Tổng quan nghiên cứu

Thị trường năng lượng toàn cầu trong những thập kỷ qua luôn chứng kiến các đợt biến động dữ dội. Điển hình vào năm 2014, giá dầu thô ngọt nhẹ WTI tăng 7,1% trong nửa đầu năm nhưng đã sụt giảm hơn 50% vào cuối năm, khiến giá xăng dầu tại Việt Nam phải điều chỉnh tới 17 lần. Là một nền kinh tế mở có độ hội nhập sâu rộng, Việt Nam vừa khai thác xuất khẩu dầu thô nhưng đồng thời phụ thuộc lớn vào việc nhập khẩu xăng dầu thành phẩm. Những biến động từ giá dầu quốc tế tạo ra các cú sốc lan tỏa mạnh mẽ đến mọi chỉ số kinh tế vĩ mô, từ áp lực lạm phát năm 2008 lên tới 23% cho đến sự thay đổi trong tăng trưởng sản lượng quốc gia.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là phân rã các cú sốc giá dầu thế giới theo từng nguồn gốc cấu trúc riêng biệt và lượng hóa mức độ tác động của chúng đối với nền kinh tế Việt Nam. Nghiên cứu được thực hiện bởi tác giả Lâm Trần Yến Nhi dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Trần Ngọc Thơ tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh. Mục tiêu cụ thể là xác định chiều hướng và mức độ tác động của từng loại cú sốc giá dầu lên bốn biến số vĩ mô chủ chốt: tổng sản phẩm quốc nội (GDP thực), chỉ số giá tiêu dùng (CPI), lãi suất tái cấp vốn và tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER).

Phạm vi nghiên cứu bao trùm giai đoạn chuỗi thời gian 15 năm từ quý 1 năm 2000 đến quý 4 năm 2014, với tổng cộng 60 quan sát theo quý. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bằng chứng định lượng chính xác giúp Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan hoạch định chính sách phân biệt rõ bản chất cú sốc, từ đó đưa ra các biện pháp can thiệp tiền tệ và tỷ giá phù hợp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết kinh tế vĩ mô về tác động của giá dầu do Hamilton khởi xướng năm 1983, kết hợp với các phát triển mở rộng của Brown và Yucel năm 2002. Theo khung phân tích cấu trúc thị trường dầu mỏ của Kilian năm 2009 cùng mô hình của Baumeister và Peersman năm 2010, các biến động giá dầu thế giới không phải là một hiện tượng đồng nhất mà xuất phát từ ba nguồn gốc cấu trúc:

Thứ nhất, cú sốc cung dầu là sự sụt giảm hoặc gia tăng đột ngột sản lượng khai thác toàn cầu xuất phát từ các yếu tố ngoại sinh như bất ổn địa chính trị hoặc xung đột quân sự tại các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ.

Thứ hai, cú sốc cầu dầu do hoạt động kinh tế toàn cầu phản ánh sự gia tăng tổng cầu năng lượng xuất phát từ sự mở rộng sản xuất công nghiệp tại các quốc gia phát triển thuộc khối OECD.

Thứ ba, cú sốc cầu dầu đặc thù là sự gia tăng nhu cầu dầu mỏ do tâm lý lo ngại về sự khan hiếm nguồn cung tương lai hoặc các hoạt động đầu cơ trên thị trường phái sinh năng lượng.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết ngang giá sức mua (PPP), lý thuyết ngang giá lãi suất không phòng ngừa (UIP) và phương pháp tính toán tỷ giá thực đa phương theo Darvas năm 2012 dựa trên rổ tiền tệ của 41 quốc gia đối tác thương mại để đo lường năng lực cạnh tranh thực tế của đồng nội tệ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu được thu thập đồng bộ từ các tổ chức uy tín quốc tế và trong nước. Dữ liệu thị trường dầu quốc tế bao gồm giá dầu thực tế và sản lượng dầu mỏ lấy từ Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA); chỉ số sản xuất công nghiệp đại diện cho hoạt động kinh tế toàn cầu trích xuất từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Dữ liệu vĩ mô Việt Nam bao gồm GDP thực lấy từ Datastream theo năm gốc 1994; chỉ số CPI lấy từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) theo năm gốc 2010; lãi suất tái cấp vốn thu thập từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; và tỷ giá REER lấy từ cơ sở dữ liệu Bruegel.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 60 quan sát theo quý liên tục từ quý 1 năm 2000 đến quý 4 năm 2014. Phương pháp chọn mẫu là thu thập toàn bộ dữ liệu chuỗi thời gian khả dụng nhằm bao quát các giai đoạn biến động mạnh như khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và chu kỳ dầu giảm giá sâu năm 2014.

