Luận văn thạc sĩ: Phát triển CNHT ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương đến năm 2020 trong hội nhập kinh tế quốc tế.

• Tác giả: Phạm Văn Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Sáng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Phát Triển Công Nghiệp Hỗ Trợ Ngành Cơ Khí Chế Tạo Trên Địa Bàn Tỉnh Bình Dương Đến Năm 2020 Trong Quá Trình Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 0.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ NGÀNH CƠ KHÍ CHẾ TẠO TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 1.1. Tổng quan về công nghiệp hỗ trợ
• 1.2. Phân loại theo ngành/công nghệ sản xuất linh kiện
• 1.3. Đặc điểm của công nghiệp hỗ trợ
• 1.4. Vai trò của công nghiệp hỗ trợ
• 1.5. Tổng quan về công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo
• 1.5.1. Nội dung ngành công nghiệp cơ khí
• 1.5.2. Nội dung Công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo
• 1.5.3. Mối quan hệ giữa ngành CKCT và CNHT ngành CKCT
• 1.5.4. Một số đặc điểm của ngành CNHT ngành CKCT
• 1.5.5. Vai trò của CNHT ngành CKCT đến sự phát triển của ngành CKCT
• 1.6. Phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo
• 1.6.1. Yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế đối với phát triển CNHT ngành CKCT
• 1.6.2. Khái niệm về phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo
• 1.6.3. Các tiêu chí phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo
• 1.6.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của CNHT ngành CKCT
• 1.6.5. Bài học kinh nghiệm về phát triển công nghiệp hỗ trợ
• 1.6.5.1. Kinh nghiệm Malaysia
• 1.6.5.2. Kinh nghiệm Trung Quốc
• 1.6.5.3. Bài học cho công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ NGÀNH CƠ KHÍ CHẾ TẠO TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH DƯƠNG ĐẾN NĂM 2020 TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 2.1. Khái quát về công nghiệp cơ khí tỉnh Bình Dương
• 2.2. Vai trò của ngành CKCT tỉnh Bình Dương trong phát triển kinh tế xã hội
• 2.3. Hiện trạng ngành cơ khí chế tạo của tỉnh Bình Dương
• 2.4. Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo Bình Dương
• 2.4.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến CNHT ngành CKCT của tỉnh Bình Dương
• 2.4.2. Thực trạng phát triển CNHT ngành CKCT tại tỉnh Bình Dương
• 2.4.3. Đánh giá chung về công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo của Bình Dương
• 2.5. Những điều kiện cần thiết để phát triển CNHT ngành CKCT tại Bình Dương
• 2.6. Thành tựu đạt được trong quá trình phát triển
• 2.6.1. Kết quả đạt được
• 2.6.2. Nguyên nhân của những kết quả đã đạt được
• 2.7. Những hạn chế trong quá trình phát triển
• 2.7.1. Những yếu kém, tồn tại
• 2.7.2. Nguyên nhân của những yếu kém tồn tại
• 2.8. Những vấn đề đặt ra trong phát triển CNHT ngành CKCT tại Bình Dương
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ NGÀNH CƠ KHÍ CHẾ TẠO TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH DƯƠNG ĐẾN NĂM 2020 TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 3.1. Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến CNHT ngành cơ khí chế tạo của Bình Dương
• 3.1.1. Xu thế phát triển CNHT ngành CKCT thế giới trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.2. Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đối với CNHT ngành CKCT trên địa bàn tỉnh Bình Dương
• 3.3. Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo của tỉnh Bình Dương đến năm 2020
• 3.3.1. Quan điểm phát triển
• 3.3.2. Định hướng phát triển
• 3.3.3. Các giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo trên địa bàn tỉnh Bình Dương đến năm 2020
• 3.3.3.1. Nhóm giải pháp chính sách
• 3.3.3.2. Nhóm giải pháp có tính tương hợp với thị trường
• 3.3.3.3. Các điều kiện và yêu cầu hỗ trợ nhằm thực thi giải pháp
• 3.3.4. Đánh giá điều kiện thực thi các giải pháp
• 3.3.5. Một số kiến nghị nhằm nâng cao khả năng thực thi các nhóm giải pháp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương

Phát triển công nghiệp hỗ trợ (CNHT) ngành cơ khí chế tạo là một trong những yếu tố quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Tỉnh Bình Dương, với vị trí địa lý thuận lợi và nền tảng công nghiệp phát triển, đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng và phát triển CNHT. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Việc nghiên cứu và phân tích thực trạng CNHT ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương sẽ giúp xác định rõ hơn những vấn đề cần giải quyết và đưa ra các giải pháp phù hợp.

