Cảm hứng thế sự và đời tư trong thơ Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Lịch sử vấn đề
• 3. Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH XÃ HỘI VÀ THƠ CA VIỆT NAM MƯỜI NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 1.1. Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XXI
• 1.2. Đời sống thơ ca mười năm đầu thế kỷ XXI
• 1.2.1. Cách tân là vấn đề cấp thiết của thơ ca
• 2. CHƯƠNG 2: CẢM HỨNG THẾ SỰ, ĐỜI TƯ TRONG THƠ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG THƠ MƯỜI NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cảm Hứng Thế Sự và Đời Tư Trong Thơ Việt Nam

Cảm hứng thế sự và đời tư trong thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI phản ánh những biến động xã hội và tâm tư của con người. Thơ ca không chỉ là nghệ thuật mà còn là tiếng nói của thời đại. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, thơ Việt Nam đã có những chuyển biến mạnh mẽ, thể hiện sự đa dạng trong cảm xúc và nội dung. Các nhà thơ đã tìm kiếm những giá trị mới, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

1.1. Định Nghĩa Cảm Hứng Thế Sự và Đời Tư

Cảm hứng thế sự trong thơ ca thường liên quan đến các vấn đề xã hội, chính trị, và những biến động trong đời sống. Ngược lại, cảm hứng đời tư tập trung vào những trải nghiệm cá nhân, tình yêu, và mối quan hệ gia đình. Hai dòng cảm hứng này đã tạo nên bức tranh đa chiều về cuộc sống con người trong thơ Việt Nam.

1.2. Vai Trò Của Cảm Hứng Trong Thơ Ca

Cảm hứng là yếu tố quyết định đến chất lượng và giá trị của tác phẩm thơ. Nó không chỉ giúp nhà thơ thể hiện tâm tư mà còn kết nối với độc giả. Trong thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI, cảm hứng thế sự và đời tư đã trở thành những chủ đề chính, phản ánh sâu sắc những vấn đề xã hội và tâm lý con người.

II. Những Thách Thức Đối Với Cảm Hứng Thế Sự Trong Thơ Việt Nam

Thơ ca Việt Nam đầu thế kỷ XXI phải đối mặt với nhiều thách thức từ xã hội và văn hóa. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin đã làm thay đổi cách tiếp cận và tiêu thụ thơ. Bên cạnh đó, những vấn đề như khủng hoảng kinh tế, biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đến cảm hứng sáng tác.

2.1. Ảnh Hưởng Của Công Nghệ Đến Thơ Ca

Sự bùng nổ của Internet đã tạo ra một không gian mới cho thơ ca. Các tác giả trẻ có thể dễ dàng tiếp cận độc giả qua mạng xã hội, nhưng điều này cũng dẫn đến sự cạnh tranh khốc liệt. Nhiều tác phẩm chất lượng cao có thể bị lãng quên giữa hàng triệu bài viết khác.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nội Dung Thơ

Biến đổi khí hậu đã trở thành một chủ đề nóng trong thơ ca. Nhiều nhà thơ đã phản ánh nỗi lo lắng về tương lai của nhân loại và môi trường sống. Những hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp nhưng cũng đầy bi thương đã xuất hiện nhiều hơn trong các tác phẩm.

III. Phương Pháp Thể Hiện Cảm Hứng Thế Sự Trong Thơ

Các nhà thơ Việt Nam đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thể hiện cảm hứng thế sự. Từ việc duy trì thể thơ truyền thống đến việc tự do hóa hình thức, ngôn ngữ thơ ca đã trở nên phong phú và đa dạng hơn.

3.1. Duy Trì Các Thể Thơ Truyền Thống

Nhiều nhà thơ vẫn giữ lại các thể thơ truyền thống như thơ lục bát, thơ thất ngôn. Điều này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ độc giả. Những tác phẩm này thường mang đậm tính dân tộc và truyền thống.