Về phương pháp phân tích, tác giả lựa chọn mô hình tự hồi quy vectơ cấu trúc (SVAR) trên phần mềm EViews 8. Lý do lựa chọn mô hình SVAR là vì mô hình này cho phép áp đặt các ràng buộc cấu trúc kinh tế thực tế giữa các biến nội sinh và ngoại sinh, giúp nhận diện và tách biệt chính xác ba cú sốc dầu riêng biệt mà các mô hình hồi quy thông thường hay mô hình VAR rút gọn không thể xử lý được. Để đảm bảo độ tin cậy, tác giả sử dụng kiểm định nghiệm đơn vị Zivot-Andrews nhằm kiểm soát điểm gãy cấu trúc của dữ liệu và áp dụng các tiêu chuẩn thông tin AIC, SC, HQ để chọn độ trễ tối ưu cho mô hình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả ước lượng mô hình SVAR với 60 quan sát theo quý đã chỉ ra những phát hiện cốt lõi về tác động kinh tế vĩ mô của các cú sốc giá dầu tại Việt Nam:

Thứ nhất, cú sốc cung dầu tác động tích cực đến tăng trưởng GDP thực trong ngắn hạn. Trong giai đoạn 1994 đến 2012, tỷ trọng xuất khẩu dầu thô của Việt Nam đạt đỉnh 0,92% toàn cầu vào năm 2001. Khi nguồn cung thế giới bị gián đoạn đẩy giá dầu lên cao, nguồn thu ngân sách từ xuất khẩu dầu thô gia tăng đã kích thích tổng sản lượng nội địa.

Thứ hai, cú sốc cầu dầu đặc thù gây áp lực làm tăng mạnh chỉ số giá tiêu dùng CPI. Tâm lý đầu cơ và lo ngại khan hiếm nhiên liệu làm chi phí sản xuất đầu vào tăng cao, đẩy lạm phát gia tăng. Tuy nhiên, Ngân hàng Nhà nước đã kiềm chế thành công tác động này bằng việc nâng lãi suất tái cấp vốn, điển hình như việc điều chỉnh mặt bằng lãi suất tăng vọt lên mức 15% trong năm 2011 so với mức trung bình 6% của cả giai đoạn.

Thứ ba, cú sốc cầu dầu do hoạt động kinh tế toàn cầu hầu như không tạo ra tác động đáng kể về mặt thống kê đối với sản lượng thực của Việt Nam, cho thấy độ trễ truyền dẫn từ tăng trưởng công nghiệp OECD đến hoạt động sản xuất trong nước là tương đối chậm.

Thứ tư, tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) duy trì sự ổn định quanh mức trung bình 103 điểm và không bị tác động rõ rệt bởi các cú sốc giá dầu, chứng minh chính sách kiểm soát và can thiệp tỷ giá hiệu quả của Ngân hàng Nhà nước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến các phản ứng trên bắt nguồn từ cơ cấu thương mại năng lượng đặc thù của Việt Nam. Mặc dù là nước khai thác dầu mỏ, Việt Nam lại nhập siêu các sản phẩm xăng dầu tinh chế với tỷ trọng nhập khẩu cao nhất đạt 1,45% thế giới vào năm 2008. Do đó, cú sốc giá dầu mang lại hiệu ứng hai chiều: thúc đẩy doanh thu xuất khẩu dầu thô nhưng đồng thời gây sức ép trực tiếp lên chi phí nguyên liệu và mặt bằng giá cả trong nước.

Khi so sánh với nghiên cứu của Cunado và cộng sự năm 2015 trên bốn nền kinh tế châu Á gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và Indonesia, kết quả tại Việt Nam có nét tương đồng ở việc chính sách tiền tệ chủ động giúp hấp thụ và ổn định hóa phản ứng của CPI trước các cú sốc giá dầu. Đồng thời, nghiên cứu này làm sâu sắc thêm phát hiện của GS. Trần Ngọc Thơ năm 2013 về cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ tại Việt Nam sau thời điểm gia nhập WTO năm 2007.