1.1. Khái niệm và vai trò của công nghiệp hỗ trợ trong ngành cơ khí chế tạo

Công nghiệp hỗ trợ là ngành cung cấp linh kiện, phụ kiện cho các ngành sản xuất chính. Trong ngành cơ khí chế tạo, CNHT đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguyên liệu và thiết bị cần thiết cho sản xuất. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm, từ đó tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

1.2. Tình hình phát triển công nghiệp hỗ trợ tại Bình Dương

Tỉnh Bình Dương đã có những chính sách khuyến khích phát triển CNHT, tuy nhiên, thực trạng hiện tại cho thấy CNHT ngành cơ khí chế tạo vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu sản xuất trong nước. Nhiều doanh nghiệp vẫn phải phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, điều này làm giảm khả năng cạnh tranh và tăng chi phí sản xuất.

II. Những thách thức trong phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng phát triển CNHT ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, công nghệ lạc hậu và chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh là những rào cản lớn. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức giáo dục.

2.1. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao

Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định đến sự phát triển của CNHT. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp trong ngành cơ khí chế tạo gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nhân lực có trình độ chuyên môn cao. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sản xuất và đổi mới công nghệ của các doanh nghiệp.

2.2. Công nghệ lạc hậu và thiếu đầu tư

Nhiều doanh nghiệp trong ngành cơ khí chế tạo vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, dẫn đến năng suất thấp và chất lượng sản phẩm không đảm bảo. Việc thiếu đầu tư vào nghiên cứu và phát triển cũng là một trong những nguyên nhân khiến CNHT không phát triển mạnh mẽ.

III. Giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương

Để phát triển CNHT ngành cơ khí chế tạo, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn cần cải thiện công nghệ và chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Việc xây dựng các chương trình đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp là rất cần thiết.

3.1. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Cần xây dựng các chương trình đào tạo nghề chất lượng cao, phù hợp với nhu cầu của thị trường. Các cơ sở giáo dục cần hợp tác chặt chẽ với doanh nghiệp để đảm bảo sinh viên ra trường có thể đáp ứng được yêu cầu công việc.

3.2. Đầu tư vào công nghệ và nghiên cứu phát triển

Doanh nghiệp cần được khuyến khích đầu tư vào công nghệ mới và nghiên cứu phát triển sản phẩm. Nhà nước cũng cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực này.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về công nghiệp hỗ trợ

Nghiên cứu về CNHT ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương đã chỉ ra rằng việc phát triển CNHT không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người lao động. Các doanh nghiệp có thể tiết kiệm chi phí sản xuất và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

4.1. Kết quả đạt được từ phát triển công nghiệp hỗ trợ

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng thành công các giải pháp phát triển CNHT, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp tồn tại và phát triển mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế của tỉnh Bình Dương.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các doanh nghiệp thành công

Các doanh nghiệp thành công trong việc phát triển CNHT thường có chiến lược rõ ràng và đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và nguồn nhân lực. Họ cũng thường xuyên cập nhật xu hướng thị trường và điều chỉnh chiến lược sản xuất cho phù hợp.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo

Phát triển CNHT ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương là một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Với những giải pháp đồng bộ và sự hỗ trợ từ nhà nước, CNHT có thể phát triển mạnh mẽ, góp phần vào sự phát triển bền vững của tỉnh. Tương lai của CNHT ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương hứa hẹn sẽ có nhiều cơ hội và thách thức, đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng từ tất cả các bên liên quan.

5.1. Triển vọng phát triển công nghiệp hỗ trợ trong tương lai

Với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu ngày càng cao từ thị trường, CNHT ngành cơ khí chế tạo tại Bình Dương có nhiều cơ hội để phát triển. Các doanh nghiệp cần nắm bắt xu hướng và đầu tư vào công nghệ mới để nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.2. Những thách thức cần vượt qua trong tương lai