3.2. Tự Do Hóa Hình Thức Thơ

Sự tự do trong hình thức thơ đã cho phép các nhà thơ sáng tạo hơn. Họ có thể kết hợp nhiều thể loại, hình ảnh và ngôn ngữ khác nhau để tạo ra những tác phẩm độc đáo. Điều này giúp thơ ca trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn với độc giả trẻ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cảm Hứng Thế Sự Trong Thơ

Cảm hứng thế sự không chỉ dừng lại ở việc phản ánh thực tại mà còn có thể tạo ra những thay đổi tích cực trong xã hội. Thơ ca có thể là công cụ để nâng cao nhận thức và khơi dậy tinh thần trách nhiệm của cộng đồng.

4.1. Thơ Ca Như Một Công Cụ Tuyên Truyền

Nhiều tác phẩm thơ đã được sử dụng trong các chiến dịch tuyên truyền về bảo vệ môi trường, bình đẳng giới và các vấn đề xã hội khác. Thơ ca có thể truyền tải thông điệp mạnh mẽ và dễ nhớ hơn so với các hình thức truyền thông khác.

4.2. Tác Động Đến Tâm Lý Cộng Đồng

Thơ ca có khả năng chạm đến trái tim của con người. Những bài thơ về tình yêu, nỗi đau và hy vọng có thể giúp mọi người cảm thấy được an ủi và đồng cảm. Điều này tạo ra một cộng đồng gắn kết hơn.

V. Kết Luận Về Cảm Hứng Thế Sự và Đời Tư Trong Thơ Việt Nam

Cảm hứng thế sự và đời tư trong thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI đã thể hiện sự phong phú và đa dạng của nền văn học. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh thực tại mà còn góp phần định hình tương lai của thơ ca Việt Nam.

5.1. Tương Lai Của Thơ Ca Việt Nam

Với sự phát triển không ngừng của xã hội và văn hóa, thơ ca Việt Nam sẽ tiếp tục có những bước tiến mới. Các nhà thơ sẽ tiếp tục khám phá và thể hiện những cảm xúc, suy tư của mình trong bối cảnh hiện đại.

5.2. Vai Trò Của Độc Giả Trong Sự Phát Triển Của Thơ

Độc giả đóng vai trò quan trọng trong việc định hình và phát triển thơ ca. Sự đón nhận và phản hồi từ độc giả sẽ là động lực để các nhà thơ tiếp tục sáng tạo và đổi mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thập niên đầu thế kỷ XXI ghi nhận bước chuyển mình sâu sắc của xã hội Việt Nam với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 7,26%/năm và sự bùng nổ của xuất bản với khoảng 700 tập thơ ra mắt mỗi năm. Tuy nhiên, đời sống văn học lại đứng trước một nghịch lý lớn: số lượng tác giả gia tăng nhanh chóng nhưng tác phẩm đỉnh cao lại thưa vắng, tạo nên hiện tượng khủng hoảng tiếp nhận thi ca trên diện rộng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã quy luật vận động nội tại của thi ca Việt Nam khi chuyển giao từ hệ hình sử thi hào hùng thời chiến sang không gian thế sự đời tư của thời kỳ hội nhập và kinh tế thị trường.

Mục tiêu cụ thể của công trình là nhận diện toàn diện diện mạo thơ ca đương đại, làm sáng tỏ các khuynh hướng thẩm mỹ, sự biến đổi trong cấu trúc thể loại, hình ảnh và ngôn ngữ nghệ thuật. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 457 tác phẩm tiêu biểu được tuyển chọn trong bộ sách gồm 2 tập do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành vào tháng 10 năm 2010, đại diện cho dòng chảy thi ca cả nước từ năm 2001 đến năm 2010. Ý nghĩa nghiên cứu được định vị rõ nét qua việc cung cấp hệ thống số liệu định lượng chuẩn xác, đo lường sự dịch chuyển của 3 dòng cảm hứng trụ cột, từ đó đóng góp cơ sở dữ liệu học thuật tin cậy để đánh giá tiến trình hiện đại hóa văn học nước nhà sau năm 1986.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết loại hình văn học của nhà nghiên cứu Gennady Pospelov, trong đó phân chia nội dung nghệ thuật thành 3 dòng thể tài cơ bản: dòng sử thi - dân tộc, dòng thế sự - đạo đức và dòng số phận - đời tư. Luận văn kế thừa và phát triển quan điểm thi pháp học của Giáo sư Trần Đình Sử về thể tài như một mô hình nghệ thuật phản ánh hiện thực qua lăng kính bản thể. Đồng thời, công trình ứng dụng quan niệm mỹ học của nhà lý luận Vissarion Belinsky về cảm hứng chủ đạo, xem đây là trạng thái tình cảm say đắm gắn liền với tư tưởng nghệ thuật xuyên suốt tác phẩm.