Các phát hiện thực nghiệm trong nghiên cứu được thể hiện trực quan thông qua bảng ma trận hệ số tương quan giữa 7 biến số, hệ thống đồ thị hàm phản ứng xung (IRF) mô tả lộ trình điều chỉnh của GDP và CPI qua 10 quý, cùng các biểu đồ phân rã phương sai giúp đo lường chính xác tỷ lệ phần trăm đóng góp của từng cú sốc vào biến động vĩ mô.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, mở rộng quy mô dự trữ năng lượng và hoàn thiện chiến lược dự trữ dầu mỏ quốc gia. Bộ Công Thương cần chủ trì phối hợp cùng Tập đoàn Dầu khí Việt Nam nâng mức dự trữ dầu mỏ chiến lược từ mức khoảng 30 ngày hiện nay lên tối thiểu 90 ngày tiêu thụ thực tế trong giai đoạn 2025 đến 2030, nhằm giảm thiểu tối đa rủi ro gián đoạn nguồn cung từ thị trường thế giới.

Thứ hai, nâng cao tính chủ động và linh hoạt của chính sách tiền tệ trong việc ứng phó với lạm phát chi phí đẩy. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần sử dụng hiệu quả công cụ lãi suất tái cấp vốn và nghiệp vụ thị trường mở để kiểm soát lạm phát mục tiêu dưới 4,5% hàng năm, đồng thời tránh điều chỉnh tăng lãi suất quá đột ngột vượt mức 2% trong một quý nhằm bảo vệ thanh khoản cho doanh nghiệp.

Thứ ba, điều hành chính sách tỷ giá linh hoạt dựa trên rổ tiền tệ đa phương. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần duy trì biên độ dao động tỷ giá hợp lý khoảng 3% đến 5% mỗi năm, theo dõi chặt chẽ biến động của chỉ số REER so với 41 quốc gia đối tác nhằm duy trì sức cạnh tranh xuất khẩu và bảo vệ sức mua của đồng Việt Nam trước các cú sốc bên ngoài.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế điều hành giá xăng dầu và Quỹ bình ổn giá theo quy luật thị trường. Liên Bộ Công Thương và Tài chính cần tiếp tục rút ngắn chu kỳ điều hành giá bán lẻ xăng dầu trong nước xuống 7 ngày, đảm bảo phản ánh sát 100% diễn biến giá thành phẩm thế giới và công khai minh bạch việc sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu trong lộ trình 2025 đến 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách vĩ mô tại Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và Bộ Công Thương có thể khai thác mô hình định lượng SVAR trong luận văn để dự báo các kịch bản lạm phát và tăng trưởng khi giá dầu thế giới biến động trên 50 USD/thùng, từ đó thiết kế các gói điều hành chính sách tiền tệ và tài khóa chuẩn xác.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế, Tài chính – Ngân hàng có thể sử dụng đề tài như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kinh tế lượng chuỗi thời gian, kỹ thuật phân rã Cholesky phi đệ quy và ứng dụng kiểm định điểm gãy Zivot-Andrews trong nghiên cứu thực nghiệm.

Nhóm lãnh đạo doanh nghiệp ngành năng lượng, vận tải và sản xuất công nghiệp sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro biến động giá nhiên liệu, từ đó kiểm soát chi phí đầu vào và nâng cao tỷ suất sinh lời trên 10% mỗi năm.

Nhóm chuyên viên phân tích vĩ mô và nhà đầu tư tại các công ty chứng khoán, quỹ đầu tư có thể ứng dụng các chỉ báo phản ứng xung từ luận văn để đánh giá xu hướng dòng vốn, biến động lãi suất và dự phóng kết quả kinh doanh của các nhóm ngành niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Việc phân chia thành ba loại cú sốc giá dầu riêng biệt có ý nghĩa như thế nào trong phân tích kinh tế vĩ mô? Mỗi loại cú sốc giá dầu mang bản chất và cơ chế truyền dẫn hoàn toàn khác biệt. Cú sốc cung tác động từ việc khan hiếm vật lý, cú sốc cầu toàn cầu xuất phát từ tăng trưởng sản xuất, còn cú sốc cầu đặc thù nảy sinh từ tâm lý đầu cơ. Phân tách rõ ba cú sốc giúp nhà điều hành chọn đúng công cụ ứng phó thay vì đánh đồng mọi đợt tăng giá.

