CHƯƠNG I Ngân hàng là công cụ cực kỳ quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển ñất nước, của mọi hình thức xã hội trong nền kinh tế hàng hóa. Phát triển hệ thống ngân hàng góp phần giữ vững và chi phối thị trường, ñẩy nhanh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện ñại hóa ñất nước, từng bước hướng ra hoạt ñộng ở nước ngòai và thị trường tài chính quốc tế. Trên thực tế, quá trình ñánh giá về hoạt ñộng thanh toán và hệ thống thanh toán của hệ thống ngân hàng Việt Nam cần xác ñịnh rõ những nhân tố từ bên trong và từ bên ngoài, ñồng thời phải sử dụng các công cụ phân tích quản lý, kiểm soát phù hợp. Chính vì vậy, học tập kinh nghiệm quốc tế và của một số nước phát triển ñã làm, là ñiều cần thiết, song vận dụng như thế nào vào thực tiễn họat ñộng của từng ngân hàng và của quốc gia mình mới là ñiều quan trọng hơn cả.
Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế thế giới, chúng ta cần phải ñánh giá ñúng về thực trạng hệ thống thanh toán của hệ thống ngân hàng Việt Nam, về những cơ hội và thách thức, lấy ñó làm nền tảng cho những hướng ñi hợp lý cho hiện tại và tương lai của việc sử dụng hiệu quả hệ thống thanh toán liên ngân hàng. - 14 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương II THỰC TRẠNG HỆ THỐNG THANH TOÁN TẠI CÁC NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM Trong thời gian qua với chính sách tự do hóa và mở cửa nền kinh tế ñã có sự tác ñộng tương ñối mạnh mẽ ñến sự phát triển tương ñối toàn diện của hệ thống nh Việt Nam, ñược thể hiện ở khía cạnh làm tăng ñộ sâu, tính cạnh tranh và ña dạng hoạt ñộng của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Sự phát triển của hệ thống ngân hàng, ngoài những ñòi hỏi khách quan của nền kinh tế, bản thân hệ thống ngân hàng cũng ñã chủ ñộng ñiều chỉnh các cơ chế chính sách trong hoạt ñộng ngân hàng theo các cam kết ña phương, song phương. Các qui ñịnh trong hoạt ñộng ngân hàng ñã từng bước giảm dân sự bảo hộ ñối với các ngân hàng thương mại trong nước.
Các qui ñịnh hạn chế các hoạt ñộng của chi nhánh ngân hàng nước ngoài dần bị xoá bỏ như giới hạn về huy ñộng tiền gởi, các qui ñịnh về cho vay, cho phép ngân hàng 100% vốn nước ngoài ñược thanh lập,…. Qua ñó buộc các ngân hàng trong nước phải ñổi mới hoạt ñộng của mình, nâng cao năng lực tài chính, năng lục quản trị ñiều hành, ñổi mới công nghệ, ña dạng hoá sản phẩm dịch vụ ñể nâng cao sức cạnh tranh. Từ những quá trình trên cùng với những ñòi hỏi khách quan và chủ quan ñã thúc ñẩy hệ thống ngân hàng trong thời gian qua tiến hành cải cách mạnh mẽ trên tất cả các lĩnh vực, tạo cho hệ thống ngân hàng cũng ngày càng phát triển cả về qui mô và chất lượng hoạt ñộng.1 Thực trạng hoạt ñộng của hệ thống thanh toán trong hệ thống ngân hàng Việt Nam - 15 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhận thức ñược tầm quan trọng của thanh toán vốn trong nền kinh tế, những năm gần ñây, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) ñã quan tâm ñầu tư công nghệ hiện ñại cho hệ thống thanh toán với sự tài trợ của WB, NHNN ñã xây dựng thành công hệ thống thanh toán ñiện tử liên ngân hàng (hệ thống TTðTLNH). ðây là hệ thống thanh toán ñược thiết kế hiện ñại nhất Việt Nam, ñạt tiêu chuẩn kỹ thuật và chuẩn mực quốc tế.