Bên cạnh các lý thuyết văn học truyền thống, khung nghiên cứu còn tích hợp lý thuyết hậu hiện đại của các học giả phương Tây như Jean-François Lyotard và Ihab Hassan nhằm giải mã các hiện tượng cách tân phi tâm hóa, phi cấu trúc và giải đại tự sự trong thơ trẻ. Hệ thống 4 khái niệm then chốt được vận dụng nhất quán xuyên suốt công trình gồm: cảm hứng chủ đạo, thể tài thế sự, thể tài đời tư và thi pháp hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát chính bao gồm 457 bài thơ trong hợp tuyển thi ca thập niên đầu thế kỷ XXI, kết hợp đối sánh với cơ sở dữ liệu 1.144 tác phẩm giai đoạn 1975 - 2000 và kết quả điều tra xã hội học trên 636 độc giả tại Hà Nội của Viện Văn học năm 2011. Cỡ mẫu 457 tác phẩm được tuyển chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng thể tài, đảm bảo đại diện cho nhiều thế hệ cầm bút từ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ đến thế hệ tác giả trẻ sinh trong thập niên 1970 và 1980.

Phương pháp phân tích chủ đạo là sự kết hợp chặt chẽ giữa thống kê định lượng và thi pháp học cấu trúc, phương pháp so sánh lịch sử và phân tích xã hội học văn học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm khắc phục tính chủ quan trong phê bình cảm thụ đơn thuần, giúp lượng hóa chính xác tỷ lệ phân bố các chủ đề và xác lập mối liên hệ nhân quả giữa biến đổi kinh tế xã hội với sự thay đổi của tư duy thơ. Quá trình thu thập, xử lý và đối chiếu dữ liệu được triển khai chặt chẽ từ năm 2010 đến khi hoàn thiện công trình vào năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên 457 tác phẩm thuộc tuyển tập thi ca mười năm đầu thế kỷ XXI đã mang lại 4 phát hiện mang tính quy luật:

Thứ nhất, cảm hứng thế sự vươn lên chiếm lĩnh vị trí chủ đạo với 261 bài thơ, đạt tỷ lệ 57,1%. Tỷ lệ này tăng gấp hơn 2,3 lần so với giai đoạn 1975 - 2000, vốn chỉ ghi nhận 24% tác phẩm thế sự trên tổng số 1.144 bài thơ được khảo sát trước đó. Nội dung thế sự mở rộng trực diện vào các vấn đề đạo đức, mặt trái của đô thị hóa và những vết thương tinh thần hậu chiến.

Thứ hai, cảm hứng đời tư duy trì vị thế vững chắc với 188 bài thơ, chiếm tỷ lệ 41,1%, tăng nhẹ so với mức 38% của giai đoạn 25 năm trước đổi mới. Thơ đi sâu khám phá cái tôi bản thể, khao khát tình yêu cá nhân và mở rộng biên độ sang cõi tâm linh vô thức.

Thứ ba, cảm hứng sử thi sụt giảm mạnh mẽ chỉ còn 8 bài thơ, chiếm tỷ trọng khiêm tốn 1,8%. Khuynh hướng tụng ca tập thể thu hẹp, chủ yếu tái hiện qua trường ca suy ngẫm hoặc trỗi dậy gắn liền với sự kiện bảo vệ chủ quyền biển đảo cuối thập niên.

Thứ tư, sự hình thành các trào lưu cách tân đa dạng gồm thơ Tân hình thức khởi xướng từ năm 2000, thơ nữ quyền bùng nổ năm 2005, thơ trình diễn xuất hiện từ năm 2001 đến các thử nghiệm thơ hậu hiện đại phá vỡ thi pháp truyền thống.