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng CNHT ngành cơ khí chế tạo cũng phải đối mặt với nhiều thách thức như cạnh tranh từ các nước trong khu vực và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng sản phẩm. Do đó, cần có những chiến lược phát triển bền vững để vượt qua những thách thức này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Bình Dương nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, luôn duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế ấn tượng với mức tăng GDP bình quân đạt khoảng 14%/năm. Đến cuối năm 2013, tỷ trọng công nghiệp đã chiếm tới 61,5% trong cơ cấu GDP của toàn tỉnh, khẳng định vị thế trung tâm công nghiệp năng động hàng đầu Việt Nam. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng công nghiệp tại đây đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn, đặc biệt là tình trạng phụ thuộc lớn vào nguồn linh kiện, phụ tùng nhập khẩu từ nước ngoài và chủ yếu gia công ở phân khúc giá trị gia tăng thấp.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là ngành cơ khí chế tạo – "xương sống" của nền sản xuất vật chất – chưa thể phát triển tự chủ và bền vững nếu thiếu một hệ thống công nghiệp hỗ trợ vững chắc. Hiện nay, phần lớn doanh nghiệp cơ khí trên địa bàn phải nhập khẩu từ 70% đến 80% nguyên phụ liệu và cụm chi tiết máy chính xác, khiến chi phí sản xuất tăng cao và suy giảm năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào ba nội dung trọng tâm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo dưới góc độ kinh tế chính trị.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ cơ khí tại Bình Dương giai đoạn 2000 - 2013.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2020 nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược đối với mục tiêu công nghiệp hóa hiện đại hóa của tỉnh, hướng tới nâng tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm cơ khí lên trên 40%, giảm nhập siêu và thúc đẩy doanh nghiệp địa phương tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất của các tập đoàn đa quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin về phát triển đại công nghiệp cơ khí làm nền tảng vật chất kỹ thuật quyết định năng suất lao động xã hội. Bên cạnh đó, tác giả tích hợp các mô hình kinh tế hiện đại nhằm phân tích năng lực cạnh tranh ngành:

• Mô hình Kim cương của Michael Porter (1990): Đánh giá bốn nhóm yếu tố quyết định lợi thế cạnh tranh quốc gia và vùng lãnh thổ, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của các ngành công nghiệp liên quan và hỗ trợ trong việc tối ưu hóa chi phí giao dịch và thúc đẩy đổi mới công nghệ.
• Lý thuyết Chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) và Mô hình đường cong nụ cười: Phân định ba phân đoạn sản xuất gồm thượng nguồn (R&D, thiết kế linh kiện), trung nguồn (gia công, lắp ráp) và hạ nguồn (marketing, phân phối). Lý thuyết này chỉ ra rằng giá trị gia tăng tập trung chủ yếu ở hai đầu thượng - hạ nguồn, trong khi công đoạn lắp ráp thuần túy chỉ mang lại biên lợi nhuận thấp.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Công nghiệp hỗ trợ (tiếp cận theo nghĩa hẹp của Kenichi Ohno): Nhóm hoạt động công nghiệp cung cấp các yếu tố đầu vào trung gian (linh kiện, phụ tùng, đồ gá, khuôn mẫu) cho ngành lắp ráp và chế tạo cuối cùng.
• Ngành cơ khí chế tạo: Hoạt động biến đổi phôi kim loại qua các khâu đúc, rèn, dập, hàn, gia công cắt gọt, nhiệt luyện và xử lý bề mặt để tạo nên chi tiết hoặc cụm chi tiết hoàn chỉnh.
• Quan hệ thầu phụ công nghiệp: Mối liên kết sản xuất lâu dài giữa nhà lắp ráp chính và các doanh nghiệp vệ tinh theo tiêu chuẩn quản lý chất lượng nghiêm ngặt (QCD: Quality - Cost - Delivery).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với các kỹ thuật phân tích kinh tế thực chứng:

• Nguồn dữ liệu: Khai thác dữ liệu thống kê chuỗi thời gian từ Niên giám thống kê tỉnh Bình Dương, Cục Thống kê Bình Dương, Sở Công Thương tỉnh Bình Dương giai đoạn 2000 - 2013; các khảo sát định kỳ của JETRO, JICA và Diễn đàn Phát triển Việt Nam (VDF). Giới hạn dữ liệu tập trung vào các phân ngành công nghiệp cấp 2 theo Hệ thống phân ngành kinh tế Việt Nam (Quyết định 10/2007/QĐ-TTg), bao gồm mã ngành 25 (sản xuất sản phẩm từ kim loại đúc sẵn), mã ngành 27 (sản xuất thiết bị điện) và mã ngành 28 (sản xuất máy móc, thiết bị).
• Quy mô mẫu khảo sát: Tổng hợp số liệu thứ cấp từ hơn 350 cơ sở sản xuất cơ khí và chọn mẫu định mức 60 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ tiêu biểu trên địa bàn tỉnh theo ba khối hình thức sở hữu: doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), doanh nghiệp tư nhân trong nước và doanh nghiệp nhà nước.
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê so sánh, phân tích chỉ số tăng trưởng định gốc và liên hoàn, phân tích cơ cấu vốn - lao động và năng suất giá trị sản xuất. Phương pháp này giúp nhận diện chính xác mối tương quan giữa quy mô vốn đầu tư với năng lực công nghệ thực tế của doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu thực tế giai đoạn 2000 - 2013 mang lại những phát hiện quan trọng:

• Tăng trưởng quy mô sản xuất nhưng tỷ trọng còn khiêm tốn: Giá trị sản xuất ngành cơ khí chế tạo Bình Dương đạt tốc độ tăng trưởng bình quân trên 18,5%/năm trong giai đoạn 2001 - 2010. Tuy nhiên, giá trị sản xuất của khối công nghiệp hỗ trợ cơ khí mới chỉ chiếm khoảng 12% đến 15% tổng giá trị sản xuất toàn ngành cơ khí của tỉnh.
• Quy mô doanh nghiệp nhỏ bé, manh mún: Tính đến năm 2013, hơn 82% doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cơ khí trên địa bàn là doanh nghiệp nhỏ và vừa có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng; trong đó khoảng 71% doanh nghiệp sử dụng dưới 50 lao động, gây khó khăn lớn trong việc tiếp cận các đơn hàng lớn từ các tập đoàn đa quốc gia.
• Lạc hậu về trình độ công nghệ và thiết bị: Khảo sát cho thấy khoảng 65% máy móc tại các doanh nghiệp nội địa thuộc thế hệ công nghệ vạn năng cơ bản (tiện, phay, bào cơ truyền thống); chỉ có khoảng 16% doanh nghiệp sở hữu máy điều khiển số CNC và trung tâm gia công chính xác thế hệ mới.
• Tỷ lệ nội địa hóa thấp và phụ thuộc nhập khẩu: Tỷ lệ nội địa hóa bình quân của các sản phẩm cơ khí chế tạo chỉ dao động từ 15% đến 25%. Hơn 75% nguyên liệu thép hợp kim đặc thù, phôi đúc chất lượng cao và linh kiện điện tử điều khiển phải nhập khẩu từ Đài Loan, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh rõ nét hiện tượng đứt gãy chuỗi cung ứng cục bộ. Mặc dù Bình Dương thu hút lượng lớn vốn FDI vào công nghiệp chế tạo, nhưng sự kết nối giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp cung ứng nội địa vẫn hết sức lỏng lẻo. Doanh nghiệp FDI thường mang theo mạng lưới nhà cung cấp từ quốc gia gốc, trong khi các cơ sở sản xuất trong nước chưa đáp ứng được bộ tiêu chuẩn QCD khắt khe.

Dữ liệu thống kê về cơ cấu công nghệ và doanh thu có thể được biểu diễn rõ nét qua biểu đồ phân tầng giá trị sản xuất. Trong đó, phân đoạn gia công cơ khí thô có mật độ doanh nghiệp tập trung dày đặc nhưng tỷ suất lợi nhuận chỉ đạt dưới 8%, trái ngược hoàn toàn với nhóm doanh nghiệp cơ khí chính xác và chế tạo khuôn mẫu có tỷ suất sinh lời trên 22%.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các cảnh báo từ báo cáo của JETRO và VDF về nguy cơ Việt Nam rơi vào "bẫy lắp ráp gia công". Nguyên nhân sâu xa xuất phát từ việc thiếu vắng quy hoạch phân khu công nghiệp hỗ trợ tập trung, cơ chế tín dụng trung - dài hạn chưa tới tay doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng với sự thiếu hụt nghiêm trọng đội ngũ kỹ sư thiết kế khuôn mẫu và thợ vận hành máy CNC bậc cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tạo bước đột phá cho công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo tỉnh Bình Dương đến năm 2020, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập cơ chế hỗ trợ tài chính và ưu đãi đầu tư công nghệ:

   • Hành động: Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh Bình Dương phối hợp cùng Quỹ Đầu tư Phát triển tỉnh triển khai chương trình bù lãi suất từ 2% đến 3%/năm đối với các khoản vay đầu tư đổi mới dây chuyền máy móc CNC và thiết bị đo kiểm chính xác.
   • Mục tiêu: Nâng tỷ lệ doanh nghiệp cơ khí trang bị máy móc hiện đại lên trên 40% vào năm 2020.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư, các ngân hàng thương mại trên địa bàn.

2. Quy hoạch và phát triển cụm công nghiệp hỗ trợ chuyên ngành:

   • Hành động: Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương chỉ đạo thành lập 1 đến 2 cụm công nghiệp hỗ trợ cơ khí chuyên biệt với quy mô từ 100 đến 200 ha tại khu vực Bến Cát và Tân Uyên, hoàn thiện hạ tầng xử lý chất thải xi mạ và nhiệt luyện tập trung.
   • Mục tiêu: Thu hút tối thiểu 80 doanh nghiệp phụ trợ vệ tinh tham gia liên kết sản xuất trước năm 2020.
   • Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý các Khu công nghiệp tỉnh, Sở Xây dựng.

3. Nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cao:

   • Hành động: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội kết nối các trường đại học, cao đẳng nghề trên địa bàn triển khai chương trình đào tạo kép (Dual System) theo tiêu chuẩn nghề quốc tế.
   • Mục tiêu: Đào tạo và cung ứng từ 1.500 đến 2.000 kỹ sư thực hành, thợ cơ khí chính xác đạt chuẩn mỗi năm trong giai đoạn 2016 - 2020.
   • Chủ thể thực hiện: Trường Đại học Thủ Dầu Một, Đại học Quốc tế Miền Đông, các trung tâm đào tạo nghề.

4. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại và kết nối chuỗi cung ứng FDI:

   • Hành động: Sở Công Thương chủ trì tổ chức hội chợ triển lãm công nghiệp hỗ trợ thường niên (Matching Fair) và xây dựng cổng cơ sở dữ liệu số hóa về năng lực của các nhà cung ứng linh kiện cơ khí tại địa phương.
   • Mục tiêu: Giúp ít nhất 50 doanh nghiệp cơ khí nội địa trở thành nhà cung ứng cấp 1 và cấp 2 trực tiếp cho các tập đoàn đa quốc gia đến năm 2020.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Công Thương, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư tỉnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn tư liệu thực chứng và cơ sở lý luận giá trị cho các nhóm độc giả:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp Sở Công Thương, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ban Quản lý Khu công nghiệp xây dựng đề án quy hoạch ngành và ban hành các gói hỗ trợ công nghiệp phụ trợ sát với nhu cầu địa phương.
• Chủ doanh nghiệp và nhà quản trị sản xuất cơ khí: Giúp các nhà lãnh đạo doanh nghiệp nắm bắt xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng, nhận diện điểm yếu nội tại về công nghệ để tái cấu trúc quy trình quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn QCD.
• Nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Là tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp tiếp cận kinh tế chính trị đối với bài toán liên kết ngành, chuỗi giá trị và công nghiệp hóa ở cấp độ kinh tế vùng.
• Các tổ chức xúc tiến đầu tư quốc tế và hiệp hội ngành nghề: Hỗ trợ các tổ chức như VAMI, JETRO, KOTRA trong việc đánh giá môi trường cung ứng nội địa và tìm kiếm đối tác liên doanh sản xuất linh phụ kiện cơ khí.

Câu hỏi thường gặp

• Công nghiệp hỗ trợ ngành cơ khí chế tạo gồm những hoạt động sản xuất cốt lõi nào? Công nghiệp hỗ trợ cơ khí bao gồm các công đoạn: chế tạo phôi (đúc, rèn, dập, hàn), gia công cắt gọt chính xác trên máy công cụ, xử lý nhiệt và bề mặt (nhiệt luyện, xi mạ chống gỉ), cùng việc chế tạo cụm chi tiết máy để cung cấp cho khâu lắp ráp sản phẩm cuối cùng.

• Tỷ lệ nội địa hóa ngành cơ khí chế tạo Bình Dương giai đoạn khảo sát đạt bao nhiêu? Trong giai đoạn nghiên cứu 2000 - 2013, tỷ lệ nội địa hóa trung bình chỉ đạt mức khiêm tốn khoảng 15% đến 25%. Hầu hết nguyên liệu kim loại chất lượng cao và chi tiết tinh xảo đều phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu.

• Đâu là rào cản lớn nhất ngăn doanh nghiệp cơ khí địa phương tham gia chuỗi cung ứng FDI? Rào cản lớn nhất là năng lực công nghệ hạn chế và thiếu hệ thống kiểm định chất lượng chuẩn hóa. Hơn 80% doanh nghiệp có quy mô vốn nhỏ dưới 10 tỷ đồng, khó đáp ứng các đơn hàng đòi hỏi dung sai cực nhỏ và thời gian giao hàng nghiêm ngặt từ các tập đoàn đa quốc gia.

• Vì sao việc hình thành cụm công nghiệp hỗ trợ tập trung lại mang tính cấp bách? Sản xuất cơ khí đòi hỏi các công đoạn xử lý bề mặt, xi mạ và đúc có nguy cơ gây tác động môi trường. Việc tập trung vào cụm công nghiệp giúp tối ưu hóa hệ thống xử lý chất thải chung, giảm chi phí vận chuyển trung gian và tạo hiệu ứng lan tỏa công nghệ giữa các xưởng vệ tinh.