Nhờ sự thành công này mà thanh toán qua ngân hàng ñã ñược cải tiến vượt bậc, không còn ách tắc trong thanh toán dẫn ñến ñóng băng nguồn vốn như trước ñây. Và tính ñến thời ñiểm hiện tại, Ngân hàng Việt Nam ñang tồn tại 5 hệ thống thanh toán cùng song song hoạt ñộng. ðó là hệ thống TTTðTLNH, hệ thống chuyển tiền ñiện tử (CTðT) liên ngân hàng, hệ thống thanh toán bù trừ (TTBT), các hệ thống CTðT của các NHTM và hệ thống chuyển tiền quốc tế (S. Hệ thống thanh toán ñiện tử liên ngân hàng Là hệ thống thanh toán giữa các ngân hàng theo tổng thời gian thực.
Hệ thống này ñược xây dựng theo phương pháp tập trung hoá tài khoản, mỗi ngân hàng thành viên chỉ cần mở và sử dụng một tài khoản tiền gửi thanh toán duy nhất tại Sở giao dịch Ngân hàng Nhà nước. Việc thực hiện chuyển lệnh thanh toán ñược thực hiện theo công nghệ tin ñiện, và lệnh này sẽ ñược chuyển ñi ngay sau khi ngân hàng khởi phát thực hiện chuyển mà không cần hạch toán tại Ngân hàng Nhà nước chi nhánh, thành phố. Việc hạch toán chỉ thực hiện tại Ngân hàng Trung ương. Hệ thống thanh toán ñiện tử liên ngân hàng ñược thiết kế và xây dựng gồm hai tiểu hệ thống: hệ thống thanh toán gía trị thấp và hệ thống thanh toán giá trị cao với cách xử lý và hạch toán khác nhau.1 Hệ thống thanh toán giá trị cao - 16 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hệ thống này dùng ñể thanh toán giữa các ngân hàng khác hệ thống khác ñịa bàn tỉnh, thành phố, với các lệnh thanh toán trên 500 triệu ñồng và thanh toán khẩn theo phương pháp quyết toán tổng tức thời.
Khi lệnh thanh toán phát sinh tại thành viên hoặc ñơn vị thành viên chuyển, hệ thống tự ñộng kiểm soát nếu ñủ ñiều kiện hợp lý và hợp pháp, chỉ cần thao tác bấm nút, ngay lập tức lệnh thanh toán ñược chuyển về Trung tâm Thanh toán Quốc gia vì Trung tâm Thanh toán Quốc gia kết nối mạng với Sở giao dịch Ngân hàng Nhà nước ñể duy trì tài khoản tiền gửi thanh toán theo một cơ chế riêng. Ngay lật tức hệ thống truy cập vào tài khoản tiền gửi thanh toán của thành viên (bên chuyển) ñể kiểm tra số dư. Nếu trên tài khoản tiền gửi thanh toán ñủ tiền thì ngay lập tức hệ thống tự ñộng hạch toán vào bên Nợ tài khoản tiền gửi thanh toán của bên chuyển, hạch toán vào bên Có tài khoản tiền gửi thanh toán của bên thụ hưởng và chuyển cho người thụ hưởng (thời gian xử lý chỉ là 10 giây). Nếu trên tài khoản tiền gửi thanh toán của thành viên bên chuyển không ñủ vốn thì lệnh thanh toán ñược chuyển vào danh sách chờ ñến khi ñược bổ sung ñủ vốn thì thanh toán, hoặc ñược phép thấu chi.