Thảo luận kết quả

Sự áp đảo của hai dòng cảm hứng thế sự và đời tư với tổng tỷ lệ lên tới 98,2% bắt nguồn từ sự chuyển đổi thể chế kinh tế và quá trình hội nhập quốc tế sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2006. Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng khiến con người đối mặt với nỗi âu lo thường nhật, thúc đẩy nhu cầu tìm về các giá trị cá nhân. Kết quả này hoàn toàn tương thích với dữ liệu điều tra xã hội học của nhóm nghiên cứu do Phó Giáo sư Tôn Thảo Miên chủ nhiệm năm 2011, khi có tới 65,9% bạn đọc lựa chọn đề tài tình yêu, hôn nhân và 69,1% tìm kiếm tác phẩm mang giá trị nhân văn sâu sắc.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ chuyển dịch cấu trúc này có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ tròn phân bố 3 dòng cảm hứng năm 2010 và biểu đồ cột đối sánh tương quan tỷ lệ giữa hai giai đoạn 1975 - 2000 và 2001 - 2010. Biểu đồ sẽ minh chứng bước chuyển dứt khoát từ đại tự sự sử thi sang vi tự sự đời tư, thể hiện bước phát triển tất yếu của nền văn học dân chủ và đa thanh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật của nghiên cứu và thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của nền thi ca đương đại, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, đổi mới toàn diện công tác lý luận phê bình văn học. Hội Nhà văn Việt Nam và Viện Văn học cần chủ trì xây dựng các diễn đàn học thuật chuyên sâu, nâng cao năng lực tiếp nhận các trào lưu cách tân hiện đại và hậu hiện đại. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ thẩm định đúng giá trị các tác phẩm thử nghiệm đạt 85%, hạn chế định kiến bảo thủ trong giai đoạn 2026 - 2028.

Thứ hai, cập nhật và tích hợp thi pháp thơ đương đại vào chương trình giảng dạy đại học. Các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn cần rà soát, bổ sung 100% đề cương chi tiết học phần Văn học Việt Nam hiện đại trước năm 2027, đưa các tác giả thuộc thế hệ 7X và 8X cùng hệ thống 457 tác phẩm khảo sát vào giảng dạy chuyên đề.

Thứ ba, tăng cường chiến lược số hóa và quảng bá thơ ca chất lượng cao. Các đơn vị xuất bản và truyền thông văn hóa cần đẩy mạnh phát hành đa nền tảng, phấn đấu nâng mức tiêu thụ tác phẩm giá trị lên 40% trong giai đoạn 2026 - 2030, đồng thời phối hợp tổ chức dịch thuật và xuất bản từ 5 đến 10 tuyển tập thơ song ngữ đạt chuẩn quốc tế.

Thứ tư, chuẩn hóa mô hình tổ chức các sự kiện trình diễn thơ. Ban Chấp hành Hội Nhà văn phối hợp với các trung tâm văn hóa thiết lập quy chuẩn tương tác nghệ thuật, thu hút tối thiểu 500 lượt khán giả trẻ tham gia mỗi kỳ Ngày Thơ Việt Nam, duy trì định kỳ hàng năm từ năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là nguồn tài liệu giá trị cao, phục vụ thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Nhóm thứ nhất là giảng viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam và Lý luận văn học. Luận văn cung cấp khung lý thuyết thể tài của Pospelov cùng hệ thống số liệu định lượng chi tiết, hỗ trợ đắc lực cho việc biên soạn giáo trình và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về tiến trình thi ca sau năm 1975.

Nhóm thứ hai là sinh viên cử nhân ngành Ngữ văn, Báo chí và Văn hóa học. Tài liệu đóng vai trò như một cẩm nang phương pháp luận, giúp sinh viên khai thác 457 dẫn chứng thơ ca và dữ liệu điều tra 636 độc giả để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp đạt chuẩn học thuật.