• Luận văn đã vận dụng bài học kinh nghiệm quốc tế nào cho thực tiễn tỉnh Bình Dương? Nghiên cứu đúc kết kinh nghiệm phát triển mạng lưới nhà cung cấp của Malaysia (Chương trình VDP) và mô hình cụm công nghiệp cơ khí chuyên môn hóa cao của Trung Quốc, từ đó đề xuất mô hình vườn ươm doanh nghiệp phụ trợ và liên kết thầu phụ có sự bảo trợ từ chính quyền địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận kinh tế chính trị về vị trí nền tảng của công nghiệp hỗ trợ cơ khí trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
• Phân tích rõ thực trạng công nghiệp hỗ trợ cơ khí Bình Dương giai đoạn 2000 - 2013 với mức tăng trưởng giá trị sản xuất bình quân 18,5%/năm nhưng tỷ lệ nội địa hóa còn thấp (15% - 25%).
• Nhận diện chính xác 4 rào cản nội tại gồm: quy mô vốn nhỏ (82% dưới 10 tỷ đồng), công nghệ lạc hậu (65% máy móc cơ bản), liên kết chuỗi lỏng lẻo và thiếu hụt nhân lực tay nghề cao.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về vốn, quy hoạch cụm công nghiệp 100 - 200 ha, đào tạo 1.500 - 2.000 thợ kỹ thuật mỗi năm và xúc tiến chuỗi cung ứng đến năm 2020.
• Đóng góp khung giải pháp có tính ứng dụng cao nhằm nâng cao tỷ lệ nội địa hóa lên trên 40% và đưa công nghiệp cơ khí Bình Dương tham gia sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ NGÀNH CƠ KHÍ CHẾ TẠO TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1.1 Tổng quan về Công nghiệp hỗ trợ 1.1 Khái niệm Công nghiệp hỗ trợ 1.1 Khái niệm “Công nghiệp hỗ trợ” Cụm từ tiếng Anh “supporting industry” được bắt gặp khá nhiều trong các tài liệu tiếng Việt viết về CNHT và thường được dịch ra theo hai cách là “công nghiệp hỗ trợ” hoặc là “công nghiệp phụ trợ”. Theo (Ohno, Kenichi 2007) thì đây là một cụm từ Anh – Nhật được các DN Nhật Bản sử dụng từ lâu trước khi nó trở thành một thuật ngữ chính thức. Thuật ngữ này trở nên thông dụng ở Nhật Bản khoảng vào giữa những năm 1980 khi được chính phủ Nhật Bản sử dụng trong các văn bản và tài liệu của mình và do làm sóng đầu tư sang các quốc gia châu Á khác của Nhật đã biến khái niệm này bắt đầu được sử dụng rộng rãi. Mặc dù vậy thuật ngữ này đến nay vẫn rất mơ hồ và không có một định nghĩa thống nhất.1 Khái niệm chung ngành công nghiệp hỗ trợ Nguồn: Ichikawa, 2004 Xét trên nghĩa tổng quát nhất, CNHT là thuật ngữ chỉ một hệ thống sản xuất, cung cấp những yếu tố đầu vào cho quá trình sản xuất sản phẩm cuối cùng (Hoàng Văn Châu, 2010).

Trong sản xuất hiện đại ngày nay trong một thế giới phẳng, quá trình chuyên môn hóa diễn ra sâu sắc, bất kể cộng đồng, nền kinh tế hay biên giới lãnh thổ quốc gia LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 thì các linh kiện, phụ tùng, bán thành phẩm đều được sản xuất ra bên ngoài nhà máy lắp ráp thành sản phẩm cuối cùng. Tất cả hệ thống này tạo nên ngành CNHT. Theo nghĩa hẹp, CNHT gắn với chức năng cung cấp linh kiện, phụ tùng và công cụ cho một số ngành công nghiệp nhất định (Ohno, Kenichi 2007). Ví dụ CNHT của công nghiệp xe máy cung cấp các nguyên liệu đầu vào và qui trình sản xuất chúng, và các dịch vụ cho các nhà lắp ráp xe máy.

Tuy nhiên CNHT cũng được hiểu rộng hơn thế và không có ranh giới cụ thể. Một xu hướng dễ nhận thấy là một nhà cung cấp có thể sản xuất và cung ứng linh kiện cho các khách hàng ở nhiều ngành sản xuất khác nhau. Ví dụ như một nhà máy sản xuất thép có thể cung ứng sản phẩm của mình cho ngành đóng tàu, ô tô, cơ khí, điện - điện tử. Nói cách khác có một sự giao thoa giữa các ngành sản xuất khác nhau trong việc sử dụng hệ thống cung cấp hỗ trợ.