ðến cuối ngày mà thành viên vẫn chưa bổ sung vốn vào tài khoản tiền gửi thanh toán của mình (hoặc số dư còn quá ít không ñủ thanh toán), Ngân hàng Nhà nước lại không cho thành viên ñó thấu chi, thì toàn bộ lệnh thanh toán trên danh sách chờ tự ñộng bị huỷ. Theo cơ chế này thì lệnh thanh toán chỉ ñược thực hiện khi thành viên ñủ vốn thanh toán, hoặc ñược hưởng cơ chế thấu chi trên tài khoản tiền gửi thanh toán.2 Hệ thống thanh toán giá trị thấp Hệ thống giá trị thấp thực hiện xử lý lệnh thanh toán theo lô cho những lệnh thanh toán có giá trị dưới 500 triệu. Hệ thống này xử lý các lệnh thanh toán giá trị thấp trong ñịa bàn và cả các lệnh thanh toán giá trị thấp ngoài ñịa bàn tỉnh, thành phố và toàn bộ khâu xử lý ñược tiến hành tự ñộng. ðể tham gia thanh toán hệ thống này, bắt buộc mỗi thành viên phải xác lập hạn mức nợ ròng bằng cách lấy tổng giá trị của các khoản thanh toán - 17 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ñến (Nhận) trừ ñi tổng các khoản thanh toán chuyñi (Chuyển) trong một khoảng thời gian nhất ñịnh.
Sau khi ñã xác ñịnh ñược hạn mức nợ ròng, các thành viên phải thực hiện ký quĩ giấy tờ có giá tại Ngân hàng Nhà nước. Phương thức vận hành của hệ thống thanh toán giá trị thấp như sau: Thành viên hoặc ñơn vị thành viên lập lệnh thanh toán và truyền trực tiếp từng lệnh hay nhiều lệnh trong cùng một tệp (file) gửi về Trung tâm thanh toán tỉnh, thành phố. Nhận ñược lệnh thanh toán, tại Trung tâm thanh toán tỉnh, thành phố hệ thống tự ñộng kiểm soát hạn mức nợ ròng. Nếu ñủ hạn mức, thì lệnh thanh toán cùng ñịa bàn ñược chuyển ngay cho thành viên hoặc ñơn vị thành viên thụ hưởng; ñối với lệnh thanh toán khác ñịa bàn tỉnh, thành phố ñược chuyển tiếp về Trung tâm thanh toán Quốc gia ñể chuyển cho thành viên hoặc ñơn vị thành viên thụ hưởng.2 Hệ thống chuyển tiền ñiện tử liên ngân hàng Hệ thống chuyển tiền ñiện tử liên ngân hàng ñược xây dựng theo phương pháp quản lý tài khoản tiền gửi thanh toán phân tán, mỗi chi nhánh của Ngân hàng Thương mại có nhu cầu thanh toán qua Ngân hàng Nhà nước phải mở một tài khoản tiền gửi thanh toán tại Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố trên ñịa bàn.
Trung tâm Thanh toán chỉ nối mạng ñến các Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố ñể thực hiện chuyển tiền trong nội bộ hệ thống Ngân hàng Nhà nước. Việc chuyển lệnh thanh toán thực hiện theo tệp (file) và chỉ ñược chuyển ñi sau khi kế toán Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố ñã hạch toán trích tài khoản tiền gửi của chi nhánh Ngân hàng Thương mại yêu cầu chuyển tiền. Hệ thống này chủ yếu thực hiện chuyển tiền giữa các hệ thống ngân hàng với nhau nó chỉ là thực hiện chuyển vốn trong trường hợp tài khoản tiền gởi thanh toán của các ñơn vị thanh toán mở phân tán. Như vậy, các chi nhánh của Ngân hàng Thương mại thanh toán với các ngân hàng khác phải thông qua - 18 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố chứ không chuyển trực tiếp ñược.
Hệ thống này xử lý ñơn giản như khi các ngân hàng có nhu cầu thanh toán, Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố trích tài khoản tiền gởi thanh toán của ñơn vị thanh toán và xử lý lệnh chuyển tiền thông qua hệ thống chuyển tiền ñiện tử ñể chuyển về Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố có ñơn vị thanh toán thụ hưởng. Khi nhận ñược lệnh chuyển tiền ñến nếu thấy hợp pháp, hợp lệ thì kế toán Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố bên thụ hưởng hạch toán ghi Có tài khoản của ñơn vị thụ hưởng thụ hưởng. Trong tương lai khi hệ thống thanh toán ñiện tử liên ngân hàng triễn khai hoàn tất thì hệ thống này sẽ không còn tồn tại và sẽ ñược thay thế bằng tiểu hệ thống giá trị cao của hệ thống thanh toán ñiện tử liên ngân hàng.