Nhóm thứ ba là các nhà phê bình văn học và biên tập viên nhà xuất bản. Luận văn cung cấp hệ tiêu chí khoa học để thẩm định khoảng 700 tập thơ ra mắt mỗi năm, phân biệt rạch ròi giữa cách tân nghệ thuật chân chính và sự lập dị, suy đồi hình thức.

Nhóm thứ tư là các nhà thơ trẻ và người sáng tạo nội dung nghệ thuật. Dữ liệu thực chứng về 65,9% thị hiếu độc giả hướng vào đời tư giúp người viết định vị bản ngã sáng tạo, kết nối hài hòa giữa khát vọng cách tân cá nhân với nhu cầu tiếp nhận của công chúng.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn khảo sát dữ liệu trong phạm vi thời gian nào và quy mô mẫu nghiên cứu là bao nhiêu?
Công trình tập trung khảo sát thơ ca giai đoạn 10 năm đầu thế kỷ XXI, từ năm 2001 đến năm 2010. Quy mô mẫu nghiên cứu trực tiếp gồm 457 bài thơ tiêu biểu in trong tuyển tập hai tập do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2010, kết hợp đối sánh với 1.144 bài thơ giai đoạn 1975 - 2000.

Cảm hứng thế sự trong giai đoạn 2001 - 2010 có điểm gì khác biệt so với giai đoạn trước?
Cảm hứng thế sự giai đoạn này chiếm tỷ lệ vượt trội 57,1%, cao hơn gấp đôi mức 24% của 25 năm trước đó. Thơ thế sự đầu thế kỷ XXI không chỉ dừng lại ở nỗi đau hậu chiến mà mở rộng phản ánh mặt trái của kinh tế thị trường, vấn đề sinh thái và sự tha hóa nhân cách trong đời sống đô thị.

Tại sao cảm hứng sử thi chỉ chiếm 1,8% trong tổng số tác phẩm khảo sát?
Khi đất nước bước vào thời bình với tăng trưởng kinh tế 7,26%/năm, mối quan tâm xã hội chuyển từ nhiệm vụ cứu nước tập thể sang đời sống cá nhân thường nhật. Cảm hứng sử thi chỉ chiếm 8/457 bài, nhường chỗ cho các trăn trở đạo đức và số phận con người trong thời kỳ hội nhập.

Các trào lưu cách tân thơ nổi bật trong thập niên đầu thế kỷ XXI gồm những xu hướng nào?
Giai đoạn này ghi nhận 4 khuynh hướng nổi bật: Thơ Tân hình thức xuất hiện năm 2000, Thơ nữ quyền với nhóm Ngựa Trời năm 2005, Thơ trình diễn phát triển mạnh từ năm 2001 đến 2009 tại Văn Miếu, và Thơ hậu hiện đại với các thủ pháp phân mảnh, giải cấu trúc.

Dữ liệu xã hội học 636 độc giả của Viện Văn học phản ánh điều gì về thị hiếu thi ca?
Khảo sát chỉ ra 65,9% người đọc ưa chuộng đề tài tình yêu, hôn nhân và 69,1% đề cao giá trị nhân văn. Điều này khẳng định thị hiếu công chúng đã chuyển dịch mạnh mẽ sang đời tư thế sự, đặt ra yêu cầu thơ phải đổi mới để đáp ứng nhu cầu thực tế.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 kết luận cốt lõi:

• Xác lập bức tranh toàn cảnh về sự vận động của thơ Việt Nam giai đoạn 2001 - 2010 dựa trên khảo sát thực chứng 457 bài thơ tiêu biểu.
• Chứng minh sự xác lập vững chắc của cảm hứng thế sự với tỷ trọng áp đảo 57,1%, trở thành dòng mạch phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội đổi mới.
• Khẳng định vai trò của cảm hứng đời tư với tỷ lệ 41,1%, đưa thơ trở về đúng bản chất trữ tình và khám phá chiều sâu bản thể con người.
• Đánh giá khách quan những thành tựu và hạn chế của các phong trào cách tân như Tân hình thức, thơ nữ quyền, thơ trình diễn và thơ hậu hiện đại.
• Cung cấp hệ thống dữ liệu đối sánh khoa học giữa hai giai đoạn 1975 - 2000 và 2001 - 2010, đóng góp luận cứ vững chắc cho lịch sử văn học đương đại.