Điều này có nghĩa là để hoạch định được chính sách phù hợp thì phạm vi của CNHT cần phải được các nhà hoạch định chính sách qui định một cách cụ thể và mang tính chiến lược nhằm đảm bảo sự tương thích giữa định nghĩa với mục tiêu mà chính sách ấy theo đuổi (Ohno, Kenichi 2007).2 Phạm vi của công nghiệp hỗ trợ theo MITI Nguồn: Hiệp hội DN hải ngoại Nhật Bản, JOEA(1994:19) trích bởi Ohno, Kenichi 2007 Việc sử dụng khái niệm rộng hẹp như thế nào hoàn toàn phụ thuộc vào tính chủ quan và mục đích của người sử dụng chúng, thông thường ở tầm vĩ mô, nghĩa rộng của khái niệm gắn với chiến lược phát triển công nghiệp quốc gia tổng thể. Ở tầm hoạch định ngành hoặc vi mô, nghĩa hẹp của khái niệm có giá trị xác định nội hàm chuỗi cung ứng cụ thể, gắn liền với phát triển ngành – sản phẩm để có chiến lược phát triển phù hợp. Hai cấp độ khái niệm này hoàn toàn không loại trừ nhau mà giao thoa nội hàm và bổ sung cho nhau (Trần Đình Thiên, 2012). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Bộ Kinh tế, thương mại và công nghiệp Nhật Bản (METI) định nghĩa về CNHT trong Chương trình phát triển CNHT châu Á (1993) là “các ngành công nghiệp cung cấp các yếu tố cần thiết như nguyên vật liệu thô, linh kiện và vốn,… cho các ngành công nghiệp lắp ráp (bao gồm ô tô, điện và điện tử)” (Lê Thế Giới, 2010, trang 20) Hình 1.3 Công nghiệp hỗ trợ theo quan điểm của Nhật Bản.Mori, 2005 trích bởi Hoàng Văn Châu, 2010 Việt Nam tiếp nhận thuật ngữ “Công nghiệp hỗ trợ” tương đối muộn.

Thời kỳ tập trung bao cấp và lấy phát triển công nghiệp nặng làm nền tảng công nghiệp, các DN quốc doanh sản xuất xe đạp, xe máy, máy nông nghiệp, ô tô cũng đòi hỏi lượng đầu vào trên qui mô rộng, nhưng Việt Nam thời kỳ đó chưa có một khái niệm nào về CNHT, quy trình sản xuất linh phụ kiện được sản xuất ra trong cùng một DN theo cách thức tổ chức công nghiệp tích hợp theo chiều dọc. Sản phẩm được sản xuất ra từ các linh phụ kiện được sản xuất trong cùng một DN từ A tới Z. Sau khi hội nhập lại với nền kinh tế khu vực và thế giới, khi các nhà đầu tư nước ngoài bắt đầu vào Việt Nam từ giữa những năm 1990, họ gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm những nhà cung cấp sản phẩm đầu vào đáp ứng được yêu cầu về chất lượng và dịch vụ. Nhằm giúp Việt Nam cải thiện môi trường kinh doanh và đầu tư, Nhật Bản đã hỗ trợ thông qua dự án Ishikawa (1995) và Sáng kiến chung Việt Nam – Nhật Bản (2003).

Sáng kiến này bao gồm việc xây dựng qui hoạch tổng thể phát triển CNHT, lập cơ sở dữ liệu về CNHT và thành lập khu công nghiệp cho CNHT. Những chương trình này mang lại lợi ích cho cả hai bên, trong khi Việt Nam có thể thu hút được nhiều đầu tư nước ngoài nhằm tranh thủ nguồn vốn, công nghệ và kỹ năng quản lý tiên tiến từ các LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 công ty FDI, thì các công ty này sẽ được hưởng môi trường đầu tư và kinh doanh tốt hơn. (Nguyễn Thị Dung Huệ, 2013) Tài liệu có tính pháp lý chính thức mới nhất ở Việt Nam về CNHT được đưa ra trong Qui hoạch tổng thể phát triển các ngành CNHT đến năm 2010, tầm nhìn đến năm 2020 của bộ công thương Việt Nam được thủ tướng ký ban hành tháng 12 năm 2011 (Thủ tướng Chính phủ, 2011a) trong đó CNHT được định nghĩa như sau: Hình 1.4 Cơ cấu – Phạm vi của công nghiệp hỗ trợ Nguồn: Ohno, Kenichi 2007 i) Công nghiệp hỗ trợ: Là các ngành công nghiệp sản xuất vật liệu, linh kiện phụ tùng, bán thành phẩm để cung cấp cho ngành công nghiệp sản xuất, lắp ráp các sản phẩm hoàn chỉnh là tư liệu sản xuất hoặc sản phẩm tiêu dùng. ii) Sản phẩm công nghiệp hỗ trợ gồm: vật liệu, phụ tùng, linh kiện, phụ kiện, bán thành phẩm để cung cấp cho khâu lắp ráp, sản xuất sản phẩm hoàn chỉnh.