Tại sao cú sốc cung dầu lại tạo ra tác động tích cực đến tăng trưởng GDP thực của Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu? Trong giai đoạn 2000 đến 2014, Việt Nam là quốc gia có sản lượng dầu thô xuất khẩu chiếm tới 0,92% thị phần toàn cầu vào năm 2001. Khi cú sốc cung đẩy giá dầu thế giới tăng cao, nguồn thu ngân sách từ xuất khẩu dầu thô tăng mạnh đã bù đắp cho chi phí nhập khẩu xăng dầu và kích thích tăng trưởng kinh tế ngắn hạn.

Ngân hàng Nhà nước đã sử dụng công cụ lãi suất tái cấp vốn như thế nào để kiềm chế áp lực lạm phát do giá dầu? Khi cú sốc cầu đặc thù đẩy chỉ số CPI tăng cao, Ngân hàng Nhà nước đã chủ động thắt chặt chính sách tiền tệ thông qua việc tăng lãi suất tái cấp vốn, điển hình là việc nâng lãi suất lên mức 15% trong năm 2011. Động thái này giúp hút bớt thanh khoản, ổn định kỳ vọng lạm phát và giảm sức ép tăng giá hàng hóa tiêu dùng.

Tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) phản ứng ra sao trước các biến động giá dầu thế giới? Tỷ giá thực đa phương của Việt Nam hầu như không bị ảnh hưởng mạnh bởi các cú sốc giá dầu trong suốt 60 quý nghiên cứu, duy trì mức ổn định quanh 103 điểm. Điều này phản ánh sự điều hành chủ động và kiểm soát tỷ giá hiệu quả của Ngân hàng Nhà nước nhằm bảo vệ sức mua đồng nội tệ trước rổ 41 ngoại tệ đối tác.

Doanh nghiệp sản xuất có thể vận dụng mô hình SVAR trong luận văn vào quản trị rủi ro kinh doanh như thế nào? Doanh nghiệp có thể dựa trên các phân tích phản ứng xung để dự báo độ trễ và biên độ tác động của giá nhiên liệu lên chi phí vận hành. Từ đó, ban lãnh đạo chủ động ký kết hợp đồng kỳ hạn mua xăng dầu, điều chỉnh giá bán sản phẩm kịp thời và xây dựng kế hoạch dự trữ nguyên vật liệu hợp lý cho 4 quý tiếp theo.

Kết luận

  • Luận văn lượng hóa thành công tác động bất đối xứng của 3 loại cú sốc giá dầu đến các chỉ số kinh tế vĩ mô Việt Nam qua chuỗi dữ liệu 60 quý từ năm 2000 đến năm 2014.
  • Cú sốc cung dầu thúc đẩy GDP thực trong ngắn hạn nhờ vị thế xuất khẩu dầu thô, trong khi cú sốc cầu dầu đặc thù gây áp lực tăng lạm phát CPI mạnh nhất.
  • Chính sách tiền tệ với công cụ lãi suất tái cấp vốn trung bình 6% đã phát huy vai trò tối quan trọng trong việc kiềm chế lạm phát chi phí đẩy.
  • Tỷ giá thực đa phương REER giữ vững sự ổn định quanh mức 103 điểm nhờ cơ chế can thiệp tỷ giá chặt chẽ của Ngân hàng Nhà nước.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ về dự trữ năng lượng, điều hành lãi suất, tỷ giá và minh bạch hóa thị trường xăng dầu.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm về mô hình SVAR trong phân tích cú sốc năng lượng tại Việt Nam. Về định hướng tiếp theo trong giai đoạn 2025 đến 2030, mô hình có thể mở rộng nghiên cứu tác động của quá trình chuyển dịch năng lượng xanh và thị trường tín chỉ carbon. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý quan tâm hãy tải toàn văn luận văn thạc sĩ để khai thác chi tiết hệ thống ma trận dữ liệu và các kiểm định kinh tế lượng chuyên sâu.