Đóng góp lớn nhất của công trình là thiết lập hệ phương pháp kết hợp định lượng và thi pháp học trong nghiên cứu văn học Việt Nam. Trong lộ trình học thuật giai đoạn 2026 - 2030, các nghiên cứu tiếp nối cần mở rộng phạm vi khảo sát sang không gian văn học mạng và thơ ca hải ngoại. Hãy tải ngay toàn văn luận văn thạc sĩ để khai thác nguồn ngữ liệu quý giá và phục vụ hiệu quả cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tình hình xã hội và thơ ca Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI - Chương 2: Cảm hứng thế sự, đời tư trong thơ Việt Nam đầu thế kỷ XXI - Chương 3. Phương thức thể hiện trong thơ mười năm đầu thế kỷ XXI. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] NỘI DUNG Chƣơng 1. TÌNH HÌNH XÃ HỘI VÀ THƠ CA VIỆT NAM MƢỜI NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI 1.

Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XXI Mười năm đầu của thế kỉ XXI đã đi qua, trong khoảng thời gian đó, xã hội Việt Nam đã có nhiều chuyển biến quan trọng ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn học. Những năm đầu thế kỷ XXI, mặc dù thế giới có nhiều biến động bất ổn nhưng nước ta vẫn giữ được ổn định chính trị - xã hội, kinh tế tiếp tục tăng trưởng. Việt Nam đã ra khỏi tình trạng kém phát triển, bước vào nhóm nước đang phát triển có thu nhập trung bình trên thế giới. Theo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 1 năm 2011), trong giai đoạn từ 2001 - 2010, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân của nước ta đạt 7,26%/năm; tổng sản phẩm trong nước (GDP) năm 2010 theo giá thực tế gấp 3,26 lần so với năm 2000.

Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tiếp tục được xây dựng và hoàn thiện; chủ trương, đường lối đổi mới của Đảng tiếp tục được thể chế hóa thành luật pháp, cơ chế, chính sách ngày càng đầy đủ, đồng bộ hơn. Giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hoá và các lĩnh vực xã hội có nhiều tiến bộ. Vấn đề bảo vệ tài nguyên, môi trường được chú trọng. Đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được cải thiện rõ rệt, dân chủ trong xã hội tiếp tục được mở rộng.

Quốc phòng, an ninh được tăng cường. Mười năm qua cũng đánh dấu quá trình hội nhập quốc tế mạnh mẽ của nước ta tiêu biểu là sự kiện gia nhập WTO vào năm 2006. Giao lưu văn hoá phát triển, văn học nói chung và thơ ca nói riêng được tiếp cận với những trào lưu nghệ thuật hiện đại của thế giới. Với sự phát triển của các phương tiện thông tin truyền thông, đặc biệt là mạng Internet, tác phẩm văn học dễ dàng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đến với công chúng, đời sống văn học trở nên phong phú, sôi nổi hơn.

Internet đã thay đổi cách viết - công bố - đọc - nghĩ - cảm của người sáng tác lẫn người đọc. Qua các website, blog cá nhân, các tác giả tự do trình bày những thử nghiệm mới, từ đó ra đời những khuynh hướng, trào lưu mới trong văn học. Có một sự thật là: số lượng người in sáng tác và đọc trên mạng là rất lớn, vượt trội so với văn chương giấy và ngày càng tăng; các cuộc luận bàn sôi nổi về văn chương cũng phần lớn diễn ra ở trên Internet. Bên cạnh đó, nước ta cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, bất ổn.