iii) Dự án sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ là dự án đầu tư tại Việt Nam (kể cả đầu tư mới và đầu tư bổ sung) để sản xuất sản phẩm CNHT. Công nghiệp hỗ trợ là cần thiết cho cả các ngành công nghiệp chế tạo như sản xuất ô tô, xe máy, điện tử, cơ khí cũng như các ngành công nghiệp chế biến như may mặc, da giày, nhưng CNHT của mỗi ngành này lại có những đặc điểm khác nhau, yêu cầu khác nhau, thậm chí mục đích khác nhau trong từng giai đoạn phát triển của ngành. Do đó, một định nghĩa mang tính chất bao quát chung chung cần được làm rõ ràng hơn, cụ thể hơn khi đi vào xây dựng chính sách cho từng ngành cụ thể nhằm đạt được tính khả thi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 chính sách cao hơn. Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và toàn cầu hóa như hiện nay mà Việt Nam không thể tách rời, đặc biệt với nguồn ngân sách hạn hẹp, nền móng công nghiệp còn đang trong quá trình hoàn thiện thì khái niệm hẹp về CNHT cần được nhấn mạnh nhiều hơn để có được sự thực dụng trong chính sách và hành động nhằm huy động tối đa mọi nguồn lực để xây dựng và phát triển các sản phẩm CNHT cụ thể, theo qui trình một cách hiệu quả.

Nhận định trên căn cứ vào hiện trạng phát triển CNHT của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là phù hợp và để đạt được tính phù hợp, tính khả thi khi soạn thảo chính sách về CNHT cũng như hành động để đạt được các mục tiêu chính sách ấy. Với phạm vi nghiên cứu là Công nghiệp hỗ trợ chỉ cho ngành cơ khí chế tạo và giới hạn trên địa bàn của tỉnh Bình Dương, tác giả nhận thấy rằng sẽ hợp lý hơn nếu tiếp cận về công nghiệp hỗ trợ ở khái niệm hẹp ở tầm hoạch định ngành hoặc vi mô. Nghĩa hẹp của khái niệm có giá trị xác định nội hàm chuỗi cung ứng cụ thể, gắn liền với phát triển ngành cơ khí chế tạo và có các sản phẩm cụ thể sẽ là thích hợp hơn để có chiến lược phát triển phù hợp. Do vậy, tác giả đề xuất lấy định nghĩa của Ohmo định nghĩa về CNHT làm cơ sở nền tảng xuyên suốt luận văn này, tức Công nghiệp hỗ trợ “là một nhóm các hoạt động công nghiệp cung cấp các đầu vào trung gian (gồm linh kiện, phụ tùng và các công cụ để sản xuất ra các linh kiện, phụ tùng này) cho các ngành công nghiệp lắp ráp, chế tạo và chế biến” (Ohno, Kenichi 2007, trang 39) Mối quan hệ giữa công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp chính được thể hiện như sau: Hình 1.5 Quan hệ giữa công nghiệp chính và công nghiệp hỗ trợ Nguồn: Quy hoạch phát triển công nghiệp hỗ trợ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Các khái niệm liên quan  Công nghiệp liên quan và hỗ trợ Thuật ngữ “công nghiệp liên quan và hỗ trợ” (related and industries) được M.

Porter sử dụng như là một yếu tố quyết định của lợi thế cạnh tranh quốc gia. Trong cuốn “Lợi thế cạnh tranh quốc gia” (M.Porter, 1990), ông giới thiệu mô hình kim cương gồm bốn yếu tố chính liên kết chặt chẽ với nhau tạo nên lợi thế cạnh tranh và có thể áp dụng cho các quốc gia, vùng và các ngành công nghiệp.6 Mô hình viên kim cương của Porter về lợi thế cạnh tranh của các quốc gia Nguồn: M. Porter, 1990 Trong bốn yếu tố này, “công nghiệp liên quan và hỗ trợ” được định nghĩa là “sự tồn tại của ngành công nghiệp cung cấp và ngành công nghiệp liên quan có năng lực cạnh tranh quốc tế”. Ông chia yếu tố này thành hai phần, gồm CNHT và công nghiệp liên quan.