Đầu thế kỷ XXI, thế giới lâm vào một cuộc suy thoái kinh tế có quy mô toàn cầu; ảnh hưởng bởi điều đó tốc độ tăng trưởng kinh tế trong nước giảm sút rõ rệt. Thảm họa thiên tai do khí hậu biến đổi diễn ra thường xuyên hơn, mức độ tàn phá khủng khiếp hơn không chỉ ở nước ta mà trên toàn thế giới khiến loài người phải thực sự suy nghĩ nghiêm túc về sự tồn vong của mình. Hội nhập quốc tế cũng làm nảy sinh nguy cơ mai một các giá trị văn hóa truyền thống trước sự xâm thực của văn hóa ngoại lai. Cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI, tình hình biển Đông trở nên vô cùng căng thẳng, chủ quyền biển, đảo của nước ta bị đe doạ bởi các thế lực bành trướng… Tất cả những vấn đề xã hội đó có tác động không nhỏ đến cảm hứng chủ đạo trong thơ Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI.

Đời sống thơ ca mƣời năm đầu thế kỷ XXI 1. Cách tân là vấn đề cấp thiết của thơ ca Từ giữa thập niên 90 của thế kỷ trước, nhiều người đã nói đến sự “khủng hoảng thơ”. Có một nghịch lý là số lượng người viết thì đông lên, đông như chưa từng có, còn người đọc thì giảm đi trông thấy, trên rất nhiều chỉ số. Dường như người làm thơ và người đọc thơ hôm nay ít có tiếng nói chung.

Thơ có sự bùng nổ. chỉ có điều là bùng nổ về số lượng chứ không phải về chất lượng. Thơ in tràn lan, ước tính mỗi năm có khoảng bảy trăm tập 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thơ ra đời, nhưng chẳng có mấy tập thơ gây được tiếng vang. Nói một cách công bằng thì hiện nay không phải là không có thơ hay.

Có điều thơ hay, thơ sâu sắc thường rất hiếm. Thơ hay hôm nay vừa hiếm lại vừa bị chen lấn, bị khuất lấp, bị đánh đồng với thơ dở. Nó tựa nụ hoa tí xíu trong đám cỏ rậm rạp của những phế liệu, cần những con mắt công tâm và tinh tường của nhà phê bình, gạn ra tinh tuý từ những phế liệu ngổn ngang kia. Cũng có người cất công quyết “đãi cát tìm vàng”, đó là Nguyễn Việt Chiến với công trình Tuyển thơ Việt Nam tìm tòi và cách tân 1975 - 2005 xuất bản tháng 12/2007.

Đây là một hợp tuyển thơ đáng để đọc nhưng không hiểu sao cho đến nay công chúng không mấy ai quan tâm. Có phải là khâu quảng bá của tác phẩm kém hay tại bởi một nguyên nhân khác là thơ đang bị “lép vế” trước những phương tiện nghe nhìn đang ngày càng hiện đại? Thơ bị mất giá cũng là tình trạng chung ở các quốc gia khác. Hiện nay, văn học của hầu hết các nước trên thế giới đang chứng kiến một hiện tượng gần như có thể gọi là sự khủng hoảng của thơ. Người ta đã dùng những từ ngữ như “hoang mạc thơ”, “thơ là món hàng ế ẩm” hay “nhà thơ thất nghiệp”.

Thơ ư, chẳng có mấy người đọc. Các nhà xuất bản chẳng còn hào hứng bỏ vốn ra để in thơ. Các tác phẩm thơ hiện nay phần lớn là do tác giả tự bỏ tiền túi ra để in. Còn tác giả có tác phẩm được chọn in trong những hợp tuyển thơ sẽ được trả nhuận bút bằng… sách! Câu hỏi đặt ra là “liệu thơ có nên còn tồn tại trong cuộc sống hôm nay?” Nhà phê bình văn học đương đại Đức Macel Reich Ranicky nói một cách bi quan: “Xin cứ nói thẳng: Thơ ư, có cần thật không? Hàng triệu người sống không cần thơ có sao đâu? Họ chẳng biết gì đến thơ mà vẫn hoàn toàn hạnh phúc.

Họ chẳng thấy thiếu gì hết và còn tránh được khối điều phiền toái. Bởi thơ là một thể loại văn chương vô cùng đáng ngờ, và có đủ lý do để nhắc nhở ta hãy coi chừng nó.” Ý kiến của Macel Reich Ranicky rõ ràng đã hơi quá. Chúng tôi cho rằng thơ là một nghệ thuật luôn luôn cần thiết cho loài người, nói như 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hoài Thanh “… từ bao giờ đến bây giờ, từ Homère đến Kinh thi, đến ca dao Việt Nam, thơ vẫn là một sức đồng cảm mãnh liệt và quảng đại. Nó đã ra đời giữa những vui buồn của loài người và nó sẽ kết bạn với loài người cho đến ngày tận thế” [75, tr.

Vấn đề là ở chỗ làm sao để thơ “chạm” đến được đời sống tinh thần của xã hội hôm nay, để theo kịp nhu cầu của bạn đọc. Thơ phải cách tân, đó là vấn đề sống còn của thơ! Cách tân thơ không chỉ là là đòi hỏi từ thực tiễn đời sống mà còn từ chính nhu cầu nội tại của thơ. Thơ là một nghệ thuật mà nghệ thuật đồng nghĩa với sự sáng tạo. Thế nhưng lối viết theo kiểu thơ Mới ra đời cách đây gần một thế kỷ vẫn còn ảnh hưởng đến tận bây giờ, thậm chí có nhà thơ còn cho rằng thơ hiện nay chỉ là vệt kéo dài của thơ Mới.

Không ai phủ nhận những thành tựu đột phá của thơ Mới đối với văn học dân tộc, nhưng cái hay lặp đi lặp lại mãi cũng nhàm. Có một thực tế là những bài thơ giọng điệu đều đều, du dương không còn thu hút được nhiều độc giả hiện nay. Xã hội thay đổi, nhu cầu thẩm mĩ cuả con người cũng thay đổi, thơ cũng cần thay đổi để đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ mới ấy. Theo những điều tra xã hội học của nhóm nghiên cứu đề tài Công chúng và giao lưu quảng bá văn học thời kỳ đổi mới do PGS.

Tôn Thảo Miên làm chủ nhiệm (Viện Văn học - 2011), sự thay đổi thị hiếu thẩm mĩ của công chúng về mặt đề tài, chủ đề được thể hiện khá cụ thể. Các đề tài, chủ đề được nêu ra nhằm khảo sát thị hiếu của công chúng như đề tài chiến tranh, nông thôn, tình yêu, hôn nhân, lịch sử, dã sử, trinh thám, viễn tưởng, kinh dị… đã giúp minh định những diễn trạng thị hiếu thẩm mĩ trong đời sống văn học. Kết quả điều tra ngẫu nhiên trên 636 đối tượng tại Hà Nội đã cho thấy 65.9% số người được hỏi đã chọn đề tài hôn nhân, tình yêu cho sự đọc của mình. Các đề tài tiếp theo cũng minh chứng một sự chuyển dịch trong thị hiếu thẩm mĩ của công chúng: đề tài chiến tranh 37.1%, đề tài nông thôn 37%, lịch sử 31.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các tác phẩm hướng tới giá trị tư tưởng cao, mang tầm vóc nhân văn, nhân bản thu hút được 69.1% số đối tượng tham gia khảo sát. Tiếp sau đó, các tác phẩm đề cao tính nghệ thuật cũng thu hút được tới 50.2% công chúng. Các chủ đề khác như tâm linh, vô thức thu hút 41.3%, trào phúng 38. Các số liệu trên cho thấy công chúng ngày nay chuộng những vấn đề thuộc về cuộc sống thường ngày như gia đình, tình yêu,.

chứ không phải những vấn đề mang tầm vóc lớn như dân tộc, nhân loại. Công chúng cũng rất quan tâm đến giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, đòi hỏi tác phẩm vừa phải có tính nghệ thuật cao và phải mang giá trị nhân văn, nhân bản. Điều này vừa định hướng phát triển cho thơ, vừa là thách thức đối với các nhà thơ hiện nay. Từ cuối thế kỷ XX đến nay, chúng ta thấy rõ thơ có sự phát triển nhanh chóng về lực lượng sáng tác.

Thế hệ những nhà thơ trưởng thành trong thời chống Mỹ như Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm, Ý Nhi, Nguyễn Duy, Hữu Thỉnh có nhiều đổi mới trong giọng điệu và bút pháp.